POZNAWCZA TEORIA
JA
(SELF)
W. James:
SELF = I & Me
I -
podmiot poznający
- Ciągłość
- Odrębność
- Intencjonalność
Me –
Ja empiryczne
:
- fizyczne
- społeczne
- duchowe
Dwie tradycje:
W. Stern, G.W. Allport
: rozwój self
C. R. Rogers
: ja realne ja idealne
jaka/i jestem
jaka/i chciałbym być
SAMOAKCEPTACJA
JA INTENCJONALNE
(podmiotowe)
autorefleksja, czynności świadome
JA PRZEDMIOTOWE
KONCEPCJA SIEBIE
Samowiedza
Samoocena
Kim jestem?
Jak czuję się z tym,
kim jestem?
POZNAWCZA
EMOCJONALNA
Co przemawia za wprowadzeniem
JA?
• Funkcjonowanie systemu poznawczego
• Zachowanie umotywowane
• Doświadczenie siebie
Dane porównawcze i rozwojowe:
– Zdolność różnicowania siebie i innych
• 3 miesiące - gryzienie siebie i innych
• 15 –18 miesięcy - rozpoznawanie siebie w
lustrze, mówienie o sobie, uczucia dumy
i wstydu
• Koncepcja siebie: odzwierciedlona i refleksyjna
– Zdolność do autorefleksji
• Czy zwierzęta mają samoświadomość?
Koncepcja siebie ma hierarchiczną strukturę
Cantor, Kihlstrom:
Rodzina Ja: społeczne, rodzinne,
zawodowe
Skoro są różne, to skąd bierze się
poczucie jedności?
1) podobieństwa między koncepcjami Ja,
2) pamięć biograficzna i poczucie
ciągłości,
3)
odwołanie
do
podstawowego,
rdzennego Ja
Carver i Scheier
Ja prywatne
wgląd i
postępowanie
zgodne z własnymi
uczuciami,
pragnieniami i
standardami
Ja publiczne
sposób ujawniania
się przed innymi i
postępowanie
zgodne z ich
oczekiwaną opinią
KULTURA
INDYWIDUALISTYCZNA KOLEKTYWISTYCZNA
JA PRYWATNE
JA PRYWATNE
JA PUBLICZNE
JA PUBLICZNE
JA KOLEKTYWNE
JA KOLEKTYWNE
JA NIEZALEŻNE JA WSPÓŁZALEŻNE
Atrybuty JA Więzi interpersonalne
POZNAWCZA TEORIA JA: H. R. Markus
SCHEMATY JA
– poznawcze uogólnienia na temat Ja,
wywiedzione
z
przeszłych
doświadczeń,
porządkujące i kierujące przetwarzaniem informacji
Obecność schematu Ja
zależność – niezależność
:
• szybsze przetwarzanie informacji na temat zależności
• większa zdolność podawania przykładów
• większy opór wobec opinii niezgodnej z samowiedzą
System Ja zapewnia
spójność
przewidywalność
System Ja: złożony i uporządkowany hierarchicznie
KONCEPCJA SIEBIE
-
uporządkowany
schemat
zawierający
epizodyczną
i
semantyczną
pamięć
na
temat
Ja
i
kontrolujący
przetwarzanie
informacji
dotyczących Ja
Markus:
JA ROBOCZE
JA MOŻLIWE
Higgins:
JA IDEALNE
(jaki chciałbym
być)
JA
POWINNOŚCIOWE
(jaki
powinienem być)
Ogilvie:
JA NIEPOŻĄDANE
(jaki nie
powinienem być)
JA MOŻLIWE
– całościowe wyobrażenie siebie w
nadchodzącej przyszłości, w nowej sytuacji lub
roli
(1) wyobrażone, (2) giętkie
(3) odnoszone do różnych sytuacji w przyszłości
Funkcje ja możliwego, np.
Ja-jako-sekretarz stanu
- poznawcza
redukowanie niepewności
- motywacyjna
wyobrażenie stanu pożądanego
- modelująca
wchodzenie w role
- kontekst dla samooceny
podnosi lub obniża
zależnie od kontekstu
- rozwojowa/klaryfikująca tożsamość
pozwala
eksplorować sferę najbliższego rozwoju ale też
konsolidować poczucie tożsamości
Hazel Rose
Markus
Oyserman, Markus:
optymalny układ motywacyjny
JA JA JA
NIEPOŻĄDANE REALNE
POŻĄDANE
Ja-recydywista
Ja-osadzony Ja-
mechanik
właściciel hondy
Straszy
Umożliwia
Zachęca
Bezrobotny
Ja-maturzysta Ja-
student
prawa
E. Tory Higgins:
TEORIA UKIERUNKOWAŃ
JA albo TEORIA ROZBIEŻNOŚCI JA
JA
IDEALNE
JA
POWIN-
NOŚCIO
-WE
JA
REALNE
DEPRESJA
LĘK
TEORIA
AUTOREGULACJI Carver i Scheier
JA
IDEALNE
JA
POWIN-
NOŚCIO
-WE
JA
REALNE
DĄŻENIE
UNIKANIE
Schemat 2. Dwa systemy zachowania i bieguny wymiarów afektywnych
Procesy DĄŻENIA
Procesy UNIKANIA
Działanie Zapał
dobre radość, duma
(neutralne)
Działanie Smutek
kiepskie depresja
Działanie Ulga
dobre spokój
(neutralne)
Działanie Strach
kiepskie lęk
Schemat
dążenia i unikania
wg Carvera i
Scheiera
Dążenie
Unikani
e
TEORIA AUTOREGULACJI
JA
IDEALNE
JA
POWIN-
NOŚCIO-
WE
JA
REALNE
Dążeni
a
Unikanie
JA
NIEPOŻ
Ą-DANE
Unikani
e
DESTRUKCJA SELF:
Roy Baumeister
Porażka w ważnej sprawie
:
• negatywne emocje, cios dla samooceny
• koncentracja na tym doświadczeniu
• próba wykreowania Ja pożądanego
• niepowodzenie: Ja możliwe
• poszukiwanie ucieczki od nieznośnej
samoświadomości
próba samobójcza/uzależnienie
PROCESY MOTYWACYJNE
AUTOWERYFIKACJA
zapewnia
spójność Ja i
zgodność z
doświadczeniem
• Poszukiwanie informacji
prawdziwych
• Uzgadnianie informacji z
istniejącą koncepcją
siebie
Pozwala utrzymać
spójność i integrację
zachowań
Pozwala
przewidywać
własne zachowanie
AUTOWALORYZACJA
zapewnia
dobre
samopoczucie i
poczucie własnej
wartości
• Poszukiwanie informacji
pozytywnych
• Dążenie do sukcesów
celem umacnianie
własnej wartości
Pozwala utrzymać lub
poprawić
samopoczucie
Pozwala utrzymać lub
umocnić
samoocenę
Dlaczego tak trudno zmienić koncepcję siebie?
W. Swann:
kognitywno-afektywny konflikt
motywów
Czy jednostka wybiera po linii umacniania siebie, czy
spójności Ja?
Negatywna samowiedza a pozytywna samoocena
AUTOWERYFIKACJA
AUTOWALORYZACJA
Szukamy dobra, czy prawdy?
W sytuacji konfliktu ludzie raczej potwierdzają
negatywną samowiedzę niż dążą do poprawy
samooceny, choć na pozytywne doświadczenia
reagują pozytywnymi uczuciami
Konflikt występuje u osób z niską samooceną
Stałość i zmiana w świetle motywów w
systemie Ja
Każdy z motywów służy innemu celowi.
Autoweryfikacja
tworzenie spójnej
prawdziwej samowiedzy
Autowaloryzacja
podtrzymanie,
podwyższanie samooceny
Wniosek:
Motywy autoweryfikacji i
autowaloryzacji wyjaśniają stałość w
systemie Ja: spójność samowiedzy i
stabilność samooceny oraz ich pozytywny
wydźwięk u osób zdrowych.
Stałość i zmiana w świetle motywów w
systemie Ja
Sedikides
wyróżnia ponadto:
Samopoznanie
poznanie siebie i poszerzanie
wglądu
Samodoskonalenie
nabywanie nowych
właściwości i wprowadzanie zmian
Wniosek:
Motywy samopoznania i samodoskonalenia
wyjaśniają zmiany w systemie Ja: zwiększającą się
złożoność i/lub integrację koncepcji siebie oraz jej
rozwój w kierunku zbieżnym z ideałem
.
Wniosek ogólny
: Dynamika systemu Ja wynika z
kompozycji czterech motywów (Ja podmiotowe)
organizujących koncepcję siebie (Ja
przedmiotowe)
Samoocena – poczucie własnej wartości
pozytywne emocje, motywacja, dążenia
Autoafirmacja
– jeśli w jakiejś sferze
doznaliśmy porażki, dążymy do poprawy
poczucia własnej wartości w innym
obszarze i przez to poprawy globalnej
samooceny (np. altruizm)
• Więzi społeczne w górę
• Porównania społeczne w dół
• Pozytywna autoprezentacja
• Samoutrudnianie
Samoocena - poczucie własnej wartości
Samoocena - pochodna postawy
autorefleksyjnej, kiedy Ja staje się
przedmiotem oceny.
Samoocena i samowiedza mogą mieć
charakter
STANU i CECHY
.
Klarowność
koncepcji siebie – stopień w
jakim przekonania o sobie są jasno i pewnie
określone, stabilne i wewnętrznie spójne
Niska
samoocena
neutralna albo
niepewna, niestabilna, niespójna koncepcja
siebie
SAMOOCENA
WYSOKA
• Pozytywna
samowiedza
• Klarowna
koncepcja
siebie
• Niska reaktywność i
plastyczność
zachowania
• Motywy ekspansywne
ryzyko
• Autoprezentacja
korzystna
• Samoutrudnianie
wyzwanie
• Porażki
wycofanie
NISKA
• Ambiwalentna
samowiedza
• Nieklarowna
koncepcja
siebie
• Wysoka reaktywność i
plastyczność
zachowania
• Motywy
ochronne
ostrożność
• Autoprezentacja neutralna
• Samoutrudnianie
usprawiedliwienie porażki
• Porażki
kontynuacja
Klarowność koncepcji
siebie
Samoocena
-
+
Podsumowanie:
• Ja intencjonalne i Ja przedmiotowe
• Regulacyjne funkcje koncepcji siebie
• Motywy organizujące koncepcję siebie
• Konflikt kognitywno-afektywny
• Samowiedza a samoocena
• Badania eksperymentalne
• Implikacje
kliniczne,
psychoterapeutyczne
PODSUMOWANIE KONTROWERSJI II
„OSOBA czy SYTUACJA”
• Złagodzenie stanowisk - uznanie cech i
poznawczej interpretacji zdarzeń oraz sytemu Ja
• Podejście interakcyjne
• Względnie stałe wzorce zmienności zachowań
• Dwie różne odpowiedzi na pytanie o to,
co
warunkuje
stałość
i
zmienność
zachowania?
• Badania kwestionariuszowe i eksperymentalne
• Odniesienia do badań z genetyki i neurobiologii
Najkrótsza definicja interakcjonizmu
Interakcjonizm w odniesieniu do
osobowości, to idea, że doświadczeń i
działań jednostki nie można rozumieć
jako skutek oddzielnie czynników
osobowościowych i sytuacyjnych.
Raczej są one produktem dynamicznych
interakcji między aspektami osobowości
i sytuacji”
(Mischel, Shoda, Ayduk, 2008, s. 82).
L. PERVIN:
Stałość i ulotność
zachowania
•Zachowania są ukierunkowane na cele
•Ludzie łączą w zachowaniu
stabilność i
zmianę
•Wzorzec i organizacja zachowania w tym
jego zmienność ujawniają się w czasie
badania wielokrotne
Zmienne typu
:
• aktualne troski
(
Klinger
)
• projekty osobiste
(
Little
)
• dążenia osobiste
(
Emmons
)
• zadania życiowe
(
Cantor
)
• ja możliwe
(
Markus
)
Koncepcja stanu i cechy
:
• lęk, depresja, złość, ciekawość
(
Spielberger
)
• samoocena
(
Campbell
)
• radzenie sobie
(
Lazarus, Folkman
)
• szczęście
(
Czapiński
)
• jakość życia
(
Testa, Simons
)
Czy znamy przebieg procesów
poznawczych?
Zasada uprzywilejowanego dostępu
–
przekonanie, że skoro człowiek ma bezpośredni
dostęp do własnych procesów psychicznych, to
jest ekspertem w swoich sprawach.
Nisbett, Wilson
– reguła ta jest niesłuszna:
ludzie wiedzą, co czują, co lubią, co
wywnioskowali, ale nie wiedzą, jak do tych
stanów dochodzi.
Dysponujemy pamięcią biograficzną, jednak
mamy skłonności do zniekształcania informacji
o nas samych –
Greenwald
–
„totalitarna”
struktura Ja
- (re)interpretacja zdarzeń służy
podtrzymaniu pozytywnych przekonań o sobie.
Jak przewidywać zachowanie?
„Jeśli wiemy wszystko o osobie, i
wszystko o jej sytuacji, powinniśmy móc
przewidywać co ona zrobi. Na mocy tej
samej zasady, wiedza o osobie i jej
zachowaniu powinna prowadzić nas do
zrozumienia sytuacji, a wiedza o sytuacji
i zachowaniu powinna prowadzić nas do
zrozumienia osoby”
(Funder, 2001, s. 210).
