WYDATKI PUBLICZNE
WYDATKI PUBLICZNE
Wydatki publiczne
Wydatki ponoszone są na realizację zadań
publicznych,
czyli
dokonywane
w
celu
zaspokojenia potrzeb zbiorowych i/lub potrzeb
indywidualnych, których ranga jest na tyle
wysoka, że władze publiczne decydują się na
całkowite lub częściowe ich finansowanie ze
środków publicznych.
Ekonomiczny sens wydatków publicznych polega
na tym, że w ich wyniku następuje alokacja dóbr
(wykorzystanie części PKB). Wydatki publiczne w
wymiarze ekonomicznym to także kreowanie
popytu w gospodarce, na co ma wpływ: poziom i
struktura wydatków oraz ich zmiany.
Rodzaje wydatków publicznych
1/3
Według rodzaju - wydatki publiczne dzielą się na:
wydatki nabywcze (tzw. rzeczywiste, finalne) związane ze
świadczeniami wzajemnymi, np. zapłata za towary i usługi;
wydatki te obrazują z ekonomicznego punktu widzenia
konkretyzację udziału poszczególnych podmiotów w podziale
PKB,
wydatki transferowe (tzw. redystrybucyjne), oznaczają
wypłaty środków publicznych jednostek organizacyjnych
SFP (np. wypłata rent, emerytur, stypendiów, zasiłków,
przekazanie subwencji i dotacji z budżetu, wydatki na
obsługę długu); wydatki te nie są związane ze
świadczeniami wzajemnymi.
Rodzaje wydatków publicznych
2/3
Według
kryterium
celów
i
kierunków
wydatkowania
środków
publicznych
wydatki
publiczne dzielone są na wydatki na: gospodarkę
narodową;
cele
socjalne
i
kulturalne;
administrację; obronę narodową, bezpieczeństwo
publiczne; obsługę długu publicznego.
Według
kryterium
funduszu
publicznego
-
wyróżnia się wydatki budżetowe, tj. wydatki
budżetu państwa i wydatki budżetów JST (GPW)
oraz wydatki publicznych funduszy celowych
(państwowych i samorządowych).
Według przeznaczenia wydatki publiczne dzielą
się na bieżące i majątkowe.
Rodzaje wydatków publicznych
3/3
Według możliwości oddziaływania władz publicznych
na wydatkowanie środków publicznych – wydatki
publiczne dzielą się na: wydatki stałe i zmienne.
Według podmiotów wydatkujących środki publiczne
- wydatki publiczne dzielą się na wydatki jednostek
budżetowych i jednostek pozabudżetowych.
Według kryterium miejsca wydatkowania środków
publicznych - wydatki publiczne dzielą się na
wydatki krajowe i zagraniczne.
Wydatki publiczne można też podzielić na: zwyczaje
i nadzwyczajne; osobowe i rzeczowe; odpłatne i
nieodpłatne, neutralne i aktywne, zwrotne i
bezzwrotne.
Wzrost wydatków publicznych
W 1892 roku Adolf Wagner sformułował i
empirycznie udowodnił prawo o nieustannym
wzroście wydatków publicznych (budżetu państwa,
samorządu terytorialnego, publicznych instytucji
bankowych
i
ubezpieczeniowych)
w
ujęciu
realnym. Realny wzrost wydatków publicznych jest
wynikiem wzrostu potrzeb publicznych i rosnących
zadań państwa.
Można wymienić następujące przyczyny wzrostu
wydatków publicznych: socjologiczne, historyczne,
polityczne,
ekonomiczno-społeczne,
sytuacja
międzynarodowa,
koniunktura
ekonomiczna,
inflacja.
Zmiany w poziomie i strukturze wydatków
publicznych zależą od:
1/2
siły i charakteru oddziaływania wydatków publicznych
na globalny popyt w gospodarce – badana jest relacja
sumy i poszczególnych części wydatków publicznych do
PKB (np. wydatków budżetu państwa, wydatków
budżetów samorządowych)
struktury
podmiotowej
podejmowania
decyzji
o
wydatkach publicznych – wydatki budżetu państwa,
wydatki budżetów samorządowych, wydatki funduszów
celowych,
podziału na wydatki swobodne i wydatki związane ze
źródłami dochodów (np. wypłaty rent i emerytur z FUS)
funkcji różnych kategorii wydatków publicznych w
procesach społecznych i gospodarczych – badany jest
podział wydatków publicznych ze względu na:
Zmiany w poziomie i strukturze wydatków
publicznych zależą od:
2/2
redystrybucję dochodów - wydatki, które są źródłem dochodów do
swobodnej dyspozycji gospodarstw domowych i pomniejszające różnice
dochodowe generowane przez podział rynkowy, np. wydatki na opiekę
społeczną, zasiłki dla bezrobotnych, wydatki z ubezpieczenia społecznego
w tej części z jakiej pochodzą z ogólnych podatków
stymulowanie
procesów
gospodarczych
-
wydatki
bezpośrednio
ułatwiające działalność gospodarczą, służące rozszerzaniu zdolności
produkcyjnych oraz restrukturyzacji gospodarki – wydatki inwestycyjne,
dotacje do kredytów gospodarczych, nakłady na badania naukowe,
wydatki restrukturyzacyjne, np. obligacje służące restrukturyzacji
banków
promocję postępu społecznego - wydatki na edukację, ochronę zdrowia,
kulturę, mieszkalnictwo, ekologię
finansowanie tradycyjnych funkcji państwa - wydatki na administrację
publiczną,
bezpieczeństwo,
obronę
narodową,
sądownictwo,
więziennictwo
wydatki, których nie można przyporządkować do żadnej z wymienionych
grup, np. wydatki na obsługę długu
Racjonalność wydatków publicznych
Wydatkowanie
środków
publicznych
powinno
być
racjonalne, czyli następować w sposób skuteczny i
efektywny.
Skuteczność - należy dążyć do uzyskania optymalnej
relacji pomiędzy wyznaczonymi celami i zadaniami, a
rzeczywiście osiągniętymi efektami.
Efektywność:
z punktu widzenia wyznaczonych zadań - najefektywniejszy
sposób realizacji zadań to ten, który gwarantuje najlepszą
realizację zamierzonych celów społecznych (wybór spośród
alternatywnych rozwiązań).
z punktu widzenia środków finansowych będących w
dyspozycji – efektywne to takie rozwiązanie, które przy
najniższych możliwych nakładach daje porównywalny efekt
w porównaniu z rozwiązaniami alternatywnymi.
Grupy wydatków budżetu państwa
i budżetu samorządowego
dotacje i subwencje (dotyczy budżetu państwa)
świadczenia na rzecz osób fizycznych
wydatki bieżące jednostek budżetowych
wydatki majątkowe
wydatki na obsługę długu Skarbu Państwa/JST
wydatki na realizację programów finansowanych z
udziałem środków europejskich
środki własne Unii Europejskiej (dotyczy budżetu
państwa)
WYDATKI SEKTORA FINANSÓW PUBLICZNYCH W LATACH 2005-2009
Wyszczególnienie
Wydatki SFP w mld zł
Struktura wydatków SFP
w
%
200
5
200
6
200
7
200
8
200
9
200
5
200
6
200
7
200
8
200
9
Ogółem
412
,1
442
,6
483
,2
534
,0
590
,8
100
,0
100
,0
100
,0
100
,0
100
,0
Podsektor rządowy, z
tego:
163
,3
172
,0
199
,3
217
,3
231
,0
39,
6
38,
8
41,
2
40,
7
39,
1
Budżet państwa
106
,2
111
,3
133
,5
141
,9
145
,2
25,
8
25,
1
27,
6
26,
6
24,
6
Agencje państwowe
5,0
5,3
5,9
6,6
6,9
1,2
1,2
1,2
1,2
1,2
Pozostałe jednostki
52,
0
55,
4
59,
9
68,
8
78,
8
12,
6
12,
5
12,
4
12,
9
13,
3
Podsektor
samorządowy, z tego:
122
,8
136
,1
147
,7
166
,1
192
,8
29,
8
30,
7
30,
6
31,
1
32,
6
Budżety JST
88,
6
102
,8
111
,0
125
,4
145
,3
21,
5
23,
2
23,
0
23,
5
24,
6
Pozostałe jednostki
34,
2
33,
3
36,
7
40,
7
47,
6
8,3
7,5
7,6
7,6
8,0
Podsektor
ubezpieczeń
społecznych, z tego:
126
,1
134
,5
136
,2
150
,5
167
,0
30,
5
30,
4
28,
2
28,
1
28,
3
Fundusz Ubezpieczeń
Społecznych
107
,7
116
,1
118
,7
132
,4
148
,1
26,
1
26,
2
24,
6
24,
8
25,
1
Fundusz Emerytalno-
Rentowy
14,
1
14,
3
13,
3
13,
6
14,
1
3,4
3,2
2,7
2,5
2,4
Pozostałe jednostki
4,3
4,1
4,2
4,5
4,9
1,0
1,0
0,9
0,9
0,8
Wydatki budżetu państwa na:
funkcjonowanie organów władzy publicznej, w tym
organów administracji rządowej, organów kontroli i
ochrony prawa oraz sądów i trybunałów
zadania wykonywane przez administrację rządową
subwencje
ogólne
dla
jednostek
samorządu
terytorialnego
dotacje dla jednostek samorządu terytorialnego
wpłaty do budżetu Unii Europejskiej (tzw. środki własne
UE)
subwencje dla partii politycznych
dotacje na zadania określone ustawami
obsługę długu publicznego
wkład krajowy na realizację programów finansowanych z
udziałem środków europejskich i innych bezzwrotnych
środków zagranicznych
Wydatki budżetu państwa prawnie
zdeterminowane to wydatki na:
1/2
subwencje dla jednostek samorządu terytorialnego
infrastrukturę transportu lądowego
obronę narodową
składki do budżetu Unii Europejskiej
koszty obsługi długu publicznego
funkcjonowanie - urzędów naczelnych organów
władzy państwowej i
ochrony prawa oraz
sądownictwa, sądów powszechnych
dotacje do ubezpieczeń społecznych pracowników
i rolników (w tym refundacja przez budżet
państwa części składek przekazywanych do
otwartych funduszy emerytalnych)
Wydatki budżetu państwa prawnie
zdeterminowane to wydatki na:
2/2
świadczenia emerytalno-rentowe żołnierzy i
funkcjonariuszy
renta socjalna oraz zasiłki i świadczenia
przedemerytalne
świadczenia rodzinne
zaliczka alimentacyjna
zasiłki z pomocy społecznej
składki na ubezpieczenia zdrowotne finansowane z
budżetu państwa oraz składki na ubezpieczenia
społeczne za osoby przebywające na urlopach
wychowawczych i macierzyńskich
wydatki refundowane z budżetu UE
STRUKTURA WYDATKÓW BUDŻETU PAŃSTWA WEDŁUG
RODZAJU
W LATACH 1999-2009 W %
Wyszczególnienie
19
99
200
0
20
01
20
02
20
03
20
04
20
05
20
06
20
07
20
08
200
9
OGÓŁEM
100
,0
100,
0
100
,0
100
,0
100
,0
100
,0
100
,0
100
,0
100
,0
100
,0
100,
0
Dotacje i subwencje
ogółem
52,
7
55,
3
56,
8
57,
1
55,
6
51,
4
48,
9
50,
7
45,
1
47,
1
44,
9
Świadczenia na
rzecz osób
fizycznych
8,6
8,7
8,5 8,2 8,4 9,3 9,8 8,0 9,1 7,6 7,0
Wydatki bieżące
jednostek
budżetowych
18,
6
17,
8
16,
9
16,
3
18,
2
18,
8
19,
2
18,
9
18,
0
17,
5
17,
2
Wydatki majątkowe
5,3
4,9
3,7 4,3 4,5 5,6 4,9 5,0 5,3 5,4 4,9
Rozliczenia z
bankami
1,2
1,3
1,9 1,0 0,7 0,6 0,5 0,4 0,4
-
-
Obsługa długu
publicznego
13,
6
11,
9
12,
2
13,
1
12,
7
11,
4
11,
9
12,
5
10,
9
9,0
10,
8
Środki własne UE
-
-
-
-
-
2,9 4,7 4,4 4,2 4,4 4,5
Finansowanie
projektów z
udziałem środków
UE
-
-
-
-
-
-
-
3,1 7,0 9,0 10,
9
STRUKTURA WYDATKÓW BUDŻETU PAŃSTWA WEDŁUG DZIAŁÓW W LATACH 2001-2009 w %
WYSZCZEGÓLNIENIE
2001
200
2
200
3
200
4
200
5
200
6
200
7
200
8
200
9
Ogółem
100,
0
100,
0
100
,0
100
,0
100
,0
100,
0
100
,0
100
,0
100
,0
Rolnictwo i łowiectwo
1,8
1,7
1,9
3,1
3,0
2,9
5,3
6,4
5,4
Transport i łączność
2,7
2,7
2,7
2,8
2,2
2,4
3,9
5,9
4,4
Gospodarka
mieszkaniowa
2,2
1,2
0,9
0,8
0,7
0,6
0,7
0,6
0,4
Administracja publiczna,
w tym urzędy
4,3
4,3
4,3
4,8
4,8
4,6
4,5
4,3
4,2
Obrona narodowa
5,1
5,1
5,3
5,6
6,0
5,9
6,2
5,0
5,6
Obowiązkowe
ubezpieczenia
społeczne
26,7
28,9
28,
7
24,
5
21,
6
22,6
21,
5
23,
0
21,
5
Bezpieczeństwo
publiczne i ochrona
przeciwpożarowa
4,5
4,3
4,4
4,6
4,5
4,7
4,6
4,5
4,5
Wymiar
sprawiedliwości
2,6
2,8
3,1
3,3
3,4
3,4
3,4
3,3
3,1
Obsługa długu
publicznego
12,2
13,2
12,
8
11,
5
12,
0
12,5
10,
9
9,0
10,
8
Różne rozliczenia
17,1
16,3
16,
9
18,
9
20,
4
20,1
18,
9
19,
9
22,
6
Oświata i wychowanie i
EOW
1,2
1,3
0,9
0,7
0,9
1,4
1,3
1,1
0,8
Nauka
1,8
1,5
1,4
1,5
1,4
1,5
1,5
1,4
1,5
Szkolnictwo wyższe
3,7
3,8
3,7
4,5
4,7
4,5
4,3
4,0
3,9
Ochrona zdrowia
2,7
2,0
2,0
1,9
1,9
1,7
2,2
2,4
2,3
Pomoc społeczna
8,5
8,5
8,3
8,4
5,5
5,7
5,4
5,8
4,2
Gospodarka
komunalna i OŚ
0,4
0,4
0,3
0,2
0,1
0,1
0,1
0,1
0,3
Kultura i ODZN
0,5
0,4
0,5
0,2
0,5
0,5
0,5
0,5
0,5
Pozostałe
2,0
1,6
1,9
2,7
6,4
4,9
4,8
2,8
4,0
Wydatki budżetu JST na:
zadania własne JST
zadania z zakresu administracji rządowej i
inne zadania zlecone JST ustawami
zadania przejęte przez JST do realizacji w
drodze umowy lub porozumienia,
zadania realizowane wspólnie z innymi JST
pomoc rzeczową lub finansową dla innych
JST określoną przez organ stanowiący JST
programy finansowane z udziałem środków
europejskich
Dynamika wydatków ogółem JST w latach 2004-2009 w cenach stałych w %
Wyszczególnienie
2005/200
4
2006/200
5
2007/200
6
2008/200
7
2009/200
8
JST ogółem
111,3
114,5
104,9
107,9
111,7
Gminy
109,7
114,9
102,9
107,7
107,5
Miasta na prawach
powiatu
111,2
111,9
108,5
107,0
106,1
Powiaty
109,3
111,1
100,5
108,2
112,8
Województwa
126,8
130,8
107,9
107,9
152,1
Struktura wydatków JST według rodzaju w latach 2004-
2009 w %
Wyszczególnienie
JST
ogółem
Gminy
MNPP
Powiaty Województ
wa
Wydatki bieżące
2004
83,4
81,7
85,3
89,8
70,3
2005
82,2
81,8
83,9
88,3
66,1
2006
79,2
79,6
80,1
85,4
63,7
2007
79,0
81,2
77,5
86,9
63,3
2008
78,0
79,5
77,3
85,5
63,3
2009
74,3
76,9
77,0
80,7
51,3
Wydatki majątkowe
2004
16,6
18,3
14,7
10,2
29,7
2005
17,8
18,2
16,1
11,7
33,9
2006
20,8
20,4
19,9
14,8
36,3
2007
21,0
18,8
22,5
13,1
36,7
2008
22,0
20,5
22,7
14,5
36,7
2009
25,7
23,1
23,0
19,3
48,7
Dynamika wydatków JST według rodzaju w latach 2004-2009 w
cenach stałych w%
Wyszczególnienie
JST
ogółem
Gminy
Miasta
Powiat
y
Województ
wa
Wydatki bieżące
2005/2004
109,7
109,7
111,6
107,5
119,3
2006/2005
110,3
111,8
106,9
107,5
126,0
2007/2006
104,7
104,9
105,0
102,3
107,3
2008/2007
106,5
105,5
106,7
106,5
112,4
2009/2008
106,4
104,0
105,8
106,5
123,4
Wydatki majątkowe
2005/2004
118,8
109,4
122,5
125,4
144,5
2006/2005
134,1
128,5
137,8
140,6
140,4
2007/2006
105,8
95,1
122,9
90,0
109,0
2008/2007
113,1
117,1
108,2
119,4
112,7
2009/2008
130,5
121,3
107,2
150,2
201,5
Struktura wydatków JST ogółem według działów klasyfikacji
budżetowej
w latach 2004-2009 w %
Wyszczególni
enie
RŁ
TŁ
G
M
AP
BP
i
O
PP
O
W i
EO
W
O
Z
PS
G
K
i
O
Ś
K i
OD
N
KF
i S
OD
Pozo
-
stał
e
2004
2,2
12,
7
3,
1
9,9
2,
2
39,
5
2,
3
13,
7
5,
7
3,3
1,
5
1,0
2,9
2005
2,3 12,
0
2,
9
10,
5
2,
3
42,
0
2,
4
12,
2
5,
9
3,2
1,
5
1,1
1,7
2006
1,8 15,
7
3,
5
8,8
2,
1
34,
2
2,
6
16,
5
5,
4
3,5
1,
9
1,5
2,5
2007
2,0
16,
1
3,
4
9,1
2,
1
33,
6
2,
4
16,
0
5,
3
3,7
2,
1
0,8
1
1,6
2008
1,9
16,
0
3,
8
9,2
2,
3
32,
5
2,
5
15,
1
5,
4
3,7
3,
2
1,0
1,6
2009
-
17,
0
3,
7
8,6
1,
4
30,
6
2,
4
12,
1
5,
7
3,8
3,
9
-
-
Uwaga: RŁ – rolnictwo i łowiectwo, TŁ – transport i łączność, GM –
gospodarka mieszkaniowa, AP – administracja publiczna, BP i OPP –
bezpieczeństwo publiczne i ochrona przeciwpożarowa, OW i EOW - oświata i
wychowanie oraz edukacyjna opieka wychowawcza, OZ – ochrona zdrowia,
PS – polityka społeczna i pozostałe zadania w zakresie polityki społecznej,
GK i OŚ – gospodarka komunalna i ochrona środowiska, K i ODN – kultura i
ochrona dziedzictwa narodowego, KF i S – kultura fizyczna i sport, OD –
obsługa długu.