Rozumienie podstawowych 

wymiarów rzeczywistości u 

dziecka w wieku 

przedszkolnym

Czas

Wg. Piageta

• Dziecko w wieku przedszkolnym ujmuje czas subiektywnie. 

• Egocentryzm czasowy – dziecko stawia w centrum 

zdarzenia rozgrywające się w teraźniejszości i dotyczące 

jego samego (orientacja w czasie zależy od indywidualnych 

doświadczeń)

• Obiektywizacja czasu rozpoczyna się wraz z opanowaniem 

miar czasu

• Dziecko najpierw zdobywa orientację w 

większych przedziałach czasowych (pory roku, 
dnia, następnie w dniach tygodnia, a na końcu 
w godzinach)

• Orientacja w czasie odbywa się na zasadzie 

przeciwieństwa

• Podstawą zróżnicowania są zdarzenia 

wypełniające poszczególne odcinki czasu

(wg badań Szumana)

• 

Małe dzieci są zdolne do 

różnicowania czasu trwania 
czynności codziennych 
(eksperyment z klepsydrami)

• Uświadomienie sobie kolejności 
występowania zdarzeń, 
umiejętność ich przewidywania, 
określania czasu trwania 

• Rozumienie i użycie słów do 
określania relacji czasowych 
(intensywny rozwój tych 
umiejętności w wieku od 3 – 6 lat)

Stadia w rozwoju umiejętności 

wyrażania relacji czasowych

1.

Dziecko zaczyna opisywać następstwo dwóch zdarzeń 
w czasie używając krótkiego, prostego zdania na 
opisania każdego z nich. Porządek chronologiczny.

2.

Dziecko używa do opisywania relacji czasowych zdań 
złożonych współrzędnie, spójnik „i”, wyrażenia: 
„następnie”, „więc”, „najpierw”, porządek taki w jakim 
występowały wydarzenia w rzeczywistości.

3.

Poszukiwania alternatywnej konstrukcji do opisania 
dwóch zdarzeń (przestawienie kolejności 
prezentowanych wydarzeń w celu uwypuklenia ich 
znaczenia), spójniki podrzędne (np. „kiedy”) 

4. Dziecko opisując zdarzenia nie kieruje się 

porządkiem ich występowania w czasie. Stosuje 
zdania współrzędnie i podrzędnie złożone

5. Dziecko stosuje wiele różnych konstrukcji 

podrzędnych służących wyrażania następstwa 
czasowego: po, przed, kiedy, gdy, dopóki, 
zaczyna wiązać relacje czasowe z relacjami 
przyczynowymi

6.   Szyk opisywania koresponduje 

z chronologicznym 
porządkiem wydarzeń. 
Nie pojawiają się nowe 
konstrukcje

Wczoraj, dzisiaj i jutro

• 2 r.ż. dzieci nie potrafią 

różnicować terminów 
„wczoraj” i „jutro”

• 3 r.ż. dzieci rozumieją 

„wczoraj” i „dzisiaj”. 
Pojmują także „jutro” lecz 
słabiej niż „wczoraj”

• Dzieci 4-letnie w pełni 

rozumieją wszystkie te 
pojęcia

• 

Dzieci w 4 r.ż. kojarzą słowo „nigdy” z czynnością 

negatywną, zaś słowa „czasem”, „zwykle” z 
czynnością pozytywną.

• Dzieci pomiędzy 4-6 r.ż. mają problemy z 
uporządkowaniem zdarzeń rozgrywających się w 
różnych obszarach czasu. Lepiej rozumieją 
wydarzenia z przeszłości czy przyszłości niż z 
teraźniejszości.

• Od 4 do 6 r.ż. wzrasta 
zakres pola 
znaczeniowego „czas”, 
modyfikowany pod 
wpływem czynników 
środowiskowych.

• 

3 znaczenia czasu: 

pora właściwa, 
wyodrębniony okres w 
którym coś się dzieje, 
rodzaj rachuby.

Przestrzeń

Orientacja w przestrzeni 

zależy od:

• Koordynacji między zmysłami
• Zdobycia poczucia stałości 

otaczających nas obiektów

• Rozwoju sprawności lokomocyjnych 

i manipulacyjnych

• Opanowania nazw służących 

opisywaniu relacji przestrzennych

• Dziecko w wieku przedszkolnym poszczególne 
miejsca wiąże z osobami, obiektami i zdarzeniami  
 (stół – kuchnia)

• Ma trudności z odtwarzaniem miejsc z 
przypadkowo umieszczonymi obiektami

• Dzieci obiektywnie kodują przestrzeń – odnoszą 
jedne przedmioty do drugich a nie do siebie.

• Egocentryczne kodowanie przestrzeni może  
mieć miejsce w nowym otoczeniu

• Dziecko poznaje przestrzeń w działaniu (zabawy 
ruchowe i konstrukcyjne)

• Rozumieją komunikaty zawierające określenia 
relacji przestrzeni

• Potrafią przywoływać w wyobraźni znane 
przestrzenie i kreować nowe

• Rozumieją takie określenia przysłówkowo-
skalarne jak „wysoko” czy „daleko”

• Rozumieją proste określenia dotyczące 
płaszczyzny pionowej: „góra”, „dół, także 
określenie „obok”

• Rozpoznają 
przestrzenie na 
obrazkach

• Trudność sprawiają 
określenia dotyczące 
płaszczyzny poziomej: 
„przód”, „tył”, oraz 
określenia złożone, 
trójwymiarowe np. 
„wewnątrz”

• Dobre rozumienie 
terminów określających 
przestrzeń nie idzie w 
parze ze sprawnym ich 
używaniem