Fizjoterapia w
leczeniu
zaburzeń układu
nerwowego
autonomicznego
Prof. dr hab. med. Irena
Ponikowska
Katedra Balneologii i
Medycyny Fizykalnej
Collegium Medicum
Fizjoterapia w
leczeniu
zaburzeń układu
nerwowego
autonomicznego
Prof. dr hab. med. Irena
Ponikowska
Katedra Balneologii i
Medycyny Fizykalnej
Collegium Medicum
*
Układ autonomiczny
spełnia ważną role
wpływając na czynności
wszystkich narządów i
układów(poza m.
poprzecznie
prążkowanymi)
*
Zaburzenia układu
autonomicznego
występują jako:zaburzenia
towarzyszące innym
chorobom, powikłania lub
samodzielne jednostki
PLAN WYKŁADU
1.Anatomia i fizjologia
ukł.autonomicznego
2.Rola segmentarnego
unerwienia narządów
3. Objawy zaburzeń układu
autonomicznego
4. Jednostki chorobowe zab.
układu auton.
5. Choroby przebiegające z
nadreaktywnościa ukł.
autonomicznego.
6. Metody leczenia zaburzeń ukł.
autonom.
7. Badania własne i dane
literaturowe
Budowa układu
autonomicznego
Układ autonomiczny:
1.
współczulny
2.
przywspółczulny
Układ autonomiczny
różni się od
somatycznego tym, że reakcje
zachodzą wolniej i trwają dłużej
Schemat budowy układu
autonomicznego
Rola regulacyjna
autonomicznego układu
nerwowego
Reguluje wszystkie czynności
narządów wewnętrznych
Zapewnia stałość środowiska
(homeostaza)
Scisle współpracuje z ukł. gr wydz.
wewn.
Moduluje czynność układu
immunologicznego i odporność
organizmu
Jest w dużej mierze niezależny od
woli
Układ autonomiczny a
immunologiczny(1)
Pobudzenie układu współczulnego
działa
immunosupresyjnie
( pobudzenie beta
receptorów zwiększa zawartość ATP
w komórkach immunoreaktywnych,
osłabia to odpowiedz na czynniki
indukujące obronną reakcje
immunologiczną( zmniejszenie
limfocytów T, IL-2)
Pobudzenie receptorów alfa2 osłabia
aktywność limfocytów NK
Układ autonomiczny a
immunologiczny (2)
Pobudzenie układu
parasympatycznego działa
immunostymulująco
( zwiększe
nie limfocytów w grasicy),
miejscowo działa
przeciwzapalnie
Zmienność dobowa
aktywności układu
autonomicznego
większa aktywność w godzinach
rannych
mniejsza aktywność w ciągu
dnia i w nocy
mniejsza aktywność układu
sympatycznego w nocy, a
większa układu
parasympatycznego
Transmitery, receptory
układu autonomicznego
Transmitery
: noradrenalina,
histamina,adrenalina, NPY,dopamina,
ATP, acetylocholina
Receptory
alfa1, alfa2, beta, beta1 i beta2, Y-1,
H1, D1, N(acetylocholina),
M1(acetylochol.)
Tlenek azotu
Transmiter wykazuje aktywność po
połączeniu się z receptorem
Główne transmitery
Noradrenalina
-
w zazwojowych
włóknach współczulnych
Acetylocholina
- w
zazwojowych
włóknach przywspólczulnych
ATP, Neuropeptyd Y- uwalniane w
zazwojowych włóknach współczulnych
Wyjatki: acetylocholina w
współczulnych włóknach
zazwojowych,inne
Zmiany aktywności układu
autonomicznego w czasie
zmian frontów
atmosferycznych
Przechodzenie frontów
atmosferycznych powoduje
wzrost aktywności układu
parasympatycznego, a po 5-6
godzinach po przejściu frontu
zwiększa się aktywność układu
sympatycznego
Budowa układu
współczulnego
zwoje i sploty( galnglia, plexus)
neurony
przedzwojowe i
zazwojowe
włókna odśrodkowe
zazwojowe:
dochodzą do narządów
wykonawczych, wydzielają subst.
przekażnikowe: acetylocholine i
noradrenalinę
włókna dośrodkowe
- przewodzą
impulsy z narządów wewnętrznych
do rdzenia
Schemat unerwienia narządu
wewnętrznego
Unerwienie współczulne
i działanie na narządy
hamowanie
wydzielania
Gruczoły żołądka i
jelit
skurcz
M.zwieracza
przew.pokarm.
rozkurcz-
hamowanie
perystaltyki
Przew.pokarm.-
mięśniówka gladka
rozkurcz
Tchawica ,oskrzela
skurcz, wzrost RR
Naczynia inne
rozkurcz
Naczynia wieńcowe
zwiększenie
częstości,siły i
przewodnictwa
Serce
Unerwienie współczulne
(2)
wzmożone
wydzielanie:adrenalin
y i noradrenaliny
Rdzeń nadnerczy
wzrost wydzielania
Gruczoły potowe
skurcz(jeżenie
włosów)
Mięśnie przywłosowe
skurcz(rozszerzenie
żrenicy)
skurcz(wytrzeszcz
oka)
Gałka oczna
a)m. zwieracz żrenicy
b
)m. oczodołowy
rozkurcz
skurcz(zatrzymanie
moczu)
Układ moczowy:
a)m.wypieracz moczu
b) m. zwieracz
pęcherza
Budowa układu
przywspółczulnego
1.
Ośrodki przywspółczulne
a)w pniu mózgu
b)w cz.krzyżowej rdzenia
2.
Neurony przedzwojowe:
a) w pniu mózgu i jądrach przywsp.
n.czaszkowych(okołoruchowy,
twarzowy, jadro ślinowe, n.językowo-
gardłowy, jądro n.błędnego)
b) w części krzyżowej, w jądrze
przywsp.krzyżowym( S2-S3)
3.
Neurony zazwojowe:
w części
czaszkowej ukł. przywsp. tworzą zwoje
przywsp. n.czaskowych
Unerwienie
przywspółczulne
narządów
wzrost wydzielania
Gruczoł łzowy
skurcz( zwężenie
żrenicy)
M.zwieracz żrenicy
rozkurcz
b) zwieracz pęcherza
skurcz(oddawanie
moczu)
Układ moczowy:
a) wypieracz moczu
rozkurcz
wzrost wydzielania
Przew.pokarmowy:
-
zwieracze
-
gruczoły
skurcz
Tchawica, oskrzela
rozszerzenie(wzwód)
Naczynia narządów
płciowych
nie maja unerwienia
przywspółczulnego
Naczynia krwionośne
zmniejszenie częstości i
siły skurczów oraz
przewodnictwa
Serce
Autonomiczny łuk odruchowy
Łuk odruchowy-rodzaje
1.
Monosynaptyczny:
składa się z
2 neuronów :doprowadzającego i
odprowadzającego, odpowiada za
proste odruchy sterowane z rdzenia
kręgowego z jedną synapsą
2
. Polisynaptyczny
- posiada więcej
neuronów i synaps, służy do
bardziej skomplikowanych
odruchów( np. odruch obronny
zginania przy zetknięciu z gorącem)
Najczęściej spotykane
odruchy układu
autonomicznego
1. Odruch
pęcherzowy
(wypełnienie pęchera
pobudza wypieranie moczu)
2. Odruch
odbytniczy
( skurcz
mięśni odbytnicy-ukl. przywsp. i
rozlużnienie mięśnia zwieracza
wewn.)
3.
Odruch naczynioruchowy
( pola Heada), impulsy z narządów
wewn. przenoszone są na segment
okolicy skóry
Segmentarne unerwienie narządów
wewnętrznych
Terapia segmentarna
(strefy Haeda)
Segment
Obszar zaopatrywany przez jedną parę
nerwów rdzeniowych składający się :
* strefy skórnej- dermatom
* strefy mięśniowej- miotom
* kości – osteotom
*narządow wewnętrznych- wiscerotom
* strefy naczyniowej- angiotom\
*strefy nerwów- neurotom
Metody segmentarne
Masaż sgmentarny
Ultradżwięki stosowane
segmentarnie i w terapii
łączonej
Prądy Traberta
Prądy Traberta-
charakterystyka(„prądy
2-5”)
Kształt prostokątny
Czas impulsu 2 ms
Czas przerwy 5 ms
Natężenie prądu- dawka
biologiczna koło 50 mA
Działanie stymulacyjne
prądów Traberta
Hamowanie aktywności układu
autonomicznego
Rozlużnienie mięśni
przykręgosłupowych
Przeciwbólowe(hamowanie
przewodzenia bólu)
Działanie biologiczne
prądów Traberta
Przeciwbólowe
Myorelaksacyjne
Poprawa ukrwienia
obwodowego
Zasady techniki
wykonywania zabiegu
Ułożenie elektrod zapewniające
równoczesne działanie na układ
nerwowy: czuciowy, ruchowy
wegetatywny
Typowe metody ułożenie
elektrod:ułożenie szyjne,
piersiowe górne, piersiowo-
lędżwiowe, lędżwiowo-krzyżowe
Zabiegi wykonuje się
codziennie, czas 15 minut
Typowe ułożenia
elektrod
(wgGieremek i wsp.
Balneol.Pol.1998,40,99)
Zastosowanie ułożeń
elektrod(1)
Ułożenie szyjne: bóle
głowy(katoda el. górna),
dolegliwości kończyn
górnych(katoda. el. dolna)
Ułożenie piersiowe górne: bóle
głowy i obręczy barkowej(katoda
el. górna), dolegliwości klatki
piersiowej(katoda el. dolna)
Zastosowanie ułożenia
elektrod(2)
Ułożenie piersiowo-lędżwiowe:
neuralgie międzyżebrowe,
dyskineza dróg żółciowych,
dolegliwości żołądkowo-jelitowe
Ułożenie lędżwiowo-krzyżowe:
dolegliwości w okolicy
lędżwiowej i krzyżowej( katoda
el. górna), dolegliwości obręczy
biodrowej i kończyn
dolnych(katoda el. dolna)
Kiedy mają
zastosowanie prądy
Traberta
Gdy lokalna terapia jest
zawodna
Gdy zajęty jest duży obszar
ciała przez chorobę np. AO obu
kończyn
Gdy miejscowe ułożenie
elektrod jest niemożliwe( np.
uszkodzenie skóry, gips)
Odruchy
wegetatywne(1)
*
Trzewno-skórny
- bodziec z receptorów
narządów wewnętrznych przenoszony
jest do skóry- strefy Haeda o
nadmiernej wrażliwości, nadmierne
poty, wzmożone napięcie na skórze
*
Trzewno-somatyczny
- bodziec
przenoszony jest od narządów wewn. do
mięśni przynależnych do danego
segmentu
Objawy: wzmożone lub obniżone
napięcie, bolesność mięśni(np. brzuszny
objaw otrzewnej)
Odruchy
wegetatywne(2)
Odruch trzewno-kostny
( od narządów
wewn. do kości)
Objawy: bolesne obrzęki i bóle
okostnowe(np. ból na ucisk na staw
mostkowo-żebrowy w ch. serca)
*Odruch trzewno- trzewny
( od jednego
narządu do drugiego)
Objawy: bóle narządów blisko siebie
położonych po tej samej stronie ciała
(np. dolegliwości ze strony wątroby
przy zapaleniu pęcherzyka żółciowego)
Odruchy wegetatywne
(3)
Odruch skórno-trzewny
( od skóry
do odpowiedniego narządu), stąd
istnieje możliwość wpływu na
narządy wewn. poprzez zabiegi
stosowane na skóre( strefy Haeda)
Odruch mięśniowo-trzewny
( od
mięsni do narządów wewn.) stąd
istnieje możliwość oddziaływania
bodżcami na narządy wewnętrzne
poprzez działanie na segment
mięśniowy
Wpływ bodżca
leczniczego na układ
autonomiczny
Działanie bodżca energetycznego (
np. energii ultradżwiękowej) na
odpowiedni segment rdzenia
kręgowego powoduje
zmniejszenie napięcia układu
autonomicznego
oraz napięcia
w odpowiednich grupach
mięśniowych w okolicy chorego
stawu, na zasadach odruchowych
Metody skojarzone
stosowania bodżców
leczniczych na stawy i
odpowiadające im
segmenty rdzenia
Miejscowo
Parawertebralnie
Stawy palców rąk C4- Th2
Stawy palców stóp S1 – S4
Staw łokciowyC4- C6
Metody skojarzone cd
•Miejscowo
•
Staw barkowy
•
Staw
kolanowy
•
Staw
biodrowy
• Parawertebra
lnie
•
C4 – Th2
•
Th12 – L3
•
L3 – L5
Pola Heada a
fizjoterapia
Możliwość wpływu leczniczego na
narządy wewnętrzne poprzez
zastosowanie bodzców leczniczych
na odpowiedni segment skóry
charakteryzujący się
nadwrażliwością lokalną
Strefy Haeda znajduja się zawsze
po tej samej stronie co chory narząd
Pola Heada-
przenoszenie sygnałów z
narządów wewnętrznych
Sygnały z narządów wewnętrznych
przenoszone są na odpowiedni
segment skóry
Segment ten charakteryzuje się
nadwrażliwościa lokalną
Nadwrażliwość lokalna
objawia się:
– wzmożoną reaktywnościa na bodzce na
skórze, mięśniach oraz w naczyniach
skórnych unerwionych przez dany
segment
Fizjoterapia a odruchy
wegetatywne(1)
1.
Celem zabiegów
fizjoterapeutycznych
jest zmniejszenie dolegliwości o
charakterze czynnościowym, poprzez
stosowanie bodżców leczniczych
wywołujących
określone odruchy
wegetatywne
2. Zabiegi zastosowane na
strefy skórne
pozwalają na zlikwidowanie bólu,
zmniejszenia napięcia, normalizację trofiki
skóry i odruchowo normalizacje funkcji
narządów( odruch skórno-trzewny)
Fizjoterapia a odruchy
wegetatywne(2)
Zabiegi zastosowane na
mięśnie pozwalają na
zmniejszenie bólu, napięcia i
drogą odruchową do poprawy
funkcji narządu ( odruch
mięśniowo-trzewny)
Działanie bodżców
energetycznych na pola
Haeda- leczenie chorób
wewnętrznych(1
)
Choroba wrzodowa żołądka i
dwunastnicy
miejscowo:
na brzuch w części
środkowej górnej
-
Segmentarnie
:Th7- Th9, oraz
punkty bolesne
Łączny czas zabiegu 10 minut
Leczenie chorób
wewnętrznych
(2)
Nawykowe zaparcia stolca
miejscowo
: po prawej i lewej stronie
brzucha na wysokości 8 kręgu
piersiowego
Segmentarnie
: Th12 przy grzebieniu
miednicy i
Th8 – Th9
Po 2 minuty na każde pole
Leczenie chorób
wewnętrznych
(3 )
Dychawica oskrzelowa
Miejscowo
: na zwój gwiażdzisty z
przodu brzuch
Segmentarnie:
C3 –Th12
przykręgosłupowo
Całkowity czas zabiegu 5 – 8
minut
Objawy kliniczne
zaburzeń układu
autonomicznego
Układ krążenia
- tachykardia( czynnik ryzyka
zgonu)
- komorowe zaburzenia rytmu
- hipoglikemia(ostre
niedokrwienie serca)
- przerost lewej komory(brak
nocnego spadku RR)
- hipotonia ortostatyczna
Objawy zaburzeń
układu
autonomocznego(2)
Zaburzenia czynności
seksualnych
Zaburzenia czynności żołądka i
jelit
Zaburzenia czynnosci ukladu
moczowego
( zaburzenia pęcherza)
Zaburzenia metaboliczne, brak
odczuwania hipoglikemii
Zaburzenia potliwości:
a) nadmierna( wzrost
aktywności ukł. przywsp.)
Neuropatia
autonomiczna w
cukrzycy
Brak odczuwania hipoglikemii
nieme zwały
tachykardia
zaburzenia jelitowe (biegunki)
porażenie żołądka(zaburzenia
wydzielnicze)
zaburzenia erekcji
zaburzenia czynności pęcherza
moczowego
Algodystrofia( Zespół
Sudecka)
Objawy zaburzeń układu
autonomicznego:
wzmożona wrażliwość na
noradrenalinę i inne mediatory
układu współczulnego w obszarze
zajętych aksonów
Algodystrofia- Objawy
Ból samoistny
Bolesność uciskowa śródręcza
lub śródstopia
Objawy zaburzeń miejscowego
krążenia
Nadmierna potliwość
Miejscowa osteoporoza
Algodystrofia - Leczenie
1. Fizjoterapia: jonoforeza
xylocainowo- wapniowa
Impulsowe pole magnetyczne( sisnus.
30Hz, 3mT)
Kinezyterapia
Masaż wirowy
2. Leczenie nadreaktywnosci układu
autonomicznego:
-blokada ukł. współczulnego( dożyl.
rezerpina)
- sympatektomia chirurgiczna
Choroba Raynauda
Galwanizacja
:miejscowo(na ręce)
oraz parawertebralnie na segment
C3-Th2
Jonoforeza wapniowa
ogólna wg
Wermela: roztwór Ca Cl2 1%, anoda
na plecach w okolicy
międzyłopatkowej
Katoda na oba podudzia z tyłu,
elektroda rozwidlona
natężenie 10 – 20 mA, czas 20 min,
10 – 15 zabiegów
Choroby przebiegające z
nadaktywnością układu
sympatycznego
Cukrzyca,
Nadciśnienie tetnicze,
Zespół metaboliczny
Zespół bezdechów
Nadczynność tarczycy
Hipoglikemie
Choroba Raynauda
Algodystrofia
Stan ogólnego
wyczerpania fizycznego i
psychicznego,bezczynno
ść ruchowa
Długotrwała nadmierna aktywność
układu sympatycznego
Bezczynność ruchowa wywołuje
zaburzenia w układzie
autonomicznym z przewaga układu
sympatycznego
Leczenie zaburzeń
układu autonomicznego
Dieta bogatowarzywna
ćwiczenia fizyczne
Lecznie farmakologiczne( Beta-
blokery, ACE inhibitory)
Fizjoterapia
Wpływ metod
fizjoterapeutycznych na
układ autonomiczny
zmniejszenie aktywności
układu autonomicznego
zmniejszenie aktywności
układu współczulnego
zwiększenie aktywności układu
parasympatycznego
równowaga obu układów
Reguła Wildera
Im bardziej nasilona jest
aktywność narządu- większe
pobudzenie układu
autonomicznego
Tym mniejsza jest jego
wrażliwość na bodżce
pobudzające, a większa na
hamujące
Mechanizm wpływu
zabiegów
fizjoterapeutycznych na
układ autonomiczny
POPRZEZ:
- działanie odruchowe bodżców
leczniczych
- stopniowe zmiany w układzie
autonomicznym podczas zabiegów o
działaniu systemowym stosowanych
seryjnie
zmiany wydzielania hormonów
stresowych
Fizjoterapia w
nadaktywności układu
sympatycznego
Łagodne zabiegi wodolecznicze,
chłodne, najlepiej w godzinach
wieczornych
Kąpiele 4 komorowe zstępujące:
– k. górne (+)
- k. dolne (-)
*Łagodne masaże
*Kąpiele mineralne chłodne np..
kwasowęglowe
Fizjoterapia w
nadmiernej
aktywności
układu sympatycznego
Prądy interferencyjne na
kręgosłup( częstotliwość 100 Hz,
natężenie w słabej dawce, czas
12 min.)
Prądy Traberta
– Masaż klasyczny pobudza układ
sympatyczny
Fizjoterapia w
nadaktywności układu
parasympatycznego
Zabiegi w saunie
Kąpiele mineralne ciepłe
Kąpiele Hauffego
Zabiegi wodolecznicze gorące,
najlepiej stosowane w godz.
rannych
Wysiłek fizyczny
Jednorazowy, znacznej
aktywności wysiłek fizyczny
powoduje pobudzenie
sympatycznego układu
nerwowego
Kinezyterapia w leczeniu
zaburzeń układu
autonomicznego
Przewaga układu
sympatycznego:
* ćwiczenia oddechowe
* ćwiczenia relaksujące
* trening autogenny
* spacery
Kinezyterapia w
leczeniu zaburzeń
układu
autonomicznego(2)
Przewaga aktywności układu
parasympatycznego
* ćwiczenia izometryczne
*ćwiczenia oddechowe(głębokie
oddychanie z przerwa na szczycie
wdechu)
Fizjoterapia zaburzeń
układu sympatycznego
Przeciwwskazania
* zabiegi silnie bodzcowe(np.
borowinowe)
* całkowite naświetlania lampą UV
* zabiegi w saunie
Fizjoterapia w
zaburzeniach układu
autonomicznego
Korzystne- regulujące działanie
na autonomiczny układ nerwowy
działają:
zabiegi hartujące
inhalacje w powietrzu o ujemnej
jonizacji
Kąpiele słoneczne pobudzają
aktywność układu
autonomicznego
Badania własne zmian
odczynowości organizmu
w trakcie leczenia
uzdrowiskowego
Zastosowano 3 rodzaje bodżców : chemiczny,
elektryczny i mechaniczny w formie testów
Test histaminowo-galwaniczny( 0,0005%
histaminy, 1 mA, 2 min)
Test galwaniczny( 1mA 2 min)
Dermografizm
• Ocena powierzchni rumienia i bąbla
Ponikowska I. i wsp.1989, Balneol.Pol. 1-4
Badania własne-
metodyka
Odczyn rumieniowy w teście histaminowo-
galwanicznym podczas leczenia
fizykalnego w 3 grupach
Srednie wartości powierzchni rumienia w
teście histaminowo-galwanicznym przed i
po leczeniu w grupie 125 osób
Odczyn rumieniowy w teście
galwanicznym podczas leczenia
fizykalnego w 3 grupach chorych
Srednie wartości powierzchni rumienia i
bąbla w teście galwanicznym przed i po
leczeniu w grupie 125 osób
Zachowanie się odczynu
rumieniowego w teście galwanicznym
w 3 grupach chorych podczas
leczenia uzdrowiskowego
Zachowanie się odczynu
rumieniowego w teście histaminowo -
galwanicznym podczas leczenia
uzdrowiskowego w 3 grupach chorych
Średnia wartość powierzchni
rumienia i bąbla w teście
galwanicznym w całej grupie przed i
po leczeniu uzdrowiskowym
Średni wartości powierzchni rumienia
przed i po leczeniu w całej 120
osobowej grupie w teście
histaminowo- galwanicznym
Balneofizykoterapia w
zaburzeniach układu
autonomicznego
Istotne zmniejszenie wydzielania
adrenaliny i noradrenaliny
dowodzi wpływu zabiegów na
obniżenie aktywności ukladu
sympatycznego,
dodatkowym
czynnikiem jest działanie
relaksujące zabiegów
Khai Vu, Mitsunobu F.:Spa therapy for
Bronchial Asthma.Alternative and
Complementary
Therapies, 2004
Wpływ zabiegów
balneofizykalnych na
wydzielanie hormonów
wzrost kortizolu
wzrost ACTH
wzrost HGH
obniżenie adrenaliny
obniżenie noradrenaliny
wzrost bradykiny
Zmiany reaktywności
układu autonomicznego
podczas leczenia
uzdrowiskowego
I faza
– obronna,zmienność
aktywności
II faza
wzmożona aktywność układu
sympatycznego-faza
ergotrotopowa
III faza
przewaga aktywności
układu parasympatycznego-
trofotropowa
Dziękuje