Pozaszkolne środowiska 

wychowawcze według 

Ryszarda Wroczyńskiego

ŚRODOWISKO

Środowisko

 – to układ osób lub grup, z którymi 

styka  się  jednostka.  Jest  to  typowe  ujęcie 
socjologiczne. 

Natomiast 

psychologiczne 

podejście 

do 

problematyki 

środowiska 

ukierunkowane  jest  na  w  miarę  bezpośrednie 
otoczenie człowieka i świat w jakim on żyje.

Środowisko wg Ryszarda 

Wroczyńskiego



Środowisko  –

  składniki  struktury,  otaczającej 

osobnika, które działają jako system bodźców 
i  wywołują  określone  reakcje  (przeżycia) 
psychiczne. 

Typologia

Rola  i  znaczenie  pozaszkolnych  środowisk 
wychowawczych 

od 

dawna 

wzbudzało 

zainteresowanie.  Wskazywano  iż  środowisko 
ma  duży  wpływ  na  kształtowanie  się  postaw  i 
przekonań dzieci i młodzieży oraz warunkuje w 
znacznym  stopniu  rezultaty  planowej  pracy 
dydaktycznej  i  wychowawczej  szkoły.  Coraz 
częściej  stawia  się  przed  szkołą  zadanie 
planowej 

interwencji 

w 

pozaszkolne 

środowisko  życia  ucznia.  Chodzi  o  to,  aby 
różnorodne 

tereny 

pozaszkolne 

życia 

młodzieży  oddziaływały  na  nią  w  sposób 
pozytywny i wychowawczo wartościowy.

S.  Szacki  zwracał  w  swych  pracach  uwagę,  iż 
wychowawca  w  dwojaki  sposób  poznaje 
środowisko 

życia 

swoich 

wychowanków. 

Pierwszy  sposób  to  poznawanie  dziecka   
poprzez  m.in.  jego  pracę,  zabawę,  naukę; 
widać  tutaj  zachowanie  dziecka,  jak  przez 
pryzmat.  Taki  sposób  poznawania  środowiska 
dziecka Szacki określa jako pryzmatyczny. 
Obiektywne poznawanie środowiska  to wiedza 
pedagoga o strukturze środowiska.

W  życiu  dzieci  i  młodzieży  trzy  środowiska 
pełnią  szczególną  rolę:  rodzina,  środowisko 
lokalne,  grupy  rówieśnicze.  Stanowią  one 
naturalną  wspólnotę,  w  której  uczestnictwo 
jest  trwałe  lub  obejmuje  dłuższy  okres  życia, 
oparte  jest  na  czynnikach  naturalnych,  takich 
jak  urodzenie,  zamieszkiwanie  w  określonym 
terytorium,  spontaniczne  potrzeby  wieku 
młodzieńczego itp.

Ważne 

funkcje 

odgrywają 

pozaszkolne 

placówki 

wychowawcze. 

Zaspokajają 

różnorodne  zainteresowania  i  różne  dziedziny 
aktywności młodzieży. Placówki te można ująć 
w następujące kategorie klasyfikacyjne:
1. Świetlice i czytelnie dziecięce i młodzieżowe 
–  najczęściej  stanowią  one  zorganizowaną 
formę 

spędzania 

czasu 

wolnego 

oraz 

przygotowania  się  do  lekcji  dla  grup 
młodzieży,  które  mają  trudną  sytuację 
rodzinną.
2.  Tereny  zabaw  i  gier  ruchowych  –  forma 
organizowania 

czasu 

wolnego 

dzieci 

i 

młodzieży.

3.  Ośrodki  pracy  twórczej  młodzieży  – 
reprezentują  one  różnoraki  system  urządzeń, 
służących  organizowaniu 

czasu  wolnego 

młodzieży,  wzbudzaniu  i  zaspokajaniu  jej 
zainteresowań  ruchowych,  intelektualnych, 
technicznych itp.
4. Kolonie i półkolonie dla dzieci i młodzieży – 
masowa  forma  racjonalnego  wypoczynku 
dzieci i młodzieży.
5.  Poradnie  różnego  rodzaju  –  poradnie 
wychowawczo – zawodowe, służące pomocą w 
wyborze zawodu, kierunków kształcenia oraz w 
rozwiązywaniu 

różnych 

trudności 

wychowawczych. 

Klasyfikacja 

pozaszkolnych 

środowisk 

wychowawczych:
1. Środowiska wychowawcze naturalne:
- rodzina;
- otoczenie społeczne (środowisko lokalne);
- grupy rówieśnicze. 

2.  Środowiska  wychowawcze  intencjonalne 
(pozaszkolne  placówki  podejmujące  planową 
pracę wychowawczo – oświatową):
I Placówki opiekuńcze;
-  placówki  opieki  wychowawczej  i  leczniczej 
nad  dziećmi  wykazującymi  różnego  typu 
upośledzenia rozwojowe:
           a) szkoły specjalne;
           b) zakłady specjalne dla dzieci                
                 opóźnionych w rozwoju;
                      c)  zakłady  specjalne  dla  dzieci 
głuchych,                                niewidomych  z  innymi 
upośledzeniami                fizycznymi.  

II  Placówki  opieki  opieki  wychowawczej  nad 
dziećmi i młodzieżą:
a) 

pogotowia 

opiekuńcze 

i 

zakłady 

wychowawcze;
b) sanatoria dziecięce;
c) domy dziecka;
d)  rodziny  opiekuńcze  (zastępcze,  rodzinne 
domy dziecka);
e) internaty i półinternaty;
f) szkoły środowiskowe.



III  Placówki  wspomagające  rozwój  dzieci  i 
młodzieży:
a) świetlice i czytelnie dziecięce;
b) tereny zabaw i gier ruchowych;
c) ośrodki pracy twórczej;
d) kolonie i półkolonie, obozy;
e) poradnie.

IV 

Placówki 

wychowania 

pozaszkolnego 

(oświaty dorosłych):
a) kształcenia systematycznego;
b) udostępniania książki (biblioteki);
c) upowszechniania wiedzy;
d) pracy twórczej i rekreacji;
e) kształcenia ustawicznego (permanentnego)

RODZINA

Szczególne 

znaczenie 

dla 

rozwoju 

i 

wychowania  młodej  generacji  ma  rodzina.  W 
rodzinie  dokonuje  się  podstawowy  proces 
wychowania  dziecka  i  wyprowadzenie  go  w 
krąg  kontaktów  społecznych.  August  Comte 
nazwał rodzinę pomostem, między jednostką a 
społeczeństwem,  wskazując  w  ten  sposób  na 
jej podstawową rolę w społeczeństwie.
Platon  uważał  rodzinę  za  podstawową 
komórkę życia społecznego i główną instytucję 
wychowawczą. 

Józef  Chałasiński  przedstawia  następujący 
wywód funkcji wychowawczej domu obcego w 
okresie  feudalizmu:  „Wychowanek  porzucał 
dom rodzinny, aby odbyć wychowanie w domu 
obcym. Wybór domu obcego pozostawiony był 
przeważnie  woli  wychowanka  lub  jego 
rodziców. Wychowanie jednak nie było sprawą 
prywatną  jednostek  lecz  całej  grupy.  Pobyt  w 
domu 

obcym, 

stosunek 

wychowawcy, 

czynności  i  obowiązki  były  unormowane  przez 
grupę obyczajowo lub prawnie. Wychowanie w 
domu  obcym  było  obligatoryjną,  zasadniczą, 
unormowaną i powszechną formą wychowania 
czyli instytucją społeczną. 

W  procesie  rozwoju  społecznego  rodzina  jako 
grupa społeczna ulega procesom dezintegracji. 
Zanika  jej  dawna  funkcja  w  dziedzinie 
przygotowania młodej generacji do zawodu; w 
związku  z  upowszechnieniem  oświaty  i 
wykształcenia, wprowadzenie młodej generacji 
w  świat  dorobku  kulturowego  realizuje  się 
poprzez  szkołę,  której  rola  stale  wzrasta.  W 
rodzinie  jednak  dzieci  i  młodzież  uzyskują 
podstawowe  pojęcia  o  życiu  społecznym, 
kształtują się podstawy ich światopoglądu oraz 
pojęcia etyczno - moralne.

Wybitny  przedstawiciel  pedagogiki  społecznej 
W.D.Wall  przypisuje  rodzinie  główną  rolę  w 
procesie  wychowania  społecznego.  Szkoła 
rozwija umysł, a rodzina kształtuje osobowość. 

Rola  rodziny  jako  środowiska  wychowawczego 
nie  ogranicza  się  do  wczesnych  lat  życia 
dziecka; 

trwa 

aż 

do 

osiągnięcia 

samodzielności,  zdobycia  wykształcenia  i 
przysposobienia  do  zawodu,  co  następuje 
około dwudziestego roku życia. 

 

ŚRODOWISKO LOKALNE

Środowisko  lokalne  to  gromada  ludzi  żyjących 
na  zwartej  małej  przestrzeni,  wyznaczającej 
wspólny 

sposób 

życia; 

lokalna 

grupa 

terytorialna. 

Może 

obejmować 

obszar 

administracyjny, 

wieś, 

gminę, 

małe 

miasteczko lub dzielnicę dużego miasta. 
To środowisko, gdzie skupia się całokształt lub 
większość stosunków między zamieszkującymi 
w nim osobami. 

A. Kłoskowska przedstawiła podstawowe cechy 
środowiska  lokalnego  w  sposób  następujący:  : 
“Cechą  małej  społeczności  lokalnej  była 
względna  izolacja  od  pozostałego  świata, 
daleko 

posunięta 

samowystarczalność; 

bezpośrednie  osobiste  kontakty  wszystkich 
członków  społeczności  oparte  na  zasadach 
pokrewieństwa 

lub 

sąsiedztwa; 

znaczna 

jednorodność 

majątkowa, 

etniczna; 

identyczność  tradycji,  obyczajów,  wierzeń  i 
przyzwyczajeń”. 

W  środowiskach  lokalnych  zachodziły  procesy 
dezintegracji  na  co  złożyły  się:  industrializacja, 
eksplozja 

przemieszczeń 

społecznych, 

rozwój 

środków 

lokomocji 

i 

technicznych 

środków 

rozpowszechniania  kultury.  Jednostki,  zamieszkujące 
określone  terytoria  izolują  się  z  bezpośredniego 
otoczenia społecznego, przynależą dość często tylko 
formalnie  poprzez  miejsce  zamieszkania.  Teren 
zamieszkania przestał być środowiskiem życia. Takie 
zjawisko  zachodzi  poprzez  rozluźnienie  więzi 
lokalnych.
Cechą  tradycyjnej  społeczności  lokalnej  była 
regionalna  kultura.  Obecnie  życie  kulturalne 
środowisk  lokalnych  ulega  unifikacji  z  życiem 
kulturalnym  całego  narodu,  upowszechnionym 
poprzez środki masowego przekazu.  

Kompleks  budynków  mieszkalnych  łącznie  z 
zapleczem  usług  oraz  urządzeń  socjalnych  i 
kulturalnych  określany  jest  mianem  osiedla 
mieszkaniowego.  Jest  terenem  bezpośrednich 
kontaktów  społecznych  młodej  generacji  z 
ludźmi  dorosłymi.  Osiedle  to  stanowi  dla 
wszystkich  mieszkańców  teren  społecznego 
współdziałania.

OSIEDLE MIESZKANIOWE

Osiedla  mieszkaniowe  są  wyposażone  w 
różnorodne  urządzenia  rekreacyjne,  takie  jak: 
boiska,  zieleńce,  miejsca  zabaw  i  gier;  oraz 
pomieszczenia: 

świetlice, 

kluby 

dla 

młodocianych mieszkańców.
Osiedlu  mieszkaniowemu  szczególną  cechę 
nadają dwa elementy:
1)  tendencje  do  organizowania  różnych  form 
samorządności dzieci i młodzieży;
2)  społeczne  zaangażowanie  całej  wspólnoty 
osiedlowej  w  sprawie  aktywności  i  potrzeb 
wychowawczych dzieci i młodzieży.  

Szczególnego  typu  wspólnotę  lokalną  stanowi 
również  socjalistyczny  zakład  pracy.  Jest  on 
miejscem,  gdzie  codziennie  współdziałają  ze 
sobą  ludzie  dla  wykonania  wspólnych  zadań 
produkcyjnych. 

Ponadto 

zakład 

pracy 

organizuje  różnego  rodzaju  więzi  oparte  na 
działalności pozazawodowej.

ZAKŁAD PRACY

W  zakładach  pracy  rozwijają  się  różnego  typu 
służby  socjalne  i  kulturowe.  Organizowane  są 
na przykład kluby sportowe, zespoły itp; kluby 
rencistów, kasy samopomocy itp. 
Zakład  pracy  jest  akceptowany  powszechnie 
nie  tylko  jako  środek  produkcji,  ale  i 
środowisko  społeczne  i  wychowawcze  o  dużej 
intensywności  oddziaływania.  Takie  zakłady, 
poza  czynnościami  produkcyjnymi  stanowią 
systemy  społeczne,  to  jest  układy  stosunków 
międzyludzkich 

o 

wielorakich 

formach 

zależności,  współdziałania  i  wychowawczego 
oddziaływania.

Zakład  pracy  realizuje  w  stosunku  do  swego 
środowiska  zawodowego  podstawowe  zadania 
polityki  socjalnej  państwa.  Organizuje  dla 
członków  załóg  i  ich  rodzin  takie  formy  opieki 
socjalnej jak np. opieka lekarska.

GRUPA RÓWIEŚNICZA

Grupy  rówieśnicze  stanowią  naturalną  formę 
życia  dzieci  i  młodzieży,  wyrażają  ich  dążenia 
do  działania  i  samodzielności.  Są  to  grupy 
samorzutne, 

powstają 

w 

rezultacie 

spontanicznej  aktywności  zabawowej  oraz 
samodzielnego rozwijania dążeń i celów.

Rola  wychowawcza  grup  rówieśniczych  była 
przedmiotem  licznych  analiz.  Według  Floriana 
Znanieckiego  grupy  rówieśnicze  pełnią  dwie 
funkcje:
1)  młodzież  wyraża  w  nich  to,  czego  się 
nauczyła  uczestnicząc  w  życiu  otoczenia 
dorosłych;
2)  przez  udział  w  grupach  młodzież  rozwija 
samodzielne dążenia i realizuje cele, które nie 
może  przejawić  w  innych  formach  aktywności 
przed  osiągnięciem  dojrzałości  społecznej  i 
uznania  jej  pełnoprawnego  uczestnictwa  w 
życiu dorosłych. 

Wpływ  grup  rówieśniczych  na  rozwój  i 
wychowanie  dzieci  i  młodzieży  jest  bardzo 
duży.  Wychowawcze  oddziaływania  grup 
rówieśniczych może być różne, negatywne lub 
pozytywne.  E.B  Hurlock,  analizując  wpływ 
małych  grup  nieformalnych  (band)  na  rozwój 
młodzieży 

wymienia: 

przeklinanie, 

opowiadanie  frywolnych  historyjek,  dowcipów, 
wagarowanie, 

złośliwość, 

lekceważąca 

postawa wobec zasad i autorytetów, skłonność 
do  naruszania  więzi  rodzinnej  do  lojalności 
grupowej,  snobizm,  skłonność  do  wynoszenia 
się  ponad  członków  innych  grup  i  odrzucanie 
wzorów ustalonych w rodzinie.

W miarę rozwoju dziecka wpływ tych ujemnych 
cech  staje  się  słabszy,  dominują  natomiast 
dodatnie 

czynniki 

oddziaływania 

grup 

rówieśniczych.  Uczestnicy  tych  grup  uczą  się 
przystosowywać  własne  pragnienia  i  czyny  do 
dążeń i działalności grupy i współdziałać z nią. 
Grupa  rówieśnicza  rozwija  takie  sprawności, 
które  pozwalają  dziecku  robić  to,  co  robią 
rówieśnicy. 

Grupy  rówieśnicze  stanowią  naturalną  drogę 
procesu  uspołecznienia  dzieci  i  młodzieży, 
wchodzenia 

w 

skomplikowany 

świat 

współżycia i współdziałania społecznego.

W  okresie  dynamicznych  przeobrażeń  życia 
społecznego  i  kultury,  istnieje,  u  dorastającej 
młodzieży 

wiele 

postaw 

konfliktowych, 

negatywizmu 

wobec 

zastanych 

wzorów, 

osobowości  i  postaw  społecznych,  dążność  do 
manifestacji  własnego  stanowiska,  poglądów, 
postępowania.

Postawy  konfliktowe  to  ostra  manifestacja 
odrębnych  postaw  społecznych  i  moralnych 
nowej  wizji  życia  i  świata,  stosunku  do 
wartości 

w 

poszanowaniu, 

których 

wychowywana 

jest 

młodzież 

i 

które 

przekazywane  są  jej  przez  społeczeństwo 
dorosłych.

Grupy rówieśnicze:
- grupy rówieśnicze stanowią naturalną formę życia dzieci 
i młodzieży
- rola wychowawcza grup rówieśniczych:
· dążenie do działania
· rozwój samodzielności
- analiza grup rówieśniczych z punktu widzenia :
·  psychologii  –  koncentruje  się  wokół  zagadnień  rozwoju 
aktywności  zabawowej  oraz  wokół  form  aktywności 
opartych  na  obserwacji  zachowania  się  otoczenia 
dorosłych
Formy  aktywności  dzieci  i  młodzieży  w  grupach 
rówieśniczych  wiążą  się  z  kolejnymi  fazami  rozwoju  ich 
psychiki.  Grupy  dziecięce  są  grupami  zabawowymi. 
Trwałość  grup  rówieśniczych  wzrasta  wraz  z  wiekiem  ich 
uczestników.

W  rozważaniach  na  temat  naturalnych 
środowisk 

wychowawczych 

ukazuje 

się 

złożoność  szczegółowych  zagadnień  rodziny, 
grupy  rówieśniczej,  środowiska  lokalnego, 
skomplikowany  i  wielostronny  współcześnie 
charakter procesu wychowawczego, jego silne 
powiązanie  z  całokształtem  życia  zespołów  i 
grup 

młodzieży 

poddanych 

planowym 

oddziaływaniom wychowawczym.