Tarcie
Wszystkie ciała poruszające się w naszym
otoczeniu napotykają w swoim ruchu na opory.
Siły oporu są skierowane przeciwnie do wektora
prędkości ciał i starają się powstrzymać ruch.
Opory ruchu występują zawsze gdy ciała się
poruszają, czyli ślizgają się, toczą.
Przyczyną tego rodzaju
tarcia są mikroskopijne
zadziory zaczepiające
o siebie na trących
powierzchniach.
Dlatego nawet pozornie gładkie
powierzchnie nie ślizgają się swobodnie.
Tarcie poślizgowe - powstające podczas ruchu
postępowego jednego ciała po powierzchni drugiego
Tarcie poślizgowe dzielimy z kolei na tarcie spoczynkowe i tarcie
kinematyczne .
Tarcie spoczynkowe czyli statyczne występuje pomiędzy
wzajemnie nieruchomymi ciałami. Z powodu występowania tego
tarcia, aby poruszyć z miejsca spoczywające ciało, należy użyć
pewnej siły. Najmniejszą wartość tej siły, która wprawi to ciało w
ruch nazywa się siłą tarcia statycznego
Tarcie kinematyczne występuje pomiędzy ciałami, które już są w
ruchu. Jako siłę tarcia kinematycznego przyjmuje się minimalną
wartość siły, która niezbędna jest do podtrzymania ruchu.
Tarcie poślizgowe może być:
1) suche, gdy nie ma czynnika oddzielającego
powierzchnie ślizgające się po sobie,
2) półsuche, półpłynne lub płynne, gdy taki czynnik
oddzielający: na to, który z tych rodzajów tarcia wystąpi,
mają wpływ różne czynniki, jak wielkości powierzchni
stykających się, prędkości poślizgu, rodzaju smaru,
rodzaju materiałów stykających się itp.
P – siła zewnętrzna czynna
(obciążenie),
G – siła zewnętrzna czynna (ciężar),
R – reakcja,
N – składowa normalna reakcji,
T – siła tarcia.
CIAŁO ZNAJDUJE SIĘ W RÓWNOWADZE
GDY SIŁA P < T LUB P = T.
Gdy P > T – ciało zacznie się porusza
(ślizgać).
Wartość siły tarcia jest ograniczona i nie
może przekroczyć pewnej maksymalnej
wartości.
Wypadkowa R zataczająca
względem kierunku działania
siły N stożek o kącie
wierzchołkowym tworzy stożek
tarcia. Zatem graniczną siłą
tarcia spoczynkowego
(statycznego) nazwano taką
maksymalną wartość siły, którą
należy przyłożyć do ciała
będącego w spoczynku, aby
spowodować jego ruch (a ściślej
równowagę chwiejną).
Stożek tarcia – określa kierunek siły przyłożonej
do ciała,
która może spowodować ruch ciała.
Jeżeli siły zewnętrzne będą mniejsze od zakresu
obejmowanego przez stożek tarcia, to ciało
pozostanie w spoczynku.
Na ciało umieszczone na równi działa siła
grawitacji F
g
, która rozkłada się na siłę
zsuwającą F
z
i na siłę nacisku F
n
= N
Z zależności geometrycznych, możemy
wyznaczyć kąt pomiędzy F
n
a F
g
. Okazuje
się, że jest on zawsze równy kątowi
nachylenia równi. W naszym przypadku
będzie to: α
m
.
Dzięki temu, możemy ze wzorów
trygonometrycznych wyznaczyć zależności:
F
z
= F
g
sinα
m
F
n
= F
g
cosα
m
= N
w przypadku granicznej siły tarcia statycznego: T
g
= μ
s
N =
μ
s
F
g
cosα
m
.
Skoro ciało się jeszcze nie zsuwa, to siła zsuwająca musi być równoważona
przez siłę tarcia granicznego. A więc:
T
g
= F
z
μ
s
F
g
cosα
m
=
F
g
sinα
m
μ
s
cosα
m
= sinα
m
μ
s
= tgα
m
współczynnik tarcia statycznego równy jest po
prostu tangensowi maksymalnego kąta
nachylenia równi, przy którym ciało się jeszcze z
niej nie zsuwa. Współczynnik ten będzie różny, w
zależności od materiałów, z jakich zrobione są
ciało i równia oraz od stanu ich powierzchni.
Toczeniu walca po odkształcalnej powierzchni
towarzyszą skomplikowane zjawiska tarcia. Tarcie
toczenia lub
opór toczenia
powstaje przy
usiłowaniu przetoczenia walca o ciężarze
G
po
poziomej płaszczyźnie. Gdyby walec toczący się po
podłożu i podłoże były idealnie sztywne, to styk
występowałby tylko wzdłuż tworzącej walca,
przechodzącej przez punkt A
Zjawisko oporu toczenia jest spowodowane odkształcaniem
się zarówno walca, jak i płaszczyzny, na której on spoczywa.
Wtedy styk walca i płaszczyzny nie odbywa się wzdłuż
tworzącej przechodzącej przez punkt A, lecz na ograniczonej
powierzchni wynikającej ze wzajemnych odkształceń w
miejscu styku walca i powierzchni. Reakcja normalna N jest
wtedy wypadkową nacisków normalnych występujących na
płaszczyźnie styku i działających na walec i jest przesunięta
o pewną odległość w stosunku do punktu A w kierunku
możliwego toczenia się
Siła tarcia tocznego musi spełniać warunki
(przy równowadze walca)
gdzie f współczynnik tarcia tocznego,
r promień walca
r
f
G
T
Aby nie mógł wystąpić poślizg
walca po podłożu, musi być
spełniony warunek, wynikający
z praw tarcia
G
N
P
T
Toczenie walca wystąpi, gdy wartość
siły tarcia tocznego
T
będzie mniejsza
od wartości siły tarcia ślizgowego
N
rozwiniętego, co wyraża się
nierównością
G
N
G
r
f
T
p
r
f
G
T
Współczynnik tarcia toczonego- współczynnik o
wymiarach długości występujący we wzorze na siłę tarcia
toczonego. Współczynnik ten zależy od rodzaju materiału
ciała toczącego się i podłoża, stanu ich powierzchni.
Łożysko ślizgowe poprzeczne
Tarcie w łożyskach ślizgowych
Ruch obrotowy wału nastąpi, gdy na korbie
będzie działać siła czynna:
Łożysko ślizgowe wzdłużne
Tarcie w łożyskach ślizgowych wzdłużnych
Ruch obrotowy wału nastąpi,
gdy na korbie będzie działać siła czynna:
Przykład1
Na dwóch równiach pochyłych, tworzących z poziomem kąty
i , ustawiono dwa ciała A i B o ciężarach G i Q połączone
nieważkim cięgnem wiotkim przerzuconym przez krążek C.
Współczynniki tarcia obu ciał o równie są równe
i
2
.
Określić, w jakich granicach może się zmieniać wartość ciężaru
Q ciała B ( przy założeniu, że ciężar G ciała A jest stały), aby
układ ciał A i B pozostawał w równowadze.
Zacznijmy od przypadku, gdy ciężar Q ciała B ma wartość
maksymalną, przy której możliwa jest jeszcze równowaga. Po
przekroczeniu tej wartości ciało B zacznie zjeżdżać z równi
pochyłej o kącie , a ciało A zacznie się poruszać do góry po
równi pochyłej o kącie . W rozważanym granicznym przypadku
(rys. b) siły tarcia T
1
i T
2
osiągną maksymalne wartości i
skierowane są przeciwnie do możliwego ruchu.
Przyjmując prostokątne układy współrzędnych Oxy, związane z
obydwoma ciałami, w których oś Oy jest prostopadła do równi, a oś
Ox równoległa do równi, otrzymujemy następujące równania
równowagi dla:
ciała A
ciała B
Ponadto na podstawie praw tarcia możemy
napisać
Po rozwiązaniu otrzymanego układu równań znajdujemy
maksymalną wartość ciężaru ciała B
Postępując podobnie jak poprzednio, przy założeniu, że wartość ciężaru Q
będzie minimalna, tzn. układ będzie miał tendencję ruchu w przeciwną stronę
ciało A będzie miało tendencję do zjeżdżania z równi kącie , a ciało B
zacznie poruszać się do góry po równi pochyłej o kącie . W tym granicznym
przypadku (rys. c), siły tarcia T
1
i T
2
są skierowane przeciwnie do możliwego
ruchu. Pisząc odpowiednie równania równowagi i zależności między siłami
tarcia a siłami normalnymi (korzystając z praw tarcia), otrzymamy również
układ równań. Po rozwiązaniu równań otrzymamy minimalną wartość ciężaru
ciała B
Na podstawie otrzymanych wyników możemy stwierdzić,
że wartość ciężaru ciała B powinna pozostawać w
następujących granicach
Przykład 2
Jednorodna belka o długości 2l i ciężarze G jest oparta
dolnym końcem A o chropowatą poziomą płaszczyznę, a w
punkcie C o gładki występ. W położeniu równowagi belka
tworzy z płaszczyzną poziomą kąt , a odcinek AC = 1,5l.
Znaleźć współczynnik tarcia ślizgowego statycznego w
punkcie A.
W położeniu równowagi belki jej koniec A ma tendencję do przesuwania
się w lewo. Siła tarcia T
1
jest skierowana przeciwnie do możliwego ruchu,
a więc w prawo. Po przyjęciu prostokątnego układu współrzędnych
otrzymuje się następujące równania równowagi belki
W przypadku poszukiwania współczynnika tarcia ślizgowego
statycznego w położeniu granicznym równowagi belki (tarcie
całkowicie rozwinięte) otrzymuje się
Po rozwiązaniu powyższego układu równań
współczynnik tarcia wynosi