Rodowód i początki 

higieny szkolnej

Narodziny myśli o edukacji 

zdrowia 

• Nowożytna myśl o zdrowotnych aspektach 

edukacji narodziła się w epoce Oświecenia, 
stanowiąc nieodłączną część idei 
wychowawczych tej epoki. Zrodzony w tym 
czasie nurt higieny wychowawczej związany 
był bardziej z pedagogiką i filozofią niż z 
medycyną. Zainteresowania świata 
lekarskiego problematyką zdrowia dzieci 
szkolnych ujawniły się wyraźniej dopiero 
w drugiej połowie ubiegłego stulecia.

Rozwój szkolnictwa

• Z szybkim rozwojem miast, zaznaczającym 

się w Europie Zachodniej w pierwszej połowie 
wieku XIX, wiążą się wielkie migracje ludności 
wiejskiej do powstających ośrodków 
przemysłowych. Równocześnie 
z industrializacją i urbanizacją rozwija się 
szkolnictwo powszechne. Obok dawnych szkół 
elitarnych powstają coraz liczniej szkoły o 
charakterze plebejskim. Ukazują one z całą 
ostrością niedostatki fizyczne i nędzę 
materialną dzieci ówcze snego proletariatu.

Prace naukowe o zdrowiu

W końcu XIX wieku zaczęły coraz 

liczniej ukazywać się prace z zakresu 
fizjologii pracy ucznia i zmęczenia 
szkolnego. Były to badania Mosso, 
Borgensteina, Kraepelina, Janela, 
Hamza, a nieco później także Polki, 
Józefy Joteyko i wielu innych. 

Choroby szkolne

Rozpoczęta w tych latach krytyka systemów 

szkolnych, prowadzona przez świat lekarski 

przede wszystkim z punktu widzenia przeciążenia 

dziecka nauką, trwa właściwie po dzień dzisiejszy. 

Nurt badań wąskospecjalistycznych dostarczył 

niewątpliwie wiele materiału faktograficznego, 

zarysowując profil chorobowości ówczesnych 

zbiorowości dzieci szkolnych. Z drugiej jednak 

strony zrodził on fałszywe pojęcie „chorób 

szkolnych” obarczając wyłącznie szkołę winą za 

wady rozwojowe i choroby masowo występujące 

wśród uczniów. 

Początki opieki lekarskiej

• Systematyczna opieka lekarska w szkołach 

należała jeszcze w XVIII i XIX wieku do 

rzadkości i dotyczyła z reguły szkół elitarnych. 

Przykładem takim jest wprowadzenie dwóch 

stałych lekarzy szkolnych do Gimnazjum 

Wołyńskiego w Krzemieńcu, które 

powstało za sprawą Tadeusza Czackiego w 

roku 1805. Do obowiązków tych lekarzy 

należała pomoc uczniom w chorobie, dbałość 

o higienę osobistą młodzieży, wykładanie 

higieny oraz nadzór nad stanem sanitarnym 

budynków szkolnych 

Funkcja pedagogiki

• wartościująca – prowadząc badania 

porównawcze uzyskujemy wnioski 
jakie badania dotyczące oświaty są 
korzystniejsze, a jakie nie; 
wprowadzanie tylko dobrych 
rozwiązań, wprowadzanie tych, które 
są najbardziej wartościowe, 

Poglądy J.Śniadeckiego

• Duże znaczenie na gruncie polskim miała 

działalność piśmiennicza Jędrzeja 

Śniadeckiego (1769-1938), a zwłaszcza jego 

rozprawa O fizycznym wychowaniu dzieci. 

Śniadecki był jednym z pierwszych lekarzy w 

Europie, którzy domagali się 

wszechstronnych ćwiczeń fizycznych 

i nieskrępowanego ruchu na powietrzu, jako 

stałych elementów wychowania. Jego myśli 

stanowiły przez długie lata naukową 

podstawę dla nowoczesnego nurtu higieny 

wychowawczej 

 

• integracyjna – wynika z 

konieczności rozległego widzenia 
zjawisk wychowawczych, spojrzenie 
na zjawiska, problemy badawcze w 
różnych dziedzin; pedagogika 
porównawcza stwarza płaszczyznę do 
porozumienia dla osób, które na co 
dzień zajmują się sprawami 
wychowania, 

Funkcja pedagogiki

• prognostyczna – nawiązuje do 

planowania oświatowego, gdzie mówi 
się o zmianach w porównaniu ze 
współczesnymi tendencjami 
rozwojowymi w oświacie; pilotowe 
badanie zjawiska, czy zmiany należy 
wprowadzać; można powiedzieć 
decydentom, co nas czeka w 
najbliższej przyszłości. 

Higiena wychowawcza

• Masowe badania w szkołach ujawniły u uczniów 

niedobory, wady i zaburzenia cielesne, których 

przyczyną było najczęściej niedożywienie, brud, 

ciasnota w domu i szkole, brak ruchu na powietrzu. 

Stąd pojawiają się próby organizowania pomocy 

leczniczej, w środowiskach ubogich z reguły 

ograniczone, a także akcje zapobiegawcze o 

szerszym zasięgu, jak dożywianie, organizacja 

łaźni, ogrodowych terenów zabaw dziecięcych, 

kolonii letnich itp. Inspiracje lekarzy miały w tych 

poczynaniach duże znaczenie. Ruch taki rozwija się 

w drugiej połowie stulecia w wielu krajach Europy. 

Holandia jest np. pierwszym krajem, który już w r. 

1900 wprowadza ustawowy obowiązek dożywiania 

wszystkich uczniów niezamożnych.

Lekarz szkolny

• Instytucja lekarzy szkolnych rozpowszechnia 

się w Europie na szerszą skalę dopiero z 

początkiem obecnego stulecia. Np. w Rosji 

Carskiej w roku 1905 miało pracować 1200 

lekarzy szkolnych, w Anglii obowiązek opieki 

lekarskiej we wszystkich szkołach 

wprowadzono w r. 1907, we Włoszech 

w szkołach podstawowych w r. 1913; w 

okresie bezpośrednio poprzedzającym I 

wojnę światową w 400 miastach Rzeszy 

niemieckiej miało pracować ok. 1600 lekarzy 

szkolnych 

Opieka sanitarna

• Szkoły elementarne stanowiły w tym czasie poważne 

źródło zagrożeń epidemicznych ze względu na 

ciasnotę i brak podstawowych urządzeń sanitarnych. 

Coraz więcej uwagi obiektom szkolnym poświęcała 

też policja sanitarna. Jej program rozwinięty został 

najpełniej w Niemczech, pod wpływem poglądów 

Jana Piotra Franka, w pewnym okresie profesora 

Uniwersytetu Wileńskiego. Frank wiele uwagi 

poświęcił zasadom sanitarnym dla budynku i 

urządzeń szkolnych oraz normatywom higienicznym 

zajęć szkolnych. Określił on także zasady izolacji 

chorych zakaźnie od zbiorowości dzieci szkolnych 

oraz postulował szcze pienia ochronne na terenie 

szkół.

Rola lekarza 

• Znaczna część lekarzy, związanych w tym 

okresie ze szkolnictwem, zajmowała się 
wyłącznie nadzorem nad stanem sanitarno-
higienicznym pomieszczeń szkolnych, izolacją 
od środowiska szkolnego uczniów chorych na 
gruźlicę, jaglicę, świerzb i inne choroby 
zakaźne. Na takich właśnie zadaniach 
koncentrowali się dwaj pierwsi lekarze szkolni 
miasta Warszawy, pracujący w takim 
charakterze od r. 1898.

Model wiesbadeński

• Oryginalny system szkolnej opieki lekarskiej, 

opłacany przez samorząd miejski, powstał w 

mieście Wiesbaden. Lekarze zatrudnieni w 

szkołach średnich, a więc z reguły 

elitarnych, nie zajmowali się tutaj w ogóle 

leczeniem uczniów, pozostawiając to 

lekarzom prywatnym, przeprowadzali 

natomiast systematyczne badania 

okresowe, sporządzali bieżące statystyki 

swoich obserwacji, konsultowali nauczycieli i 

rodziców w kwestiach związanych z 

możliwościami wysiłku fizycznego i 

potrzebami higienicznymi młodzieży. 

Założenia modelu 

• Lekarz szkolny był w tym systemie 

rzeczywistym członkiem rady pedagogicznej, 
równouprawnionym z nauczycielem, miał 
wpływ na organizację pracy szkoły, czuwając 
zwłaszcza nad przestrzeganiem higieny 
procesu nauczania i wychowania fizycznego. 
System wiesbadeński pozostał do dzisiaj 
klasycznym modelem opieki lekarsko-
higienicznej w szkole, nie zdołał jednak 
upowszechnić się w żadnym kraju w 
szkolnictwie powszechnym 

Zjazdy higienistów

• Zainteresowania szerszych kręgów lekarskich 

zdrowiem uczniów pobudziły pierwsze 
międzynarodowe kongresy higieny szkolnej, 
które odbyły się przed pierwszą wojną 
światową kolejno w Norymberdze (1904), 
Londynie (1907), w Paryżu (1910) oraz w 
Buffalo (1914). Wiodącą tematyką tych 
kongresów było przeciążenie szkolne, higiena 
budynków i urządzeń szkolnych, a także 
higieniczne aspekty wychowania fizycznego, 
problemy koedukacji. 

Ziemie polskie

• W Polsce okresu rozbiorów rozwój 

opieki zdrowotnej nad dziećmi 
i młodzieżą w wieku szkolnym wiązał 
się ściśle z losami szkolnictwa.

Zabór rosyjski

• W najgorszym zacofaniu pozostawał zabór rosyjski, 

gdzie obowiązek szkolny wprowadzony został 

dopiero po odzyskaniu niepodległości (r. 1918) i 

sieć szkół była w związku z tym najsłabsza. Mimo 

to, a może właśnie dlatego, ruch na rzecz ochrony 

zdrowia dzieci znajdował tutaj najliczniejsze grono 

swoich rzeczników. Wobec ogromnego niedostatku 

szkół, większość dzieci pozostawała poza nauką 

szkolną. Sytuacja taka przesuwała uwagę lekarzy 

na formy pomocy pozaszkolnej. Stąd 

organizowanie bezpłatnych kąpieli dla dzieci 

ubogich, ogródków dziecięcych im. Raua, punktów 

dożywiania, działalność Tow. Kolonii Letnich. 

Pierwsi lekarze

• Pionierami tego ruchu byli znani 

lekarze, jak Henryk Łuczkiewicz, 
Stanisław Markiewicz, Józef Polak, 
Teodor Drabczyk, a także Stanisław 
Kopczyński, który po odzyskaniu 
niepodległości stał się czołową 
postacią w higienie szkolnej 

Zabór pruski

• Rozwój sieci szkolnej był stosunkowo 

najlepszy w zaborze pruskim, gdzie 
też przenikały wpływy ruchu 
higienicznego z Niemiec, a 
zainteresowania lekarzy skupiały się 
przede wszystkim na zapobieganiu 
chorobom zakaźnym i ich zwalczaniu, 
a także na nadzorze higieniczno-
sanitarnym pomieszczeń szkolnych.

Zabór austriacki

• W gorszej sytuacji znajdowało się szkolnictwo 

w zaborze austriackim, gdzie istotną 
przeszkodą w jego rozwoju był brak 
odpowiednich budynków. Pionierami 
działalności na rzecz zdrowia dziatwy szkolnej 
byli tutaj: dr Tadeusz Żuliński, autor 
pierwszego podręcznika higieny szkolnej 
w języku polskim, wydanego w rok po jego 
śmierci (1886), a następnie dr Henryk Jordan 
z licznym gronem lekarzy galicyjskich, jego 
uczniów i współpracowników. 

Higiena szkolna w 

międzywojniu

• W Polsce lat międzywojennych 

koncepcja lekarza szkolnego 
zarysowała się stosunkowo wcześnie, 
bo już w 1918r. Wpływ na jej 
ukształtowanie się miały przede 
wszystkim poglądy dr. Stanisława 
Kopczyńskiego. 

Era S. Kpczyńskiego

• W koncepcjach swoich starał się Kopczyński 

uwzględniać trzy  tendencje

•  higieniczno-wychowawcza - próbowała 

kształtować proces dydaktyczno-wychowawczy 

w szkole zgodnie z wymogami higieny;

•  sanitarna - przywiązywała największą wagę do 

budynku szkolnego, jego urządzeń i otoczenia;

• kliniczna - podmiotem i przedmiotem swoich 

głównych zainteresowań czyniła  uczniów 

chorych przewlekle i wykazujących różnorodne 

odstępstwa od normy zdrowotnej, bądź 

rozwojowej 

Rola lekarza w szkole

• Dr Kopczyński największe znaczenie 

przypisywał jednak łączeniu lekarza z 
instytucją szkoły. Czynił w związku z 
tym wszystko, aby lekarz szkolny był 
pełnoprawnym członkiem rady 
pedagogicznej, „nauczycielem 
zdrowia”, podlegym bezpośrednio 
dyrektorowi szkoły

Model wiezbadeński

• zakładał dostępność opieki leczniczej poza szkołą, 

co miało czynić zbędnymi wszelkie czynności 

terapeutyczne na jej terenie. 

• Lekarz miał przebywać w szkole często i w 

znacznym wymiarze czasu, czuwając nad 

właściwym obciążeniem uczniów nauką, nad 

racjonalnym ich wychowaniem fizycznym oraz 

przeprowadzając dwa razy w roku badania 

kontrolne wszystkich uczniów co prowadziło do 

wczesnego wykrywania wad wzroku, słuchu, 

mowy, postawy ciała, a zatem tych  zaburzeń 

które mogły utrudniać naukę i adaptację szkolną. 

Koncepcja programowa

• Do upowszechnienia wśród lekarzy 

i nauczycieli tych koncepcji 

programowych przyczyniły się w 

poważnym stopniu dwa wydania dzieła 

zbiorowego, pod redakcją Stanisława 

Kopczyńskiego Higiena szkolna. Był to 

pierwszy tej miary w Europie podręcznik 

uniwersytecki. Pierwsze wydanie 

podręcznika ukazało się w 1921, drugie, 

znacznie unowocześnione i poszerzone w 

1933.

Wady modelu 

Kopczyńskiego

• Niestety zakreślony w tym 

podręczniku, szeroko i ambitnie, 
program opieki zdrowotnej w szkołach 
okazał się niemożliwy do powszechnej 
realizacji w szkołach powszechnych. 
Brakowało przede wszystkim lekarzy, 
był on zbyt kosztowny dla szkół 
publicznych, utrzymywanych ze 
skąpych budżetów samorządowych.

Zasięg opieki medycznej

• Według urzędowych danych  1925 tylko niespełna 

5% szkół , powszechnych w Polsce miało stałą opiekę 

higieniczno-lekarską, ale już w 1928 ok. 28% dzieci 

ze szkół powszechnych. Szkoły wiejskie były jednak, 

praktycznie rzecz biorąc, niemal całkowicie poza 

zasięgiem opieki lekarskiej. Nieporównanie lepiej 

przedstawiała się sytuacja w szkolnictwie średnim, 

gdzie odnotowywano rzeczywiste osiągnięcie bo już 

w roku szkolnym 28/29 stałą opieką lekarsko-

pielęgniarską objętych było 89% szkół śred nich 

ogólnokształcących, 94% seminariów nauczy 

cielskich i ochroniarskich oraz 76% średnich szkół 

zawodowych. Jakość tej opieki była stosunkowo 

dobra.

Likwidacja etatów lekarzy 

szkolnych

• Postęp charakterystyczny dla lat dwudziestych 

został jednak zahamowany również 

w dziedzinie hi gieny szkolnej w początkach lat 

trzydziestych w wyniku kryzysu 

ekonomicznego. 

• Według szacunkowych danych [19, 20], na 

terenie całej Rzeczypospolitej, ze szkolnictwem 

związanych było w latach trzydziestych ogółem 

ponad tysiąc lekarzy, spośród których 

większość poświęcała na pracę w szkole kilka 

godzin tygodniowo. Pełnoetatowi lekarze 

szkolni należeli do rzadkości. 

Kontynuatorzy myśli 

Kopczyńskiego

• Dr Kopczyński zajmował przez 13 lat 

kierownicze stanowiska w higienie szkolnej 
w Ministerstwie Wyznań Religijnych i 
Oświecenia Publicznego. Potrafił zgromadzić 
wokół siebie liczne grono oddanych higienie 
szkolnej lekarzy. Byli wśród nich m.in. 
Teodor Drabczyk, Leon Wernic, Witold 
Gądzikiewicz, Jan Bogdanowicz. Niektórzy z 
nich mieli znaczący wpływ na losy higieny 
szkolnej po drugiej wojnie światowej. 

Spuścizna po S. 

Kopczyńskim

• Stworzone zostały  podstawy legislacyjne dla 

higieny szkolnej. Określały one nie tylko  zadania 

regulaminowe lekarzy, pielęgniarek i dentystów 

szkolnych, ale normowały również od strony 

przepisów higienicznych obciążenie uczniów 

pracą szkolną, kwalifikowanie młodzieży do zajęć 

wf i do przysposobienia wojskowego. 

• Osobne działy rozporządzeń i okólników określały 

wymogi sanitarno-higieniczne dla budynków i 

urządzeń szkolnych, zasady zwalczania chorób 

zakaźnych, nauczania i propagandy higieny 

POWOJENNE TRUDNOŚCI I 

ODBUDOWA WEDŁUG 

PRZEDWOJENNYCH 

WZORÓW

Trzy grupy czynników decydowały o obliczu 

opieki zdrowotnej w szkołach w pierwszych 

latach po wojnie: 

•  zniszczenia wojenne i okupacyjne, deficyt 

kadr oraz wszelkich środków materialnych; 

• tradycyjne wzory higieny szkolnej 

ukształtowane przed wojną i odradzające się 

spontanicznie od pierwszych powojennych 

miesięcy; 

• przemiany społeczno-ustrojowe w kraju, a w 

ich ramach przeobrażenia w systemie ochrony 

zdrowia oraz w całym systemie oświatowym.

Poniesione straty

• Z pożogi wojennej wyszło zaledwie 7 tys. 

lekarzy medycyny (prawie 50% strat), 1,5 
tys. lekarzy-dentystów (70% strat), ok. 7 tys. 
pielęgniarek. Szpitalnictwo uległo zniszczeniu 
w ponad 80%. Najpilniejsza, z punktu 
widzenia zagrożeń zdrowotnych, była walka z 
epidemiami durów, gruźlicy, choroby 
Heinego-Medina. Specyficzne problemy 
stwarzało sieroctwo i kalectwa wojenne, 
ogromnie wysoka umieralność niemowląt, 
ogólne wyniszczenie dzieci. 

Lekarze i ich działalność

• Pomimo obiektywnych trudności, już od pierwszych 

miesięcy wolności do odbudowy higieny szkolnej 

stanęła grupa lekarzy, w znacznej części jeszcze 

współpracowników doktora Stanisława Kopczyńskiego. 

Do najaktywniejszych należeli m.in. Karol 

Mitkiewicz, Aleksander Landy, Klemens Sokal - 

w Warszawie, a w Krakowie dr Sokołowska. W 

sprawy higieny szkolnej angażują się również znane w 

kraju autorytety lekarskie: na temat podstaw 

prawnych higieny szkolnej wypowiada się nestor 

higienistów polskich, prof. Witold Chodźko (1946), 

nieco później (1949) prof. Witold Gądzikiewicz 

wydaje Krótki podręcznik higieny szkolnej 

przeznaczony dla studentów medycyny i lekarzy

Odbudowa modelu 

wiesbadeńskiego

• Wysiłki współpracowników i uczniów dr. Stanisława 

Kopczyńskiego idą w tym czasie w kierunku 

odbudowy higieny szkolnej według modelu 

ukształtowanego przed wojną. Zgodnie z nim, 

wyraźny prymat zyskiwała opieka w szkołach 

średnich, a uwagę lekarzy szkolnych starano się 

skierować na higienę procesu nauczania i otoczenia 

szkolnego. Lekarz szkolny miał przeprowadzać 

stosunkowo często badania okresowe wszystkich 

uczniów, ale jednocześnie pozbawiano go niemal 

całkowicie możliwości, a nawet praw leczenia, które 

naturalną koleją rzeczy powinny wynikać z czynności 

diagnostycznych. Sytuacja taka wzbudzała sprzeciwy, 

ponieważ brak dostępności do lecznictwa był w latach 

powojennych szczególnie dotkliwy. 

Organizacja medycyny 

szkolnej

• Pod względem organizacyjnym higienę szkolną 

cechowało w tych czasach ogromne rozproszenie: 

• w szkołach średnich zależała od resortu oświaty, 
• w szkolnictwie podstawowym głównie od 

samorządów terytorialnych, które miały ją 

finansować, 

• w szkolnictwie zawodowym natomiast podlegała 

blisko 40 centralom, które prowadziły kształcenie 

zawodowe i utrzymywały z tego tytułu własne 

służby lekarsko-pielęgniarskie. W takich 

warunkach trudno było nawet marzyć o 

jednolitym modelu programowym opieki

Unormowanie prawa 

•  Opiekę lekarską w szkołach zaczęto widzieć jako 

integralną część opieki zapobiegawczo-leczniczej nad 

dzieckiem, prowadzonej w sposób ciągły od jego 

narodzin aż po wiek młodzieńczy. Podejście takie 

miało wiele mocnych uzasadnień, spłycało jednak 

zadania związane z higieną nauczania i wychowania 

szkolnego, eksponując bardziej problemy 

zapobiegania i zwalczania chorób wieku szkolnego, 

zadania o charakterze bardziej kliniczno-lekarskim. 

• W roku 1952 podjęta zostaje specjalna uchwała 

prezydium rządu przesądzająca o scaleniu 

rozproszonej dotychczas higieny szkolnej i 

podporządkowanie jej w całości ministerstwu zdrowia. 

LATA DYSKUSJI I PROB 

(1953—1962)

• Dyskusje nad przyszłym charakterem 

higieny szkolnej, mimo arbitralnych 
posunięć władz, przybrały na sile i 
wzbogaciły się nowymi elementami. W 
polemice, której szczyt przypada na 
lata 1955-1960, zasadnicze znaczenie 
miały głosy Marcina Kacprzaka, 
Klemensa Sokala, Jana 
Bogdanowicza i Macieja Demela 

Prof. Marcin Kacprzak

• Wybitny autorytet w zakresie higieny społecznej 

postuluje obarczenie lekarzy szkolnych 

odpowiedzialnością za zadania lecznicze. W 

nowych warunkach ustrojowych dostrzega on 

szansę roztoczenia bezpłatnej opieki lekarskiej nad 

wszystkimi uczniami, z tytułu wypełniania przez 

nich obowiązku szkolnego. Stawia ucznia na równi z 

dorosłym pracownikiem, któremu z tytułu umowy o 

pracę przysługuje lecznictwo zakładowe. Uzasadnia 

także konieczność wnikliwszego zajęcia się przez 

lekarzy szkolnych zakresem patologii masowo 

obserwowanej w szkołach, a znajdującej się często 

poza polem widzenia lekarzy klinicznych. Ma on na 

myśli przede wszystkim wady wzroku, słuchu, 

mowy,  niewielkie opóźnienia w rozwoju fizycznych. 

Dr Klemens Sokal

• Wybitnego praktyka higieny szkolnej,  który w 

swojej przychodni-laboratorium stworzył wizję 

nowoczesnego zaplecza specjalistycznego dla 

lekarza szkolnego. Tę nowatorską Międzyszkolną 

Przychodnię nr 1 w Warszawie prowadził w latach 

1949-1960, początkowo opierając się na środkach 

oświaty, później resortu zdrowia. Dostosowana 

była ona do koncepcji programowej takiego 

lekarza szkolnego, który zajmuje się rozwojem 

oraz wczesnym wykrywaniem i wyrównywaniem 

tych wad i chorób przewlekłych, które nie 

eliminują ucznia z normalnej szkoły, ale obniżają 

możliwości jego adaptacji biologiczno-społecznej. 

Specjalizacja- lekarz 

szkolny

• Kacprzak, Sokal i liczni ich 

współpracownicy domagali się 
bardziej zindywidualizowanej opieki 
lekarskiej w szkole oraz wysuwali 
postulat specjalizacji lekarza 
szkolnego. Postulat ten doczekał się 
realizacji dopiero w roku 1963, kiedy 
wprowadzo no dwustopniową 
specjalność lekarską z higieny szkolnej 

Zadania lekarza pediatry

• Zupełnie inne poglądy reprezentował znany pediatra, 

prof. Jan Bogdanowicz, związany z higieną szkolną 

jeszcze w okresie międzywojennym. Higienę szkolną 

widział jako fragment pediatrii i wychodził z 

założenia, że podstawowa opieka zdrowotna nad 

uczniem zarówno zdrowym jak i chorym powinna 

spoczywać przez cały okres dzieciństwa w rękach 

tego samego pediatry domowego (rejonowego), 

który winien dzielić swój czas między przychodnię, 

wizyty domowe, żłobek, przedszkole i szkołę 

położone w rejonie jego pracy. Idea ta w postaci tzw. 

opieki łączonej pediatryczno-szkolnej zaczęła 

zyskiwać realne kształty dopiero w latach 

siedemdziesiątych. 

Maciej Demel

• Odmienne od wyżej przedstawionych idee 

głosił Maciej Demel - lekarz i pedagog, 
teoretyk i praktyk wychowania fizycznego, a 
zarazem badacz dziejów ruchu higienicznego. 
W lekarzu szkolnym widzi przede wszystkim 
pedagoga wyspecjalizowanego w sterowaniu 
rozwojem i organizowaniu środowiska 
szkolnego stosownie do potrzeb tego 
rozwoju. Wskazuje on nie przebrzmiały, jego 
zdaniem, wzór lekarzy wizbadeńskich, 

Medycyna szkolna

• Zgodnie z postulatami części lekarzy, opracowano nowe 

regulaminowe zakresy zadań dla lekarzy i pielęgniarek 

szkolnych, wprowadzono wspomnianą już specjalizację z 

higieny szkolnej, zaczęto organizować bazy konsultacyjne 

dla lekarzy szkolnych w postaci przychodni wzorowanych w 

znacznym stopniu na doświadczeniu dr. Sokala. 

• Tradycyjny termin - higiena szkolna - zaczęto zastępować 

coraz częściej szerszym terminem medycyna szkolna. 

Termin ten miał lepiej oddawać całokształt zagadnień 

ochrony zdrowia populacji szkolnej, ogarniając zarówno 

problematykę higieniczną (higieny nauczania, wychowania, 

otoczenia szkolnego), jak i problemy fizjologii rozwoju, 

patologii i kliniki wieku szkolnego

Era M. Kacprzaka

• Od 1962 roku zaczęto też tworzyć od podstaw, 

bądź reorganizować według względnie jednolitej 

koncepcji wojewódzkie przychodnie higieny 

szkolnej. Nowe regulaminy nakładały na personel 

fachowy szkolnej służby zdrowia obowiązek 

rozwijania czynnej opieki zdrowotnej, w tym 

również opieki dyspanseryjnej, zawierającej 

elementy lecznictwa Był to istotny nowy element 

programowy (postulat prof. Kacprzaka). Zwiększa 

się w związku z tym ilość inicjatyw 

eksperymentatorskich w zakresie sposobów 

prowadzenia grup dyspanseryjnych, kolonii 

zdrowotnych, próbuje się unowocześniać 

metodykę badań okresowych, rozwijać w nowy 

sposób orzecznictwo szkolne. 

Pismo dla lekarzy 

szkolnych

• Nie bez znaczenia dla popularyzacji 

nowych tendencji jest wprowadzenie 
do miesięcznika Wychowanie Fizyczne 
w Szkole stałego działu Higiena 
szkolna (rok 1959). Pismo zmienia od 
tej pory nazwę na Wychowanie 
Fizyczne i Higiena Szkolna stając się 
pismem nie tylko nauczycieli wf, ale i 
lekarzy szkolnych.

Aktualność poglądów

• Stanowisko Sadlera jawi się jako 

głęboko odkrywcze i bardzo 
współczesne mimo upływu ponad 
100 lat od jego  sformułowania. Jego 
poglądy znacznie przyczyniły się do 
rozszerzenia zakresu przedmiotu 
pedagogiki porównawczej, przede 
wszystkim o kontekst społeczno - 
kulturowy badanych zjawisk.

Badania interdyscyplinarne 

w pedagogice 

porównawczej

• Jednym z największych autorytetów 

w pedagogice porównawczej jest 
George Z. F. Bereday, uczony 
polskiego pochodzenie właśc. 
Zygmunt Fijałkowski

Metodologia Beredaya

• Bereday uważa, że w ramach 

pedagogiki porównawczej znajdują 
miejsce zarówno studia 
monograficzne ( zwłaszcza 
terenowych ) jednego kraju lub 
regionu, jak i studia porównawcze 
wielu krajów czy regionów 
prowadzone w tym samym czasie.  

Metodologia

• Centralne miejsce w koncepcji pedagogiki 

porównawczej Beredaya zajmują studia 

monograficzne, głównie ze względu na 

konieczność dobrego przygotowania do 

prowadzenia właściwych studiów 

porównawczych.  Bereday stawia 

badaniom monograficznym trzy 

fundamentalne wymogi:

• 1)      znajomość języka obszaru badań,

• 2)      zamieszkiwanie na tym obszarze,

• 3)      prawidłowe rozumienie przekazu 

kulturowego.

Metodologia

• Właściwe studia porównawcze 

zaczynają się od dokonania 
jukstapozycji. Celem tych zabiegów 
jest ustalenie, czy porównanie jest w 
ogóle możliwe, a jeśli tak, to na 
jakich zasadach.  Faza ta kończy się 
na sformułowaniu hipotez, które 
podlegają weryfikacji w końcowym 
stadium porównania 

Literatura

•

Dziewulak D., Systemy szkolne Unii Europejskiej, 

Warszawa 1997

•

Frątczak J., Pedagogika porównawcza (teksty, 

opracowania i zadania) Bydgoszcz 1994

•

Leppert R. (red.), Edukacja w świecie 

współczesnym, Kraków 2000

•

Lewowicki T., Przemiany oświaty, Warszawa1997

•

Pachociński R.,  Oświata XXI wieku Kierunki 

przeobrażeń, Warszawa1999

•

Pachociński R., Pedagogika porównawcza 

Podręcznik dla studentów pedagogiki, Białystok 

1995

Literatura

• Pachociński R., Strategie reform 

oświatowych, Warszawa 2003

• Pachociński R., Współczesne systemy 

edukacyjne, Warszawa 2000

• Pachociński R., Zarys pedagogiki 

porównawczej, Warszawa 1998

• Prucha J., Pedagogika porównawcza 

podręcznik akademicki, Warszawa 2004

• Wołoszyn S., Nauki pedagogiczne w Polsce 

w XX wieku Zarys encyklopedyczny, 

Warszawa