ŚRODKI 

ODKAŻAJĄCE

DEZYNFEKUJĄCE

ANTYSEPTYCZNE

Środki odkażające, 

podział

• ANTYSEPTYCZNE  do ochrony 

żywych organizmów

• DEZYNFEKCYJNE do powierzchni, 

materiałów, urządzeń

Dezynfekcja (odkażanie):

• postępowanie mające na celu 

maksymalne zmniejszenie liczby 

drobnoustrojów. Niszczenie form 

żywych mikroorganizmów, (nie 

zawsze usuwa formy 

przetrwalnikowe). Dezynfekcja 

dotyczy przedmiotów i powierzchni 

użytkowych.

Idealny środek to:

1. Szerokie spektrum działania
2. Duża szybkość działania
3. Stabilność w kontakcie ze środowiskiem 

i niereaktywność z powierzchniami 

odkażanymi.

4. Nietoksyczność, bezwonność.
5. Bezpieczeństwo dla ludzi i 

przedmiotów.

6. Łatwość użycia
7. Niska cena

Podział ze względu na 

mechanizm

Mechanizm działania 

Przykład

Zmiana pH

Kwasy, zasady

Zmiana ciśnienia osmotycznego

Roztwory hipertoniczne -
NaCl, cukier (syropy), glukoza
(20-40%)

Wydzielanie tlenu atomowego

Woda utleniona,
nadmanganian potasowy,
chlor, podchloryny

Inaktywacja enzymów drobnoustrojów

Związki rtęci, związki bizmutu

Zmiany charakteru błony lipoproteinowej 
drobnoustrojów

Błękit metylenowy,
rozpuszczalniki organiczne,
garbniki

Denaturacja białek drobnoustrojów

Formaldehyd, fenol, krezol,
związki srebra, fiolet
krystaliczny, jod

Zmiany napięcia 
powierzchniowego

tenzydy, detergenty

Antiseptica

• Termin ‘Antiseptica’ wprowadził po 

raz pierwszy chirurg John Pringle, 
określając zabiegi ‘przeciwko gniciu 
ran’ 

Z greckiego:
• Anti – przeciw
• Sepsis - gnicie

Sterylizacja, 

wyjaławianie:

• proces polegający na zniszczeniu 

wszystkich, zarówno żywych, jak i 

przetrwalnikowych form 

mikroorganizmów. 

• Prawidłowo wysterylizowany materiał 

jest jałowy - nie zawiera żadnych 

żywych drobnoustrojów (także wirusów) 

oraz ich form przetrwalnikowych.

Środki antyseptyczne

 :

• środki stosowane na powierzchnię 

żywych tkanek w celu zabicia 

drobnoustrojów lub zahamowania ich 

rozwoju. 

• Zastosowanie:

skóra nieuszkodzona

• rany, błony śluzowe. 

• Mogą one działać bakteriobójczo 

lub bakteriostatycznie

• Niższe stężenie niż środki odkażające 

= mniejsza toksyczność

Środki dezynfekcyjne

• Środki dezynfekcyjne = odkażające są 

to środki o właściwościach trucizn 
protoplazmatycznych zabijających 
drobnoustroje i hamujące ich 
rozmnażanie

• Stosowane do niszczenia 

drobnoustrojów znajdujących się poza 
organizmem lub ewentualnie na jego 
powierzchni

• Środki dezynfekcyjne

 - stosowane do 

zabicia drobnoustrojów znajdujących się 
poza organizmem.

•  

Są toksyczne, drażniące i żrące dla 

tkanek ludzkich

. 

• Zastosowanie:

- pomieszczenia
- przedmioty
- narzędzia, materiały opatrunkowe.

Podział ze względu na moc 

działania

:

A.Silnie działające środki 

tlenek etylenu

A.Średnio-silnie działające środki 

Formaldehyd, związki chloru, 
jodofory, alkohole, związki fenolu 

B. Słabo działające środki 

detergenty dostępne do sprzątania 

Ćwiczenia

Podział ze względu na właściwości 

chemiczne:

1. Kwasy 
2. Alkohole, aldehydy
3. Fenole
4. Środki utleniające 
5. Związki chlorowcowe i ich pochodne
6. Sole czwartorzędowych zasad aminowych 

(tenzydy)

7. Sole metali ciężkich (srebra, rtęci, cynku)
8. Leki roślinne
9. Barwniki i inne środki odkażające

1. Kwasy

• Działanie ich polega na zmianie pH środowiska. 
• Spośród kwasów, jako środki antyseptyczne do 

odkażania blon śluzowych i skóry nie 
uszkodzonej stosuje się:

• kwas borny (Acidum boricum)
• dwuboran sodowy (Natrium biboricum - boraks)
• kwas salicylowy (Acidum salicylicum)
• oraz rzadziej kwas nalidyksowy i undecylenowy

2. ALKOHOLE

Alkohol etylowy

• Działa przeciwbakteryjnie niezbyt silnie lecz 

w odpowiednich stężeniach dość skutecznie

• Na większość bakterii działa bakteriobójczo
• Działanie na grzyby i wirusy niepewne
• Nie działa na zarodniki
• Roztwór o stężeniu 70% zastosowany na 

skórę zmniejsza liczbę drobnoustrojów o 
90% w ciągu 2 min

Alkohol izopropylowy

• W stężeniach powyżej 70% działa 

nieco silniej od alkoholu etylowego

• Powoduje przekrwienie tkanek 

położonych głębiej

• Stosowany nieraz jako rozpuszczalnik 

dla innych leków 
przeciwbakteryjnych

3. Fenole i pochodne:

• Są to trucizny protoplazmatyczne, w 

odpowiednich stężeniach denaturują 
białka, działając bakteriobójczo na 
większość drobnoustrojów. Na tkanki 
wyższego organizmu działają 
ściągająco, w większych stężeniach 
nekrotyzująco.

Fenol 

• Działa bakteriobójczo w stężeniach 

powyżej 1%

• Jest to związek o dużej toksyczności
• Znaczenie w zasadzie historyczne
• Współcześnie stosowany niekiedy w 

stomatologii do dewitalizacji miazgi 
zębowej

• Niektóre pochodne fenolu działają silniej 

od związku macierzystego

Krezol 

• Dość skuteczny środek przeciwbakteryjny
• Nie mniej toksyczny od fenolu
• Działa na większość drobnoustrojów 

chorobotwórczych

• Jest jednym z lepszych środków do 

odkażania odchodów ze względu na 
skuteczność wobec drobnoustrojów 
jelitowych

• Roztworem krezolu jest lizol i kreolina

Heksachlorofen 

• Działa na bakterie Gram – dodatnie
• Działanie głównie bakteriostatycznie
• Hamuje wzrost większości grzybów 

chorobotwórczych

• Związek ten jako dodatek do mydła zyskał 

popularność w sytuacjach gdy odkażanie 

skóry rąk jest szczególnie ważne 

(chirurgia, przemysł spożywczy)

• Jest związkiem toksycznym

4. Środki utleniające

Nadtlenek wodoru (Hydrogenium 
peroxydatum

Nietrwały związek, wydzielający tlen 

pod wpływem zetknięcia się z 

substancjami organicznymi lub 

zasadami, jak również pod wpływem 

katalaz znajdujących się w wielu 

bakteriach. Działa:

- silnie utleniająco

- odkażająco

- pęcherzyki tlenu spulchniają 

skrzepy krwi i ropę

- mechanicznie oczyszczają 

ranę - 3% wodny roztwór nadtlenku 

wodoru (woda utleniona) lub 1 łyżka 

stołowa na szklankę wody – do 

przemywania błon śluz.

Nadmanganian potasowy 

KMnO4

• po rozpuszczeniu w wodzie uwalnia powoli 

tlen atomowy, działając odkażająco. 

Stosowany:
- do dokażania ran i płukania błon śluzowych 

(0,025 - 0,1%)
- do płukania żołądka (0,02%)

• W zetknięciu z białkiem ulega redukcji, co 

zmniejsza jego wartość kliniczną,

• plami tkaniny i skórę, może działać drażniąco 

na tkanki.

• Działanie p-bakteryjne KMnO4 jest słabsze 

ale dłuższe od wody utlenionej.

Tlen atomowy i ozon

Tlen atomowy

• Działa toksycznie na komórki bakterii i innych 

drobnoustrojów

• Słabe działanie przeciwbakteryjne

• Bardzo silne własności utleniające
Ozon

• Silnie drażni błony śluzowe

• Powoduje szybsze starzenie się materiałów i 

tworzyw

• Stosowany do uzdatniania wody wodociągowej

5. Związki chlorowcowe i ich 

pochodne

Chlor

• działa silnie odkażająco, stosowany 

do odkażania wody i pomieszczeń.

• Związki chlorowcowe odszczepiają w 

roztworach wodnych jon chloru 
działający odkażająco, a wtórnie 
wyzwala z wody tlen.

Chloramina B

• działa antyseptycznie i odkażająco 
• stosowana do odkażania:

- pomieszczeń i urządzeń 

sanitarnych (2-5%)

- narzędzi i sprzętów (0,5-2%)
- rąk (1 łyżka proszku na 1 litr 

wody).

Jod

• powoduje denaturację białek, działa 

bakteriobójczo i ściągająco.

• W środowisku wodnym wyzwala tlen - 

działa utleniająco, a w wyniku tego 
odkażająco i drażniąco. Stosowany:
- Jodyna (3% roztwór alkoholowy
- Płyn Lugola (1% roztwór wodny)