1
Substancje szkodliwe
w wyrobach skórzanych
Mgr inż. Lidia Przyjemska
Instytut Przemysłu Skórzanego
Oddział w Krakowie
Kraków, marzec 2009r.
1
Substancje szkodliwe
w wyrobach skórzanych
Mgr inż. Lidia Przyjemska
Instytut Przemysłu Skórzanego
Oddział w Krakowie
Kraków, marzec 2009r.
2
Wprowadzenie
W zakresie wyrobów skórzanych (obuwie, odzież, meble,
akcesoria) niestety nie powstały żadne rozwiązania systemowe
W Europie nie przeprowadzono koniecznych, pełnych analiz
ryzyka ani oceny wpływu większości związków chemicznych
używanych w przemyśle włókienniczym czy skórzanym na
zdrowie użytkowników,
Działanie szkodliwych substancji chemicznych na zdrowie
użytkowników ma w większości przypadków charakter ukryty,
ujawniający sie po latach i często nie jest kojarzony z
użytkowaniem niezdrowych wyrobów,
3
Dobrowolne znaki
wyróżniające wyroby
Znaki ekologiczne (Ecolabel)
Eko-Tex Standard 100,
Eko-Tox label,
Znak “Zdrowa Stopa”
Znak “Obuwie dla stopy wrażliwej”
Znak “Obuwie dla diabetyków”
Znak SG (Etykieta Pirmasens)
Inne różnorodne krajowe.
4
Odpowiedzialność
za jakość wyrobów
Odpowiedzialni za jakość wyrobów są:
producenci ale także w dalszej kolejności
sprzedający, szczególnie duże sieci handlowe,
importerzy i dostawcy.
W Polsce nadal nie ma przepisów wykonawczych
pozwalających na skuteczną ochronę rynku przed
niehigienicznym i niezdrowym obuwiem z importu.
Skuteczna kontrola rynku powinna eliminować
nieuczciwą konkurencję, szczególnie ze strony
taniego, o bardzo niskich walorach użytkowych
obuwia i wyrobów ze Wschodu.
5
Substancje szkodliwe
w materiałach i wyrobach
skórzanych
Produkty tzw.: “pierwszej potrzeby” (buty, odzież, meble
tapicerowane, wyroby galanteryjne, paski, torby, piłki,
zabawki itp.) - ich jakość, szczególnie w zakresie właściwości
zdrowotnych jest bardzo istotna dla konsumentów, którzy
coraz częściej ponoszą skutki zaniżonego komfortu
użytkowego tego typu wyrobów.
Reklamacje nie są największym problemem - ważniejsze są
skutki zdrowotne w postaci chorób skóry, alergii, trwałych
otarć i zmian na stopach, wynikających z ucisku i szkodliwego
działania kontaktowego niektórych substancji, które mogą
zawierać wyroby skórzane, skóropodobne i tworzywowe, lub
które mogą się wydzielać podczas użytkowania tych wyrobów
( np. pod wpływem potu, kontaktu z wodą itp.).
6
Substancje szkodliwe
w materiałach i wyrobach skórzanych
(cd.)
Dotyczy to szczególnie tej grupy wyrobów, które mogą
stanowić zagrożenie dla życia, zdrowia, oraz środowiska.
Z tych względów producenci obuwia dziecięcego,
zdrowotnego
(np.
dla
cukrzyków),
ochronnego,
bezpiecznego i zawodowego (określanego jako środki
ochrony indywidualnej) są zobowiązani do stosowania
materiałów i technologii ekologicznych i bezpiecznych
dla użytkowników.
Materiały te powinny spełniać ustalone standardy
i normy, różniące się w zależności od przeznaczenia
wyrobów.
7
A co z produktami skórzanymi
przeznaczonymi dla pozostałych
użytkowników?
W ciągu ostatnich kilku lat, zaledwie kilka spraw
dotyczyło postępowań związanych z naruszeniem
bezpieczeństwa produktów skórzanych (obuwie, meble).
Głównym argumentem, który był podawany jako brak
podstaw prawnych do uruchamiania tego typu kontroli
był brak przepisów wykonawczych oraz konieczność
spełnienia dyrektyw unijnych w zakresie swobodnego
obrotu towarami.
8
A co z produktami skórzanymi
przeznaczonymi dla pozostałych
użytkowników? (cd.)
Kilka lat temu wykonano badania na zlecenie
krakowskiego oddziału Inspekcji Handlowej w zakresie
ustalenia przyczyny przykrego, drażniącego zapachu i
składu surowcowego obuwia importowanego z Azji, w
związku ze skargą klientów jednego ze sklepów
sieciowych. Badania te, wykonane w stosunkowo
szerokim zakresie, pomimo skromnych środków którymi
dysponowaliśmy ze strony zleceniodawcy, pozwoliły na
ustalenie który ze składników jest odpowiedzialny za
wydzielający się i trwały, nieprzyjemny zapach obuwia.
Jednak w świetle obowiązujących przepisów ustawy o
bezpieczeństwie produktów nie znalazło to ostatecznego
rozwiązania.
9
Substancje szkodliwe w skórze
i produkowanych z niej wyrobach
Surowce
naturalne
stosowane
do
wytwarzania
materiałów skórzanych lub włókienniczych same w
sobie z reguły nie są źródłem szkodliwych substancji.
Zagrożeniem są głównie różnego rodzaju preparaty
chemiczne które są wprowadzone w sposób celowy
podczas procesów przetwarzania a szczególnie w
procesach wykończalniczych albo też związki – produkty
ich rozpadu lub wtórnych reakcji chemicznych.
10
Substancje szkodliwe w skórze
i produkowanych z niej wyrobach
(cd.)
W odniesieniu do skór i wyrobów skórzanych wśród substancji o
działaniu szkodliwym, zawartych w tych wyrobach, najczęściej
wymienia się:
Związki chromu sześciowartościowego Cr-VI.
Formaldehyd,
Kancerogenne aminy aromatyczne (barwniki),
Pentachlorofenol i inne chlorowane fenole (np.:biocydy),
Kwasy nieorganiczne i alkalia,
Wolne kwasy tłuszczowe,
Wolna siarkę , garbniki mineralne,
Substancje wymywalne oraz niektóre metale ciężkie w ilościach
śladowych
Ftalany.
11
CHROM-VI w skórze
Źródła
Używanie substancji garbujących zawierających chrom niskiej
jakości,
Niewłaściwy dobór reagentów do garbowania chromowego,
Niewłaściwe warunki prowadzenia procesu.
Działanie
kancerogenne, mutagenne, alergenne
Dopuszczalne wartości
3 ppm w Niemczech, 10 ppm w EU, 3 ppm w Polsce
(niewykrywalny).
Metody badania
w Niemczech DIN 53314, w trakcie opracowania,
JUC 18
W Polsce : PN-P-22108:2000 lub według PN-EN-ISO:20344:2005(U).
12
Jak uniknąć
przekroczeń Chromu-VI
Kontrolowane użycie tłuszczów z dużą zawartością
wiązań nienasyconych
Unikanie wysokich pH oraz unikanie amoniaku,
szczególnie podczas procesu rozmaczania,
Dogarbowanie roślinne,
Użycie preparatów do redukcji wolnego chromu VI oraz
jego utrwalania.
Skóry bezchromowe
13
FORMALDEHYD
lub produkty na jego bazie
Źródła:
może być stosowany na każdym etapie procesu przetwórstwa skóry, w
środkach garbujących i sieciujących oraz różnego rodzaju środkach
pomocniczych, w tym w środkach konserwujących.
Działanie
podrażnienie oczu, błon śluzowych i skóry, brak dowodów na działanie
kancerogenne i mutagenne,
Dopuszczalne wartości
limity wprowadzane przez producentów lub odbiorców np.: w przemyśle
motoryzacyjnym-skóry tapicerskie i meblowe <10ppm, w przemyśle
obuwniczym – obuwie dla dzieci <75 ppm, dla dorosłych <150ppm, sportowe
<75ppm.
Specjalne wymagania dla uzyskania certyfikatów ekologicznych: Eko-Tex
Standard: <75ppm, SG-etykieta –Pirmasens Niemcy:<150ppm (dorosli),
<50ppm (dzieci).
Metody badania
w Niemczech DIN 53315,
w Polsce : PN-P-22109:2000.
14
Kancerogenne aminy aromatyczne
Źródła
uwalniane są w warunkach redukcyjnych z barwników
azowych (kwasowych, bezpośrednich typu kompleksów
metalowych i niektórych zawiesinowych),
Działanie
kancerogenne,
Dopuszczalne wartości
wszystkie kraje unijne i inne <30ppm.
zakazem stosowania są objęte 22 aminy.
Metody badania
w Polsce : PN-P-22108:2000
15
PENTACHLOROFENOL
i inne chlorowane fenole
w skórze naturalnej
Źródła
używany jako środek biobójczy,
składnik substancji pomocniczych - może się wydzielać ze starych
urządzeń garbarskich (drewniane bębny, boczki itp.)
Działanie
negatywnie oddziałuje na środowisko,
Dopuszczalne wartości
różne kraje unijne i inne <5-10ppm.
USA, California propozycja < 65ppm, proponuje się zakaz używania.
firmy handlowo-produkcyjne np.: Adidas, Deichman, Clarks, Nike
<1ppm.
Metody badania
w Polsce : PN-P-22107:2000.
16
Pigmenty
zawierające metale ciężkie
Źródła:
Metale ciężkie w ilościach śladowych stosowane są w wykończeniach
białkowych i jako pigmenty - mogą negatywnie oddziaływać na skórę
ludzką (pod wpływem potu może następować rozpad białkowych środków
wiążących i uwalnianie pigmentów, które mogą być wcierane w skórę i
wywoływać zmiany chorobowe). Zdarza się także, że metale ciężkie
pochodzą od pokarmów którymi żywią się zwierzęta z których pochodzi
surowiec naturalny (kumulacja w ich organizmie).
Szczegółowe zastrzeżenia obejmują metale ciężkie np.:
As,Pb,Cd,Cr,Cu,Co,Ni,Sb,Hg,Mo).
Wymagania w przemyśle motoryzacyjnym i obuwniczym:
w zależności od rodzaju metali 0,02 -50mg/kg (lit - kobalt)
Zalecenia:
Zakaz używania ww pigmentów,
Stosowanie nowoczesnych pigmentów do powłok wykańczających np.
nieorganicznych (TiO2, sadza, tlenki żelaza) lub organicznych o niskiej
szkodliwości.
17
Inne
Wolna siarka – powoduje podrażnienia skóry, może
występować wówczas jeśli do neutralizacji skór
chromowych lub do redukcji chromu VI stosuje się
tiosiarczan sodu.
Wolne kwasy i alkalia- powodują podrażnienie skóry,
występują wówczas jeżeli jest nieodpowiednie pH
wyciągu wodnego skóry tzn.: <3,5 lub >9,0.
Kwasy tłuszczowe-powyżej 2% negatywnie
oddziaływują na skórę ludzką
.
18
Wyniki ekspertyzy
wykonywanej przez IPS
na zlecenie MG
IPS ukończył ekspertyzę zleconą przez MG, mającą na
celu wstępne zbadanie podstawowych rodzajów
wyrobów skórzanych na zawartość substancji
szkodliwych. Badaniem było objęte: obuwie, rękawiczki
i paski importowane i krajowe zakupione w dużych
sieciach handlowych. Badania są niezwykle kosztowne i
wymagają specjalistycznej aparatury badawczej.
Analiza wyników badań oraz metod analitycznych i
procedur obowiązujących w kraju i zagranicą (Niemcy,
UE, Dania, Chiny, USA) dostarczyło MG i IPS podstaw do
dalszych działań legislacyjnych na terenie kraju i UE.
Jest także pierwszym krokiem ze strony władz
centralnych w kierunku diagnozy i kontroli rynku.
19
Podsumowanie
Wyroby skórzane lub inne nie spełniają wymagań bezpieczeństwa,
jeżeli do ich wytwarzania zastosowano przynajmniej jedną substancję
zakazaną lub jeśli przekroczony został dopuszczalny poziom stężeń
substancji objętych ograniczeniami.
W celu potwierdzenia zgodności parametrów wyrobu skórzanego z
wymaganiami bezpieczeństwa należy stosować metody badań
określone w odpowiednich polskich normach, normach europejskich
albo międzynarodowych (dopuszcza się stosowanie innych metod w
pełni udokumentowanych i sprawdzonych w dobrej praktyce
laboratoryjnej).
Producent, który wprowadził na rynek wyrób skórzany lub inny, jest
obowiązany do posiadania dokumentów potwierdzających spełnienie
przez ten produkt wymagań bezpieczeństwa zdrowotnego.
Deklarowana jakość wyrobów skórzanych powinna być poparta
obowiązkowymi certyfikatami potwierdzającymi poziom zawartości
substancji szkodliwych oraz parametrów higieniczno-zdrowotnych.
20
Wnioski
Polityka gospodarcza kraju winna chronić przede wszystkim własnych
obywateli oraz wytwórców. Kraje Unii Europejskiej posiadają
wewnętrzne uregulowania tego problemu, m.in.: przez różnego typu
wewnętrzne przepisy, specjalne wymagania co do znakowania
wyrobów, stawiane przez duże sieci handlowe, wymagania stawiane
przez konsumentów, wymagania ekologiczne (znaki dobrowolne) itp.
Wszystkie skórzane i włókiennicze materiały i produkty rynkowe
powinny spełniać wymagania zdrowotne i higieniczne, gwarantujące
bezpieczeństwo i komfort użytkowania.
Ograniczenie importu wyrobów skórzanych czy tekstylnych ze
Wschodu, o niskiej jakości powinno być obowiązkiem kontrolnych służb
sanitarnych i celnych, które winny dążyć do ujednolicenia wszystkich
dopuszczalnych prawem regulacji prawnych czy też ograniczeń, aby
społeczeństwo było ochronione przed nadmiernym importem
niezdrowych butów.
21
Wnioski (cd.)
Specjalna polityka informacyjna w tych krajach powinna uprzedzać obywateli o zagrożeniach i bezpieczeństwie produktów
rynkowych.
W naszym kraju nadal aktualne przepisy są niewystarczające dla zagwarantowania bezpieczeństwa i komfortu użytkowego
skórzanych wyrobów rynkowych( szczególnie pochodzących z taniego importu) i wszelkie działania powinny zmierzać do
wprowadzenia rozporządzeń wykonawczych i zbliżenia prawa polskiego do uregulowań obowiązujących w Unii Europejskiej.
IPS wspólnie z PIPS i CzeskIm Stowarz. Prod. i Handl. Wyr. Skórz. (COKA) zamierza podjąć inicjatywę poselską na forum
Parlamentu Europejskiego dotycząca ochrony rynku obuwia dziecięcego w zakresie zagrożeń zdrowotnych.
goą
22
Dziękuję za uwagę!
Mgr inż. Lidia Przyjemska
Instytut Przemysłu Skórzanego
Oddział w Krakowie
30-418 Kraków, ul. Zakopiańska 9
e-mail: lprzyjemska@ips.krakow.pl