Dr Anna Matuszczak
MAKROEKONOMIA
Polityka zagraniczna
Handel międzynarodowy
Dr Anna Matuszczak
MAKROEKONOMIA
Polityka zagraniczna
Handel międzynarodowy
Podstawy teorii kosztów
komparatywnych dowodzą korzyści,
które gospodarki krajowe mogą
czerpać z międzynarodowej wymiany
handlowej.
Korzyści komparatywne powstają przy
swobodnej wymianie handlowej – w
warunkach wolnego handlu (nie ma
żadnych barier).
Teoria przewag
komparatywnych
• David Ricardo 1772-1823
• Koszt alternatywny danego dobra to ilość
innych dóbr, z których trzeba zrezygnować,
by wytworzyć dodatkową jednostkę danego
dobra.
• Zgodnie z teorią przewag komparatywnych
kraje wytwarzają i eksportują te dobra,
które wytwarzają relatywnie, względnie
taniej niż w innych krajach.
Wyszczególnie
nie
Pracochłonnoś
ć
(roboczogodzin
y na jednostkę
produktu)
Godzino
wa
stawka
płac
Koszt jednostkowy
wino
sukno
wino
sukno
Anglia
30
5
6 £
180 £
30 £
Portugalia
60
6
2 €
120 €
12 €
Problemy związane z
przewagami
komparatywnymi:
• koszt czynnika pracy
• wydajność pracy
• kurs walutowy
• dynamika cen - inflacja
Towary
Cena krajowa
Koszt w € przy kursie
2,5 £/€
2 £/€
1,5 £/€
wino
sukno
wino sukn
o
wino suk
no
wino suk
no
Angielski
e
180 £
30 £
72 €
12 €
90 €
15 € 120
€
20
€
Portugals
kie
120 €
12 €
120
€
12 €
120
€
12 € 120
€
12
€
W rzeczywistości rządy nakładają różne
bariery na handel zagraniczny.
Czynią tak ze względów ekonomicznych i
pozaekonomicznych (np. embargo
nałożone na Irak po inwazji na Kuwejt
w 1990 r. wprowadzone przez wiele
państw w celu izolacji gospodarczej
Iraku i pozbawienia go korzyści z
handlu zagranicznego w celu
wymuszenia ustępstw militarno-
politycznych).
Klasycznym instrumentem polityki
państwa w dziedzinie handlu
zagranicznego jest cło.
CŁO jest opłatą, którą importer bądź
eksporter musi uiścić na rzecz
budżetu państwa przy dokonywaniu
transakcji zagranicznej.
W polityce celnej Polska (podobnie jak większość
krajów świata) związana jest postanowieniami Rundy
Urugwajskiej GATT. Rdzeniem tego układu jest
kształtowanie warunków swobodnej wymiany
międzynarodowej, formowanie polityki zmierzającej
do obniżania barier celnych i liberalizowanie handlu
zagranicznego. Tak więc Polska jako członek GATT
musi respektować taryfy celne ustalone przez WTO.
Jeśli taryfy celne okazują się niewystarczające
do ochrony rynków krajowych przed
nadmiernym importem, poszczególne kraje
uciekają się do instrumentów paracelnych, tj.
takich, które działają jak cło, chociaż nim nie są
(np. restrykcyjne przepisy fitosanitarne -
podniesione wskaźniki jakości, radiacji,
zanieczyszczenia).
Taryfa celna jest bardzo elastycznym narzędziem
i - w połączeniu ze środkami paracelnymi -
stanowi instrument prowadzenia polityki
eksportowo-importowej stosownie do bieżących,
zmieniających się warunków. Stąd też cele tej
polityki są zróżnicowane - szeroka ochrona
krajowego rynku, bądź też liberalizacja
międzynarodowych stosunków handlowych.
Do środków parataryfowych
zaliczamy:
• Subwencje eksportowe (dopłaty
eksportowe lub zwroty eksportowe). Ich
zadaniem jest wyrównanie eksporterowi
różnicy pomiędzy zawyżoną ceną krajową
a niższą ceną światową. Są to dopłaty o
charakterze zmiennym, podlegające
wahaniom w zależności od poziomu cen
na rynku wewnętrznym a cenami
światowymi. Wspierają eksport
określonych towarów. Subwencje
eksportowe dzieli się na bezpośrednie i
pośrednie.
Do środków parataryfowych
zaliczamy:
• Subwencje bezpośrednie – polegają
na wypłaceniu eksporterom określonej
premii zależnie od wielkości
zrealizowanego eksportu. Mogą to też
być wypłaty na sfinansowanie badań
rynków zagranicznych, reklamy, itd.
Do środków parataryfowych
zaliczamy:
• Subwencje pośrednie – przyjmują one
formę rożnego rodzaju ulg i ułatwień
obniżających koszty produkcji i sprzedaży
oraz ułatwiających eksport. Wśród
najczęściej spotykanych rozróżnia się:
ułatwienia fiskalne (np. ulgi dla
przedsiębiorstw eksportujących), ulgi
kredytowe (obniżenie oprocentowania
kredytów dla eksportu, wydłużenie
okresu karencji, gwarancje państwowe),
itp.
Do środków parataryfowych
zaliczamy:
•Opłaty wyrównawcze - nierzadko mamy do
czynienia z sytuacją przedstawioną wyżej - mimo
zastosowania ceł przywozowych, różnica między
cenami dóbr importowanych (łącznie z cłem) a
ich cenami krajowymi jest na tyle duża, że
import jest opłacalny. Dzieje się tak, gdy towary
importowane w krajach-eksporterach korzystają
z tzw. dopłat eksportowych, (czyli subwencji
rządowych), co sztucznie obniża ich ceny. Mamy
wtedy do czynienia z nieuczciwą konkurencją.
Aby wyeliminować jej skutki, poszczególne kraje
wprowadzały opłaty wyrównawcze, których rolą
było wyrównywanie cen importowych z cenami
krajowymi danych towarów.
Kontyngenty kwotowe - ustala się je głównie
w krajach Unii Europejskiej w przypadku
rynków wykazujących nadwyżki. Określa się
górne limity (kwoty) produktów, które będą
skupione lub dopuszczone do obrotu. W krajach
UE stosuje się dwa rodzaje kontyngentów.
Normy jakościowe i techniczne są
instrumentem o coraz większym znaczeniu w
ochronie rynku krajowego przed konkurencją
zewnętrzną. Restrykcje w tym zakresie
pozwalają uniknąć oskarżeń o nieuczciwą
konkurencję i skutecznie obchodzić
międzynarodowe zobowiązania o wymianie
handlowej. Jest to więc instrument o wysokiej
skuteczności i niskich kosztach.
Mechanizm oddziaływania cła na import i
rynek krajowy
- cena światowa Cs jest niższa od ceny
równowagi;
- przed wprowadzeniem cła podaż krajowa
towaru wynosi Q1 a popyt Q2 ;
- przy cenie światowej Cs resztę popytu
zaspakajał import w wielkości Q2 -Q1;
- wprowadzenie cła na import danego towaru
w wysokości h spowoduje podniesienie ceny
na rynku krajowym do poziomu Cs(1+h);
- popyt spadnie z Q2 do Q4, a podaż wzrośnie
z Q1 do Q3, a wielkość importu spadnie z Q2
-Q1 do Q4 –Q3;
- WNIOSEK: wskutek nałożenia cła popyt
krajowy i import maleją, a podaż krajowa
rośnie.
cena
Cs(1+h)
Cs
ilość towaru
Q
1
Q
4
Q
3
Q
3
cło
podaż
popyt
A
D
G
E
F
C
B
H
Kto traci a kto zyskuje?
ZYSKUJE rząd, bo płatności z tytułu cła to
dochód budżetu państwa. Dochód ten wynosi:
(Q4 – Q3)*h*Cs
ZYSKUJĄ także krajowi producenci, bo
sprzedają swój towar po wyższej cenie Cs(1+h)
(to pole FGDE)
STRATY ponosi społeczeństwo. Pole GAD to
strata wynikająca z nieefektywnej alokacji
zasobów, obecnie ulokowanych w produkcji
danego towaru, gdyby nie cło, zasoby te
znalazłyby zastosowanie w produkcji innych
towarów.
Pole BHC wyraża stratę konsumentów wywołaną
podwyższeniem ceny i w konsekwencji redukcją
popytu.
Motywy pobierania cła przez rząd:
- dążenie władz do zwiększenia dochodów
budżetowych;
- popieranie działalności produkcyjnej w
wybranych dziedzinach;
- osłanianie zatrudnienia w
niekonkurencyjnych wobec zagranicy
gałęziach;
- ochrona pewnych grup społecznych.
BILANS PŁATNICZY KRAJU to zestawienie
wszelkich transakcji gospodarki narodowej
z zagranicą w określonym czasie.
Bilans płatniczy składa się z dwóch części:
bilansu obrotów bieżących (rachunek
bieżący)
- bilans handlowy (zestawienie wartości
Ex i Im towarów);
- bilans usług (zestawienie płatności z
tytułu obrotów usługami);
- bilans procentów i dywidend
(zestawienie transferów prywatnych np.
przekazy gastarbeiterów, emigrantów oraz
rządowych np. renty zagraniczne, pomoc
gospodarcza);
DEFICYT BILANSU BIEŻĄCEGO = przewaga
wydatków nad wpływami
bilansu obrotów kapitałowych (rachunek
kapitałowy)
- krótkoterminowe zagraniczne lokaty
kapitałowe (państwowe i prywatne) =
zobowiązania i należności w postaci
zagranicznych papierów wartościowych,
kredytów, wkładów rocznych.
- kapitały długoterminowe (państwowe i
prywatne) w formie lokat bezpośrednich
(inwestycje produkcyjne) i pośrednich
(papiery wartościowe) oraz kredyty
długoterminowe.
RYNEK WALUTOWY
to taki rynek międzynarodowy, na którym
jedna waluta krajowa może być wymieniana
na inną.
Cena, po której wymieniane są te dwie
waluty to KURS WALUTOWY.
Przykład:
Dla mieszkańców Polski kurs walutowy 0,25
$/zł jest miarą międzynarodowej wartości
złotówki; jest to inaczej liczba jednostek
waluty obcej ($), które można wymienić na
jednostkę waluty krajowej (zł).
Cena równowagi na rynku walutowym
zależy jak zawsze od kształtowania się
popytu i podaży.
Przykład:
Popyt na złotówki pochodzi z dwóch źródeł:
w przypadku dóbr wyprodukowanych w
Polsce i przeznaczonych na Ex do USA,
amerykańscy konsumenci płacą $ a polscy
producenci akceptują tylko złotówki. Także,
gdy Amerykanie chcą kupić polskie aktywa
(papiery wartościowe, etc.) muszą zamienić
dolary na złotówki.
Z drugiej strony podaż złotówek wynika z
polskiego Im towarów amerykańskich i
chęci nabycia aktywów w USA przez
Polaków.
Załóżmy, że 1 butelka wódki kosztuje 20
zł, przy kursie 4 zł/$ (= 0,25 $ za 1 zł)
kosztuje ona 5 $, zaś przy kursie 0,2 $/zł
(= 5 zł/$) kosztuje ona tylko 4 $.
STRONA POPYTU - tak więc przy niższym
kursie złotówki Polska będzie Ex do USA
więcej towarów. Amerykańscy
konsumenci będą w stanie kupić więcej
po niższej cenie dolarowej tych dóbr.
Popyt na złotówki wzrasta w miarę
spadku kursu złotówki.
STRONA PODAŻY – zależy od liczby $
jaką muszą zapłacić Polacy za polski
import z USA. Gdy przelot do Nowego
Jorku kosztuje 400 $, przy kursie 0,25 $/zł
(4 zł/$) wynosi to 1600 zł, ale przy
niższym kursie złotówki 0,2 $/zł (5 zł/$)
jest to równowartość 2000 zł. Niższy kurs
wymienny złotówki oznacza wyższą cenę
w złotówkach i niższy popyt Polaków na
przeloty do NYC.
Gdy kurs ZŁOTÓWKI wyrażonej w
DOLARACH to mówimy wówczas o
APRECJACJI ZŁOTÓWKI, ponieważ
wzrosła jej międzynarodowa wartość.
Gdy kurs ZŁOTÓWKI wyrażonej w
DOLARACH to mówimy o
DEPRECJACJI ZŁOTÓWKI, ponieważ
obniżyła się jej wartość
międzynarodowa.
SYSTEM KURSU WALUTOWEGO
jest to określenie warunków i zasad
ustalania przez rząd danego kraju kursu
walutowego.
stały kurs walutowy – jeśli rząd prowadzi
politykę stałego kursu, to zgadza się on na
utrzymanie wymienialności swej waluty jedynie
przy stały kursie wymiennym (przypadek
szczególny – kurs sztywny).
Waluta jest wymienialna, gdy rząd, działając za
pośrednictwem BC, zobowiązuje się do
skupu/sprzedaży, po stałym kursie, takiej ilości
waluty, jaka zostanie zgłoszona do
sprzedaży/zakupu na rynku.
BC jest zobowiązany do obrony stałego kursu
walutowego. Gdy występuje nadwyżka popytu,
BC uzupełnia podaż ze swoich rezerw
walutowych .
W systemie stałego kursu walutowego
DEWALUACJA (REWALUACJA) oznacza
obniżenie (podwyższenie) kursu danej waluty
przez rząd, który podjął się obrony tego kursu.
płynny kurs walutowy – oznacza osiągnięcie
równowagi bez konieczności interwencji
bezpośredniej państwa.
Mamy tu dwie odmiany tego systemu:
bez interwencji BC na rynku walutowym (clean
floating)
z interwencją BC na rynku walutowym (dirty
floating) – polegającą na sprzedaży i kupnie
waluty, aby oddziaływać na zmniejszenie
przejściowych i spekulacyjnych odchyleń kursu.
REALNY KURS WALUTOWY
Jeśli kurs $ do złotówki spada z 0,25 $/zł (4 zł/$) do
0,2 $/zł (5 zł/$) to towary polskie tanieją w walucie
obcej, a dobra amerykańskie stają się droższe w
złotówkach. Powinno to spowodować polskiego
eksportu i wolumenu importu do Polski. Czy tak
jest?
Wpływ na to, prócz spadku nominalnego kursu
walutowego, ma stopa inflacji.
REALNY KURS WALUTOWY =
(CENA TOWARÓW POLSKICH W ZŁ/
/CENA TOWARÓW AMERYKAŃSKICH W $ ) * KURS
WALUTOWY $/ZŁ
PRZEGLĄD POLITYKI KURSOWEJ W
POLSCE W LATACH 1990-2000
OKRES KURSU SZTYWNEGO od
1stycznia 1990
Dylematy:
jaki reżim kursowy?
jaki zakres wymienialności jaki zakres
wymienialności złotego?
jaka skala dewaluacji?
PRZEGLĄD POLITYKI KURSOWEJ W
POLSCE W LATACH 1990-2000
1990 r.
• 1) 1 stycznia ustalono kurs sztywny dolara USA na poziomie
9500 zł za 1 dolara USA.
1991 r.
• 1) 16 maja 1991 r. po blisko półtorarocznym obowiązywaniu
kursu dolara USA na poziomie 9500 zł za 1 dolara, dokonano
skokowej dewaluacji złotego o
16, 8% podwyższając kurs oficjalny dolara do poziomu 11100
zł.
• Jednocześnie w celu pewnego uelastycznienia wskaźników
kursowych powiązano je z koszykiem
walutowym odzwierciedlającym płatniczą i geograficzną
strukturę naszego handlu zagranicznego. Koszyk walutowy
składa się w 45% z dolara USA, w 35% z marki niemieckiej, w
10% z funta brytyjskiego, w 5% z franka francuskiego i w 5% z
franka szwajcarskiego.
PRZEGLĄD POLITYKI KURSOWEJ W
POLSCE W LATACH 1990-2000
• Następnie w październiku 1991 r. dokonano dalszej
modyfikacji
polityki
kursowej,
a
mianowicie
16
października
wprowadzono
zasadę
pełzającej
dewaluacji złotego w stosunku do koszyka walutowego o
1,8% średniomiesięcznie, w wyniku czego dolar wzrósł w
NBP do końca grudnia 1991 r. o dalsze 4,3%
• Przedział dopuszczalnego wahania kursu złotego na
rynku międzybankowym w stosunku do kursu centralnego
wyznaczanego przez NBP na podstawie zasady pełzającej
dewaluacji ustalono na poziomie +/- 0, 5%, co w praktyce
oznaczało, że NBP był zobowiązany do natychmiastowego
skupowania walut od banków komercyjnych.
PRZEGLĄD POLITYKI KURSOWEJ W
POLSCE W LATACH 1990-2000
1992 r
• W 1992 r. utrzymano zasadę pełzającej dewaluacji
złotego o 1, 8% miesięcznie w stosunku do koszyka
walut, przy czym w końcu lutego dokonano jednorazowej
korekcyjnej dewaluacji złotego o 10, 7% w stosunku do
koszyka walut.
1993 r.
• 27 sierpnia dokonano zmniejszenia dewaluacji
pełzającej z 1, 8% do 1, 6% miesięcznie w stosunku do
koszyka walut z jednoczesnym dokonaniem dewaluacji
skokowej złotego o 7, 4% w stosunku do koszyka walut.
PRZEGLĄD POLITYKI KURSOWEJ W
POLSCE W LATACH 1990-2000
1994 r.
• nie było już dewaluacji skokowej złotego.
• dokonano obniżenia dewaluacji
pełzającej dwukrotnie:
– 13 września z 1, 6% do 1, 5% w stosunku do
koszyka walut,
– 30 listopada z 1, 5% do 1, 4% w stosunku do
koszyka walut.
PRZEGLĄD POLITYKI KURSOWEJ W
POLSCE W LATACH 1990-2000
1995 r.
• 16 lutego dokonano obniżenia dewaluacji pełzającej z 1, 4% do
1,2% miesięcznie w stosunku do koszyka walut. Rozszerzono
przedział dopuszczalnego wahania
kursu na rynku międzybankowym w stosunku do centralnego kursu
NBP z+ /- 0.5% do 2%.
• 16 maja 1995 r. dokonano radykalnej zmiany w mechanizmie
kursowym. Kurs centralny ustalany każdego dnia przez NBP dla
dolara USA i marki niemieckiej nie ma już charakteru
obowiązującego, którego naruszenie byłoby prawnie niedozwolone,
lecz ma charakter jedynie inicjujący (referencyjny) w grze
rynkowej, której Uczestnikami są z jednej strony NBP, z drugiej
banki komercyjne. Przy tym NBP zobowiązał się (w ustaleniach z
rządem) do utrzymania kursu rynkowego złotego w stosunku do
koszyka walutowego na międzybankowym rynku dewizowym w
granicach+ /- 7% od kursu centralnego wyznaczanego przez NBP
według dotychczasowych zasad pełzającej dewaluacji złotego, co
oznaczało, że NBP ma obowiązek interweniować na rynku
międzybankowym jeśli kurs rynkowy dolara USA i marki
niemieckiej odchyla się o więcej niż o 7% od kursu
centralnego.
PRZEGLĄD POLITYKI KURSOWEJ W
POLSCE W LATACH 1990-2000
1996 r.
• 8 stycznia NBP obniża tempo
dewaluacji kroczącej złotego z 1, 2% do
1% miesięcznie w stosunku do koszyka
walut.
1997 r.
• Nie było zmian w stosunku do roku
poprzedniego.
PRZEGLĄD POLITYKI KURSOWEJ W
POLSCE W LATACH 1990-2000
1998 r.
• 26 lutego Rada Polityki Pieniężnej obniża tempo
dewaluacji kroczącej złotego z 1% do 0, 8% miesięcznie
w stosunku do koszyka walut i rozszerza zakres przedziału
wahań kursu rynkowego od centralnego z+/-7% do+ /-
10%.
• 16 lipca 1998 r. Rada Polityki Pieniężnej zmniejsza
tempo miesięcznej dewaluacji złotego z 0,8% do 0,
65% utrzymując zakres wahań kursu rynkowego od
centralnego na poziomie+ /-10%.
• 9 września 1998 r. Rada Polityki Pieniężnej dokonała
dalszego ograniczenia tempa miesięcznej dewaluacji
złotego w stosunku do koszyka walut do poziomu 0, 5%.
PRZEGLĄD POLITYKI KURSOWEJ W
POLSCE W LATACH 1990-2000
1999 r.
• W marcu 1999 r. rozszerzono pasmo
dopuszczalnych wahań kursu złotego do
30%
• W czerwcu 1999 r. NBP zaprzestał
organizowania tzw. fixingu transakcyjnego
2000 r.
• 12 kwietnia 2000 r. kurs złotego został
całkowicie upłynniony.
Efekt wolumenowy i cenowy ToT
Warunek Marshalla-Lernera
Terms of Trade (ToT) – stosunek ceny
dobra exportowanego do ceny dobra
importowanego, nazywane warunkami
wymiany. Terms of Trade może być
cenowy lub nominalny. Wskaźnik ten
pokazuje zmiany siły nabywczej eksportu
w stosunku do importu poszczególnych
krajów.
Terms of trade
- cenowe:
)
0
(
)
1
(
)
0
(
)
1
(
)
0
(
)
0
(
)
1
(
)
1
(
t
im
t
im
t
ex
t
ex
t
im
t
ex
t
im
t
ex
tot
P
P
P
P
P
P
P
P
N
Terms of trade
- ilościowe (realne)
N
tot-
wol.
=
)
0
(
)
0
(
)
1
(
)
1
(
t
im
t
ex
t
im
t
ex
Q
Q
Q
Q
Zmiany w czasie tego wskaźnika
wskazują jak zmieniają się korzyści
krajów prowadzących wymianę. Poprawa
terms of trade następuje, gdy ceny dóbr
eksportowanych w okresie 1 roku rosną
szybciej niż ceny dóbr importowanych. Za
eksport będzie można kupić więcej dóbr
importowanych, rośnie siła nabywcza
eksportu a więc zapłacimy mniej za
import.
Jeżeli sytuacja jest odwrotna - relacja jest
odwrotna - za eksport można kupić mniej.
Na kształtowanie się wskaźnika Terms of
Trade decydujący wpływ maja ceny na
rynkach światowych.
Twierdzenie Marshalla-
Lernera
• Dewaluacja waluty krajowej wywiera pozytywny
wpływ na bilans handlowy tylko wtedy, gdy suma
elastyczności popytu krajowego na import i
popytu zagranicznego na eksport jest większa
od jedności
1
z
k
• Dewaluacja może poprawić bilans
handlowy jeśli popyt zagraniczny
na eksport z Polski i popyt
krajowy na import cechują się
wysoką elastycznością
Polityka fiskalna i monetarna, a
system stałego kursu walutowego
Polityka fiskalna i monetarna, a
system płynnego kursu
walutowego
