Osobowość i temperament

Definicje

• OSOBOWOŚĆ – centralny system regulacji i 

integracji zachowania

• CECHA – skłonność do zachowywania się w 

określony sposób, objawiająca się w różnych 
sytuacjach

• TEMPERAMENT – zespół względnie stałych, 

biologicznie uwarunkowanych, podstawowych cech 
osobowości, które przejawiają się w formalnej 
charakterystyce zachowania (parametry czasowe i 
energetyczne). 

Teoria Eysencka (PEN)

• Podstawowe wymiary osobowości:

– Ekstrawersja-introwersja
– Neurotyzm
– Psychotyzm

Model Big-Five (NEOAC)

• Wymiary osobowości (czynniki):

– Ekstrawersja (E)
– Ugodowość (A)
– Sumienność (C)
– Neurotyzm (N)
– Otwartość (O)

Dowody potwierdzające model 

NEOAC

• Zgodność międzykulturowa podstawowych 

czynników

• Zgodność samoopisów i danych 

obserwacyjnych

• Korelacje między wskaźnikami cech i 

miarami motywacji, emocji, zachowań 
interpersonalnych

• Diagnozy zaburzeń osobowości – 

wymiarowe/czynnikowe a nie kategorialne

• Dowody genetyczne i teoria ewolucyjna

Temperament

Właściwości temperamentu: 

• Cechy temperamentalne występują we 

wczesnym dzieciństwie

• są wspólne ludziom i zwierzętom

• opierają się na wrodzonych 

mechanizmach fizjologicznych

• Temperament jest względnie stały, 

podlega jednak pewnym zmianom pod 

wpływem dojrzewania a także 

niektórych  czynników środowiskowych 

REGULACYJNA TEORIA 

TEMPERAMENTU STRELAUA

•  Żwawość – tendencja do szybkiego reagowania; 

• Perseweratywność – skłonność do kontynuacji 

zachowania po zaprzestaniu działania bodźca, który 

wywołał dane zachowanie;

• Wrażliwość Sensoryczna – zdolność do reagowania na 

bodźce o małej wartości stymulacyjnej;

• Reaktywność Emocjonalna – skłonność do silnego 

reagowania na bodźce emocjogenne, wyraża się dużą 

wrażliwością i niską odpornością emocjonalną; 

• Wytrzymałość – adekwatne reagowanie w warunkach 

silnej stymulacji zewnętrznej lub w sytuacjach 

wymagających długotrwałej aktywności

•  Aktywność  – skłonność do podejmowania wysoce 

stymulujących zachowań lub takich zachowań, które 

dostarczają wysokiej stymulacji z otoczenia.

• ZDOLNOŚCI – różnice indywidualne, 

które powodują, że ludzie przy tej 
samej motywacji i uprzednim 
przygotowaniu w porównywalnych 
warunkach zewnętrznych uzyskują 
różne rezultaty w uczeniu się i 
działaniu

INTELIGENCJA:  zdolność 

przystosowywania się do okoliczności 
dzięki dostrzeganiu abstrakcyjnych 
relacji, korzystaniu z uprzednich 
doświadczeń i skutecznej kontroli 
nad własnymi procesami 
poznawczymi

Koncepcja Thurstone`a

Czynniki podstawowe (niezależne) – 

pierwotne zdolności umysłowe:

• rozumienie informacji słownych

• płynność słowna

• zdolności numeryczne (arytmetyka)

• zdolności pamięciowe

• szybkość spostrzegania i rozpoznawania 

obiektów

• rozumowanie indukcyjne

• wizualizacja przestrzenna (manipulacja 

materiałem wyobrażeniowym)

TEORIE HIERARCHICZNE

Teoria dwuczynnikowa Spearmana

• Czynnik g – uogólniona zdolność intelektualna.

• Czynniki s - zdolności specjalne.
Teoria Vernona

• Czynnik g – uogólniona zdolność intelektualna.

• Dwa czynniki grupowe: werbalno-szkolny i 

przestrzenno-manualny

• Czynniki s - zdolności specjalne.

TEORIE HIERARCHICZNE C.D.

.

Teoria hierarchiczna Cattella

• Inteligencja płynna – zdolność dostrzegania 

złożonych relacji między symbolami i 

wykonywania manipulacji na symbolach, 

niezależnie od doświadczenia osobniczego i 

znaczenia owych symboli.

• Metoda pomiaru: zadania abstrakcyjne – 

uzupełnianie serii, klasyfikowanie obiektów, 

dostrzeganie analogii.

• Inteligencja skrystalizowana – 

dysponowanie wiedzą i umiejętnościami 

ważnymi w danym kontekście kulturowym.

• Metoda pomiaru: testy wiedzy – znajomość 

słów.

KONCEPCJE BIOLOGICZNE

• Szybkość przewodzenia nerwowego – im 

większa, tym wyższa inteligencja. Metody 

pomiaru: badanie czasu reakcji (RT) i czasu 

inspekcji – minimalny czas ekspozycji bodźca 

umożliwiający poprawne rozwiązanie zadania.

• Niezawodność systemu – przejawiająca się 

m.in. w regularności reagowania (pomiar: EEG)

• Wydajność energetyczna mózgu – poziom 

metabolizmu obszarów kory mózgowej: mniejsze 

zużycie glukozy prze osoby bardziej inteligentne 

(pomiar: PET)