Stereotypy,
Stereotypy,
uprzedzenia i
uprzedzenia i
dyskryminacja
dyskryminacja
Stereotypy,
Stereotypy,
uprzedzenia i
uprzedzenia i
dyskryminacja
dyskryminacja
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2. Wymiary stereotypów
3. Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4. Wymiary uprzedzeń
5. Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6. Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
Stereotyp – definicja tradycyjna: process
patologiczny
Walter Lippman 1922 – “otaczające nas
środowisko jest zbyt duże, zbyt skomplikowane i zbyt
szybko się zmienia, abyśmy mogli je rzeczywiście
poznać. Nie zostaliśmy wyposażeni w umiejętność
ogarniania tylu subtelności (...). Musimy zbudować
sobie prostszy model (...)”.
Stereotypy są wynikiem mechanizmów upraszczania
rzeczywiostości społecznej; stanowią jednocześnie
projekcję naszego systemu wartości na tą
rzeczywistość i są ‘... przesycone emocjami, których
nie da sie od nich oddzielić”. Potępiane jako
przesadne, nadmiernie uogólnione i
nieodpowiadające rzeczywistości; jako sztywne,
irracjonalne i błędne.
Np. koncepcja Marii Jarymowicz
Stereotyp - obecnie: proces normalny,
adaptacyjny
przekonania o o cechach grupy lub kategorii
ludzi; strukturę poznawczą organizująca
infromacje na temat kategorii społecznych
Stanowi wynik normalnego i uniwersalnego
procesu poznawczego polegającego na
kategoryzowaniu obiektów otaczającego nas
świata, żeby uprościć jego złożoność.
Poznając pod wpływem stereotypu poznajemy
selektywnie i tendencyjnie
Stereotyp może być pozytywny, negatywny i
neutralny
Stephan & Stephan, 1996; Duckitt, 2003
Kategoryzacja a stereotypy
Podstawą stereotypizacji jest kategoryzacja
społeczna - proces odbywający się
automatycznie
Kategoryzacja jest prerekwizytem
stereotypizacji i uprzedzeń, warunkiem
koniecznym ale niewystarczającym
Birgham 1971 w przeglądzie badań
pokazuje, że negatywne stereotypy i
uprzedzenia są związane słabo i nie w
każdym badaniu pojawia się ten związek.
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3. Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4. Wymiary uprzedzeń
5. Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6. Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
2 wymiary stereotypów
Brewer & Campbell 1972; Fiske i in.
1999; Poppe, 1999; Wojciszke 1993
Wymiar kompetencyjny (competence): przypisywanie
cech dotyczących sprawności, możliwości osiągnięć,
zdolności, siły, prestiżu vs niekompetencji, słabości,
niższości – wiąże się z przypisywanym statusem.
Wymiar moralnościowy (lub ‘dobroczynnościowy’
benefiance): przypisywanie cech dotyczących moralności,
życzliwości, dobroci, ciepła, szczodrości vs zła, złej woli,
nieszczerości, niemoralności – wiąże się z
przypisywanym zagrożeniem.
Te dwa wymiarye to także ekspresja dwóch podstawowych
rodzajów porównań grupowych, które mozemy zrobić
rozróżniając pomiędzy swoimi i obcymi (Duckitt 2001).
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4. Wymiary uprzedzeń
5. Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6. Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
Uprzedzenie
Uprzedzenie: definicja tradycyjna – postawa
negatywna postawa w stosunku do zdefiniowanej
społecznie grupy (Stephan 1983), nieelastyczna,
irracjonalna, naduogólniona i niesprawiedliwa.
Składająca się z komponentu poznawczego
(stereotyp), emocjonalnego (afekt
międzygrupowy) i behawioralnego
(dyskryminacja).
Obecnie uprzedzenie – reakcja emocjonalna
... definiuje się jako negatywny afekt
międzygrupowy (Fiske, 1998), reakcja
emocjonalna związana z dana kategorią społeczną
(Duckitt 1992, Brewer & Kramer 1985).
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4.
Wymiary uprzedzeń
5. Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6. Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
2 wymiary nastawień emocjonalnych
wobec kategorii społecznej – Fiske i in.
1999
Lubienie vs nielubienie - wymiar ten
zakłada obecność intensywnych emocji
negatywnych.
Szacunek vs brak szacunku - wymiar ten
zakłada brak emocji pozytywnych.
moralnościowy
kompetencyjny
STEREOT
YP
Nieszanowanie vs
szanowanie
Nielubienie vs
lubienie
UPRZEDZEN
IE
uprzedzenia wyrażają się w
zachowaniu:
dystans społeczny –Skala Dystansu
Społecznego Bogardusa (1925).
dyskryminację – negatywne zachowania
wobec członków grupy społecznej motywowane
ich przynależnością do tej grupy społecznej
NP: Kovel 1970
rasizm awersyjny – nielubienie i unikanie
rasizm dominujący – poniżający, związany z
przekonaniem o niższym statusie i podległej
roli grupy dyskryminowanej.
STEREOTYPY
moralnościowy
kompetencyjny
UPRZEDZENIA
ZACHOWANIE
nielubienie
nieszanowanie
unikanie, awersja
dyskryminacja,
dominacja
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4.
Wymiary uprzedzeń
5.
Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6. Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
Klasyfikacja uprzedzeń: (1) Rażące i
subtelne (tradycyjne i współczesne;
blatant vs subtle) na przykładzie
rasizmu:
Rasizm tradycyjny – opiera się na wierze
we wrodzoną, biologicznie uwarunkowaną
niższość mniejszości rasowych i etnicznych;
wiąże się z sankcjonowaną przez instytucje
państwowe segregacją i dyskryminacją.
Rasizm współczesny – bardziej subtelna i
społeczne akceptowana forma – mieszanka
negatywnych emocji wobec grup rasowych
lub etnicznych z usprawidliwianiem ich
poprez akceptowane przekonania związane
np. z tradycyjną etyką protestancką i
wartościami konserwtywnymi.
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4.
Wymiary uprzedzeń
5.
Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6. Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
Współczesny rasizm
Teoria nasilenia reakcji (lub rasizmu ambiwalentnego) –
Katz & Hass 1988 – Biali żywią sprzeczne uczucia wobec
mniejszości rasowych - współczucie i sympatia (egalitaryzm)
oraz pogarda i niechęć (bo indywidualizm). Sprzecznośc
wywołuje napięcie podczas kontaktu i polaryzuje reakcje na
‘pożądane’ i niepożądane’ zachowania Czarnych.
Teoria rasizmu awersyjnego – Dovidio & Gaertner 1981 –
sprzeczność występuje pomiędzy uczuciami (automatyczne,
na poziomie nieświadomym, negatywne) a wartościami i
przekonaniami jednostek (pozytywne, egalitarne);
zachowują się egalitarnie, bez dyskryminacji w sytuacjach
oczywistych ale w sytuacjach niejasnych, ambiwalentnych, w
których ich zachowanie można wytłumaczyć czymś innym
niż rasową niechęcią będą dyskryminować.
Teoria skruchy – Devine 1989 – sprzecznośc pomiędzy
przekonaniami a odczuciami (negatywnymi, na poziomie
nieświadomym i wynikających z nich czasami zachowaniami
budzi poczucie winy i skruchę i brak satysfakcji. U osób
uprzedzonych zachowujących sie w uprzedzony i społecznie
nieakceptowany sposób pojawia się dyskomfort i negatywne
nastawienie i wrogość wobec dyskryminowanej grupy.
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4.
Wymiary uprzedzeń
5.
Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6. Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
Klasyfikacja uprzedzeń:
(2) Utajone vs nieutajone, otwarte
uprzedzenia (implicite vs explicite
prejudice)
Nieutajone, otwarte – działąją na poziomie
świadomym i można je badać za pomocą miar
tradycyjnych, bezpośrednich,
kwestionariuszowych, raportów czy wywiadów.
Utajone – działają na poziomie nieświadomym, są
automatyczne, niekontrolowane. Mierzone za
pomocą metod nie-bezpośrednich np. poprzez
czas latencji reakcji na aktywację pozytywnych i
negatywnych uprzedzeń przez priming lub
Implicite Association Test (Greenwald, McGhee &
Schwartz, 1998).
„ ... stosunkowo stałe orientacje ewaluatywne
aktywowane automatycznie w obecności
członków stygmatyzowanej grupy” (Divine, 2001).
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4.
Wymiary uprzedzeń
5.
Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6. Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
NIEMIEC
POLAK
Heinz
NIEMIEC
POLAK
Jan
POLAK
NIEMIEC
Kurt
PRZYJEMNY
NIEPRZYJEMNY
Słońce
PRZYJEMNY
NIEPRZYJEMNY
Ból
NIEMIEC
POLAK
NIEPRZYJEMNY
PRZYJEMNY
Ból
NIEMIEC
POLAK
NIEPRZYJEMNY
PRZYJEMNY
Heinz
NIEMIEC
POLAK
PRZYJEMNY
NIEPRZYJEMNY
Słońce
NIEMIEC
POLAK
PRZYJEMNY
NIEPRZYJEMNY
Heinz
NIEMIEC
POLAK
PRZYJEMNY
NIEPRZYJEMNY
Ból
NIEMIEC
POLAK
PRZYJEMNY
NIEPRZYJEMNY
Jan
Związek pomiarów bezpośrednich i
niebezpośrednich
Miary nie bezpośrednie słabo związane z miarami
bezpośrednimi i wskazują na wieksze uprzedzenia
tendencja do ukrywania negatywnych nastawień
niezgoda na nie na poziomie świadomym
nabywamy uprzedzeń bez naszej wiedzy czy zgody
miary pośrednie i bezpośrednie uprzedzeń nie
były ze sobą powiązane, gdy dotyczyły grupy, co
do której istnieje silna społeczna norma
niedyskryminowania (Żydzi) zaś były skorelowane,
gdy chodziło o inne kategorie społeczne, wobec
których nie było silnej normy
Związek pomiarów bezpośrednich i
niebezpośrednich
Dovidio i in, 1996 - uprzedzenia utajone i nieutajone
odnoszą się do różnych poziomów funkcjonowania i
rekacji,
automatycznie aktywowane utajone uprzedzenia
pozwalają przewidywać zachowania i reakcje spontaniczne
(np. kontakt wzrokowy, częstość mrugania)
postawy mierzone przez miary bezpośrednie (zwykle
pokazujące brak uprzedzeń) pozwalają lepiej przewidywać
zachowania przemyślane, świadomie kontrolowane.
wyniki uzyskane w różnych miarach tych samych
utajonych uprzedzeń nie są ze sobą związane
Karpinski & Hilton 2001 –postawy utajone mogą nie być
postawami a jedynie oddawać ocenne skojarzenia z
kategoriami społecznymi dominujące w środowisku
badanych osób
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4.
Wymiary uprzedzeń
5.
Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6. Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
Klasyfikacja uprzedzeń – cd.
Uprzedzenia paternalistyczne – van den
Berghe (1967) – rasizm paternalistyczny
– nie tyle nielubienie Afroamerykanów co
uważanie ich za gorszych, mniej rozwiniętych
zależnych niezbyt mąrdych – jak dzieci.
Glick & Fiske (2001) pokazują że seksizm
przyjmuje często właśnie taką formę.
konsensus społeczny co do tego, które
kategorie społeczne są dyskryminowane. O
osobach które reprezentują kategorie
społeczne, które są przedmiotem negatywnej
stereotypizacji i uprzedzeń mówi się, że są
stygmatyzowane
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4.
Wymiary uprzedzeń
5.
Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6.
Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
Stygmatyzacja społeczna
Stygmat - w antycznej Grecji termin ten oznaczał znak
wycięty lub wypalony na ciele ludzi w celu oznaczenia,
że są przestępcami, niewolnikami, zdrajcami itd. - poza
nawiasem społecznym
Erving Goffman (1963) -- dyskredytująca cecha
jednostki, która umniejsza ją w oczach innych.
Osoba stygmatyzowana -- jej tożsamość społecczna lub
jej członkowstwo w jakiejś kategorii społecznej
podważa jej człowieczeństwo. Stygmat zawesze niesie
ze sobą negatywną ocenę. Taka konstrukcja tożsamości
społecznej, że staje sie ona stygmatem jest zawsze
konstrukcją społeczna w pewnych kontekstach i
okresach w pewnych społecznościach dana kategoria
jest stygmatem, podczas gdy w innych okolicznościach
stygmatem być nie musi np. otyłość, homoseksualizm.
Stygmatyzacja społeczna
Goffman wyróżnia 3 typy stygmatyzujących cech;
Stygmaty plemienne (tribal stigmas) –
przekazywane z pokolenia na pokolenie cechy -
grupy rasowe, etniczne, rligijne
‘Odrażające’ cechy cielesne (abominations of
the body) – wyróżniające negatywnie cechy
fizyczne – niepełnosprawność, otyłość
Skaza charakteru (blemishes of individual
character) – negatwynie wartościowane
zachowanie np. narkomani, alkoholicy,
homoseksualiści
Osoby stygmatyzowane są obiektem stereotypizacji,
uprzedzeń i dyskryminacji
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4.
Wymiary uprzedzeń
5.
Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6.
Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7. Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8. Zagrożenie stereotypem
Konsekwencje stygmatyzacji:
behawioralne potwierdzanie stereotypu
przez stereotypizowane jednostki
Stereotyp dotyczący grupy społecznej staje się
źródłem oczekiwań wobec jej reprezentantów –
oczekiwania te uważane za prawdziwe wpływają na
zachowania nosiciela stereotypu wobec osoby
stygmatyzowanej. Osoba ta dostosowując się do
norm interakcji zachowuje się zgodnie z
oczekiwaniami, czym potwierdza stereotyp.
Postrzegający nie uświadamia sobie swojej
sprawczej roli we wzbudzaniu potwierdzającego
stereotypy zachowania nawet, gdy jest świadomy
stereotypów i oczekiwań związanych ze
stygmatyzowana osobą.
Word, Zanna & Cooper 1974
Konsekwencje stygmatyzacji:
behawioralne potwierdzanie stereotypu
przez stereotypizowane jednostki
aktywizowanie stereotypu powoduje, że
nosiciel stereotypu nieświadomie zachowuje
się zgodnie ze stereotypem
Bargh 1989 – stereotyp osób starszych; wrogość
Afroamerykanów
Zachowanie zgodne ze stereotypem może
wywołać podobną odpowiedź ze strony osoby
stygmatyzowanej i potwierdzić stereotyp.
Chen i Bargh 1997 – wrogość Afroamerykanów
Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja
1
. Stereotypy: definicja stara i nowa
2.
Wymiary stereotypów
3.
Uprzedzenia; definicja stara i nowa
4.
Wymiary uprzedzeń
5.
Klasyfikacja uprzedzeń
–
Rażące i subtelne
rasizm tradycyjny i współczesny
teorie współczesnego rasizmu
–
Utajone i nieutajone
Bezpośrednie i niebezspośrednie metody pomiaru
–
Paternalistyczne
6.
Stygmatyzacja społeczna i jej efekty
7.
Behawioralne potwierdzanie stereotypów
8.
Zagrożenie stereotypem
Konsekwencje stygmatyzacji:
Zagrożenie stereotypem (stereotype
threat)
... specyficzne, sytuacyjne uwrażliweinie osoby
stygmatyzowanej na wpływ negatywnego stereotypu
dotyczącego grupy własnej. Konsekwencją jest gorsze
wykonanie zadań związanych ze zdolnościami, kótrych
dotyczy stereotyp (Bedyńska & Sędek 2003)
Steele & Aronson 1995 – w jednej grupie badani
Afroamerykanie uzyskiwali niższe wyniki w tescie
werbalnym niż Biali, w drugiej, której powedziano, że test
nie wykazuje różnic rasowych badani z obu grup
uzyskiwali takie same wyniki.
Stereotypem są szczególnie zagrożone osoby, dla których
wymiar funkcjonowania związany ze stereotypem jest
szczególnie osobiście ważny (te kobiety dla których
ważne są zdolności matematyczne)
Mechanizm? Lęk, samoocena, wyuczona bezradność?