Szkolenie dla Sędziów

Akademia Medyczna we Wrocławiu

Katedra Medycyny Sądowej

Prof. dr hab. Barbara Świątek

Lekarz – biegły z zakresu

medycyny sądowej.

Pełnienie funkcji biegłego z zakresu medycyny sądowej

sytuacja – w mojej ocenie – staje się coraz trudniejsze. Winno

ono bowiem dawać, a przestało, satysfakcję zawodową. Winno

być, przynajmniej przez prawników choć czasami doceniane.

Winno być także godziwie wynagradzane. Oczywiście zdarzają

się w praktyce, choć rzadko, wyrazy uznania za np.

opracowanie opinii w bardzo trudnej kryminalnej sprawie, czy w

tzw. „sprawie lekarskiej”. Jednakże uznaniu jednej strony

procesowej np. pokrzywdzonego i prokuratora, towarzyszy

zazwyczaj niezadowolenie drugiej strony tj. podejrzanego lub

oskarżonego i ich obrońcy. Niezadowolenie przybiera różne,

niekiedy bardzo nieprzyjemne dla biegłego formy.

Niniejsza

praca

dotyczy

Niniejsza

praca

dotyczy

problemów, związanych przede

wszystkim

formalnymi

wszystkim

formalnymi

wymogami pełnienia funkcji

biegłego sądowego; wartość

merytoryczna opinii sądowo-

lekarskiej to temat pozostający

w zasadzie poza oceną biegłego

– autora opinii czy też innego

biegłego.

Podstawowymi problemami, związanymi z pełnieniem funkcji

biegłego sądowego niezmiennie pozostają:



tryb powoływania biegłego,



zakres opiniodawstwa,



udział biegłego w postępowaniach i rozprawach sądowych,



pozycja biegłego sądowego w społeczeństwie

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Zarówno w sprawach karnych jak i cywilnych biegli

powoływani są bezpośrednio (jako osoba) lub

pośrednio (jako instytucja) w oparciu o artykuły

kodeksu postępowania karnego i kodeksu

postępowania cywilnego. Stanowią one prawną

podstawę powoływania „biegłego” względnie

„instytucji naukowej lub specjalistycznej”. Z kolei art.

195 kpk stanowi, „że do pełnienia czynności

biegłego jest

obowiązany

nie tylko biegły sądowy,

lecz także każda osoba,

o której wiadomo

, że ma

odpowiednią wiedzę

w danej dziedzinie.

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Kodeksy postępowania karnego i cywilnego rozróżniają:



biegłego sądowego czyli



osobę wpisaną na listę sądu okręgowego,



biegłego do sprawy,



instytucję naukową.

Teoretycznie, przy wpisywaniu lekarza na biegłego „z listy”

stawiane są określone wymagania i trudno sobie wyobrazić by

na listę biegłych z dziedziny psychiatrii został wpisany lekarz

nie posiadający specjalizacji.

Natomiast medycyna sądowa traktowana jest wielokrotnie jako

dziedzina z jednej strony pozaspecjalistyczna, z drugiej zaś jako

związana z wieloma specjalnościami lekarskimi . Jest to

powodem wpisywania na listę biegłych z zakresu medycyny

sądowej np. chirurgów, ortopedów ale przede wszystkim

lekarzy bez specjalizacji .

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Mimo iż jestem konsultantem wojewódzkim ds.

medycyny

sądowej,

mnożą

się

poza

moją

medycyny

sądowej,

mnożą

się

poza

moją

świadomością biegli „mający odpowiednią wiedzę

„ w dziedzinie, za której poziom jestem teoretycznie

odpowiedzialna. Łatwość wpisania się na listę

biegłych umożliwia pełnienie , nawet niejako

„etatowe” tej funkcji osobom, których nie tylko

wiedza ale także cechy osobowościowe i postawa

etyczna nie predysponują do tego. W zasadzie ciągle

wystarcza tylko „chęć szczera”.

W praktyce dochodzi jednakże do sytuacji odwrotnej – osoba

ma wiedzę i umiejętność opiniowania sądowo-lekarskiego, ale

nie ma chęci pełnienia funkcji biegłego. Wydawałoby się, że

osoba

taka,

zgodnie

konstytucyjnym

prawem

osoba

taka,

zgodnie

konstytucyjnym

prawem

samostanowienia (wolnej woli) każdego człowieka po prostu

odmawia i na tym sprawa się kończy. Niestety pojawia się

wówczas kodeksowe określenie „

jest obowiązana każda

osoba”,

wolna wola człowieka staje się ustawowo a zatem

zgodnie z prawem ograniczona, a zwolnienie z tego obowiązku

uzasadniają jedynie sytuacje przewidziane w kodeksie.

Uzasadnieniem odmowy pełnienia czynności biegłego nie może

być zatem brak chęci, brak wolnego czasu, brak zgody na

wysokość wynagrodzenia. tych stron.

Dla obciążonego pracą opiniodawczą medyka sądowego jedyną

możliwością obrony jest podanie zleceniodawcy realnego

terminu opracowania opinii (wiele miesięcy, a niektóre Zakłady

Medycyny Sądowej podają np. w sprawach cywilnych nawet 2

lata). Oczywiście trudno taki termin nazwać przyzwoitym,

który to termin prawo sądzącym się i sądzonym gwarantuje.

Czy z powyższego wynika, że w Polsce istnieje przymus pracy?.

Na takie pytanie sąd, odpowiedział – przymusu pracy w Polsce

nie ma, istnieje jednak obowiązek pełnienia czynności biegłego,

który można egzekwować środkami prawnymi. Pełnienie

funkcji biegłego to zatem szczególne zajęcie – jest

obowiązkowe, należy je wypełnić w określonym czasie, zakresie

i nie wolno przy tym uzgadniać warunków finansowych tej

usługi (wynagrodzenie przyznaje zleceniodawca opinii po

zapoznaniu się z nią i oceną jej „przydatności” i jest to inny,

równie interesujący temat).

Opracowywany bardzo długo przez Ministerstwo Sprawiedliwości

projekt „Ustawy o biegłych” niewiele zmieni; proponuje on

rejestrację w Ministerstwie wszystkich biegłych (aczkolwiek i

osoba niezarejestrowana mogłaby być, choć wyjątkowo biegłym)

i bardzo rozbudowaną procedurę związaną z odpowiedzialnością

dyscyplinarną biegłych. O ile niedotrzymanie terminu

opracowania opinii będzie przewinieniem dyscyplinarnym,

medycy sądowi będą nader często obwinionymi.

ZAKRES OPINIODAWSTWA

W rozważaniu na temat zakresu opiniodawstwa

sądowo-lekarskiego, bardzo ważnymi problemami

są:



udział w opiniowaniu lekarzy różnych

specjalności

, co jest regułą przy opracowywaniu

opinii mających na celu ocenę prawidłowości

postępowania lekarskiego (tzw. sprawy „ o błąd

lekarski”), ustalanie zdolności do odbywania kary

pozbawienia wolności i uczestniczenia w

postępowaniu karnym, jak również w sprawach

cywilnych odszkodowawczych czy dotyczących

zdolności „testamentowania”,

ZAKRES OPINIODAWSTWA



zlecanie

wysokospecjalistycznych badań

dodatkowych – tomografii

komputerowej, rezonansu

magnetycznego, EEG a nawet

obserwacji szpitalnej. W ten

sposób biegły zamienia się w

organizatora trudnoosiągalnych

a często nie uzasadnionych

wskazaniami, badań. Sądy

wyrażają zazwyczaj zgodę na

wszelkie żądania stron,

obawiając się, iż odmowa może

stanowić formalną podstawę

odwołania od orzeczenia,

ZAKRES OPINIODAWSTWA



granica zgody biegłego na zakres zlecanych czynności

opiniodawczych. Zasygnalizowałam konieczność

uzyskania zgody na zlecane konsultacje i badania

dodatkowe. Ważniejszym problemem jest narzucanie

biegłemu przez zleceniodawcę założenia przyjętego jako

pewnik, z którymi to założeniami biegły się nie zgadza.

Mogą to być np. konkluzje opinii wydanych przez innego

biegłego czy wyroki sądu . Dotyczy to najczęściej spraw

cywilnych, w których pozew oparty jest o wyrok w

procesie karnym, a w procesie tym wydana przez

biegłego opinia jest – zdaniem biegłego –

nieuzasadniona.

ZAKRES OPINIODAWSTWA

Realizacja zleconego zakresu opinii zależy

oczywiście od zgromadzonych w sprawie

dowodów. Brak dokumentacji lekarskiej, jej

nieczytelność, brak zeznań najważniejszych

świadków, a zwłaszcza brak badań

pośmiertnych w przypadkach dotyczących

zgonu człowieka, utrudnia znacząco a niekiedy

nawet uniemożliwia opracowanie

jednoznacznej opinii. Przybierać ona wówczas

może charakter tzw. opinii abstrakcyjnych.

UDZIAŁ BIEGŁYCH W ROZPRAWACH

SĄDOWYCH

Opracowanie opinii sądowo-lekarskiej niesie za sobą

bardzo realną możliwość wezwania jej autora

(autorów) na rozprawę sądową w celu przesłuchania.

Co prawda kodeksy stanowią, że

przesłuchania

biegłych należy dokonać „w razie potrzeby”

oraz „jeżeli opinia jest niepełna lub niejasna”

to w praktyce bardzo często, tylko ze względu na

żądania stron, sąd wzywa biegłych. Na rozprawie

biegli bardzo często potwierdzają jedynie ustnie

wydaną opinię, równie często odpowiadają na

pytania wyjaśnione w opinii

UDZIAŁ BIEGŁYCH W ROZPRAWACH

SĄDOWYCH

Zdarzają się jednak sprawy,

niekiedy nawet pozornie

jednoznaczne opiniodawczo,

które nagle po wydaniu opinii

komplikują się, znajdują się

nowe dowody, oskarżony

zmienia wyjaśnienia w

stosunku do swoich zeznań w

charakterze świadka.

Wówczas nieraz wielogodzinne

przesłuchania biegłego stają

się wywodami zupełnie nowej,

nieraz innej w treści opinii.

UDZIAŁ BIEGŁYCH W ROZPRAWACH

SĄDOWYCH

Istnieją prawne możliwości, by sąd, zamiast wzywać biegłego

na rozprawę, zlecił wydanie na piśmie

opinii uzupełniającej,

bądź skorzystał

możliwości

przesłuchania

biegłego w

miejscu jego zamieszkania

w ramach pomocy prawnej.

zastosowanie tych procedur muszą jednakże wyrazić zgodę

obie strony a sąd bardzo rzadko decyduje się na podjęcie

decyzji wbrew woli którejś ze stron. Uchylanie się biegłego od

stawiennictwa przed sądem powoduje zastosowanie środków

dyscyplinujących w formie grzywny i niejednokrotnie groźby

doprowadzenia przez policję . Jeżeli przyczyną

niestawiennictwa jest zły stan zdrowia biegłego, winien on

przedłożyć usprawiedliwienie zgodne z obowiązującym

rozporządzeniem.

Inne problemy z tej dziedziny



biegły a świadek:

w praktyce zdarzają się próby

uczynienia, wbrew jednoznacznym przepisom, z

biegłego świadka. Spotykane są nawet określenia

biegły – świadek.



przesłuchanie przed sądem w charakterze

świadka na okoliczność wydanej dla innego

zleceniodawcy opinii

Inne problemy z tej dziedziny



zlecanie biegłym uzgodnienie opinii :

niektórych sprawach, zwłaszcza skomplikowanych –

kryminalistycznych i tzw. lekarskich wydawanych

jest zazwyczaj dwie, a czasami nawet kilka,

nierzadko sprzecznych ze sobą opinii.



Sąd wzywa zazwyczaj na rozprawę sadową autorów

opinii i każdy z nich ma okazję uzasadnić swoje

stanowisko. Niestety zdarza się, że sąd usiłuje

zmusić biegłych do „uzgodnienia”, nieraz skrajnych

opinii

Inne problemy z tej dziedziny



oddzielne przesłuchiwanie biegłych,

wydających opinię zespołowo.

W praktyce zdarza

się nawet wyproszenie z sali biegłych podczas

przesłuchiwania innych uczestników procesu – jest to

już poważne uchybienie proceduralne,



zachowanie się uczestników rozprawy

sądowej

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Przeciętny człowiek wie tyle o biegłych, ile

wiadomości na ich temat dostarczą mu media

lub znajomi. Oczywiście może się osobiście

zetknąć z biegłymi gdy stanie się uczestnikiem

postępowań sądowych. Media nie

przedstawiają, niestety, biegłych w dobrym

świetle; obiektywne przedstawienie ich pracy

nie byłoby interesujące. Interesujące jest

natomiast upowszechnienie negatywnej oceny

opinii przez osobę, zainteresowaną jej treścią

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Olbrzyma ilość programów interwencyjnych powoduje,

że każda niezadowolona osoba znajdzie chętnego do

opisu jej „krzywdy” dziennikarza. W audycji bardzo

rzadko prezentowane są stanowiska fachowców czy

biegłych. Jeżeli dziennikarz stwarza nawet takie

możliwości, to nie informuje biegłego o treści

wypowiedzi strony przeciwnej. Biegły mówi wówczas nie

na temat, co czyni go niewiarygodnym. Biegły staje się

także obiektem różnego rodzaju agresji osób

niezadowolonych z treści opinii. Pisma pełne obelg i

pogróżek nie są czymś nadzwyczajnym. Jeden z

powodów, dla którego treść opinii była nawet korzystna,

ale tego nie pojął, co pewien czas rozsypuje w

pomieszczeniach Zakładu Medycyny Sądowej obelżywe

ulotki o przekupności biegłych.

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Problemem stały się pozwy o zadośćuczynienie

przeciwko biegłym. Podstawą pozwów jest ochrona dóbr

osobistych , związana z określeniami zawartymi w treści

opinii . Celują w tym lekarze skazani za popełnienie

błędu lekarskiego. Np. jeden z nich zażądał

odszkodowania za stwierdzenie iż jego postępowanie

było nieprawidłowe, a to podważa do niego zaufanie

pacjentów. Inny zażądał bardzo wysokiego

odszkodowania, gdyż sąd wydał wyrok skazujący go

m.in. na karę dodatkową okresowego pozbawienia

prawa wykonywania zawodu, w związku z czym ponosi

straty finansowe.

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Osoby niezadowolone z treści opinii zawiadamiają także

prokuratury o popełnieniu przez biegłego

przestępstwa , najczęściej wydania fałszywej opinii czy

domniemanej korupcji. Kierują też skargi do sądu

lekarskiego

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Niniejsze wywody przedstawiają negatywne strony pełnienia

funkcji biegłego, o których w zainteresowanych środowiskach i

publicznie mówi się wyjątkowo rzadko i w ograniczonym

zakresie. Przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości nie mają

zwyczaju pytać o stopień komfortu pracy biegłego.

Do problemów merytorycznych i formalnych dochodzą jeszcze

problemy finansowe, o których publicznie, zdaniem wielu

zainteresowanych, nie wypada mówić. Na szczęście, w

większości spraw, współpraca pomiędzy biegłym a organami

wymiary sprawiedliwości układa się dobrze i jest efektywna

tym bardziej im większe są kompetencje obu stron.

Document Outline