Programy profilaktyczne
Kryzys profilaktyki?
Programy profilaktyczne
Kryzys profilaktyki?
Modelowy program
profilaktyczny
obejmuje:
- przedsięwzięcia cechujące się
skutecznością,
- omawiane w publikacjach naukowych.
Przewaga programów modelowych w zakresie poziomu
szkoły podstawowej i gimnazjum.
Realizacja programów w tej grupie wiekowej daje
największe szanse na skuteczną prewencję.
Jest przede wszystkim zalecana w krytycznym
okresie 11-14 lat.
Szkolny program profilaktyki
to program różnorodnych działań.
Przykładowe elementy:
konkretny, znany program edukacyjny, lecz dobrany
adekwatnie do potrzeb i problemów,
działania edukacyjne realizowane przez nauczycieli
poprzez projekty międzyprzedmiotowe,
spotkania informacyjne lub edukacyjne dla rodziców
uczniów, prowadzone przez wychowawców i pedagogów,
a czasem przez zaproszonych specjalistów,
przyjęte i wszystkich obowiązujące zasady i reguły
postępowania, które znane są całemu personelowi,
uczniom i rodzicom (np. "Na terenie naszej szkoły nikt nie
pali"),
ustalony system reagowania kryzysowego,
ustalone kanały komunikacji między poszczególnymi
podmiotami, ułatwiające zbieranie ważnych informacji
(np. "Skrzynka pytań i problemów", do której uczniowie i
rodzice mogą wrzucać listy, tryb odpowiadania na nie),
programy alternatyw, itp.
Pomysłów na zawartość programu profilaktyki
może dostarczyć analiza mankamentów
profilaktyki i czynników obniżających
efektywność programów.
Kilka czynników, które mogą mieć
duże znaczenie dla osiągnięcia sukcesu
w pracy profilaktycznej:
ciągłość, kontynuacja realizacji programów
profilaktycznych przez wszystkie lata nauki szkolnej
stworzenie szkoły „przyjaznej uczniowi", z dobrym
klimatem, w której obowiązują jasne zasady zachowania, a
reguły są konsekwentnie przestrzegane
ścisła współpraca z placówkami zajmującymi się młodzieżą
z grup ryzyka (szkoła mogłaby wtedy typować uczestników,
a specjaliści zapewniać im udział w zajęciach)
zaangażowanie nastolatków w działania na rzecz
innych (np. opieka nad zwierzętami, prowadzenie zajęć
z dziećmi lub wykonywanie prac na rzecz społeczności
lokalnej)
program nie może być przeznaczony dla populacji
ogólnej, powinien być adresowany do specyficznych
grup i dostosowany do ich potrzeb, np. programy
przeznaczone dla sportowców, dla młodzieży
zagrożonej uzależnieniem, dla wychowanków placówek
opiekuńczo-wychowawczych lub dla młodzieży z
deficytami rozwojowymi
Kilka czynników...
udział rodziców - mogą oni uczestniczyć w części
działań albo aktywnie wspierać realizatorów programu
dostosowanie programu do potrzeb indywidualnego
odbiorcy, zajęcia grupowe dla młodzieży powinny być
uzupełniane pracą indywidualną z każdym z
podopiecznych
Kilka czynników...
w działaniach wobec 16-,18-latków trudno liczyć na
skuteczność podejścia nastawionego na abstynencję.
Znacznie lepsze efekty mogą przynosić działania
zmierzające do ograniczania ryzyka związanego z
sięganiem po alkohol, papierosy lub narkotyki; dlatego
należy kształtować u młodzieży poczucie
odpowiedzialności za własne zachowania, a
potrzebującym wskazywać sposoby kontroli używania
substancji psychoaktywnych
Kilka czynników...
Mankamenty szkolnej
psychoprofilaktyki
Wśród najczęściej występujących należy wymienić:
Jakość samych projektów
, wynikająca z
niewystarczającego poziomu kompetencji
"profilaktycznych" u nauczycieli, ale także u wielu
pracowników instytucji samorządowych, których
zadaniem jest tworzenie lokalnej strategii
profilaktycznej.
2.
Praktyka organizowania szkolnej psychoprofilaktyki
:
działania profilaktyczne incydentalne (krótkotrwałe, często
wymuszone okolicznościami, gdy coś złego się wydarzy),
przypadkowo realizowane programy (ponieważ ktoś zgłosił
się z tanią ofertą do szkoły lub żeby "odfajkować" temat),
programy narzucane odgórnie, bez konsultacji ze szkołą
(władze samorządowe zakupują jakiś program dla
wszystkich swoich szkół nie pytając o zdanie nauczycieli),
brak diagnozy potrzeb i problemów szkoły poprzedzającej
wdrożenie programu (pozamerytoryczne kryteria wyboru i
wynikająca stąd nieadekwatność programu),
realizatorzy spoza szkoły (osoby często nie związane ze
szkołą i nie podtrzymujące kontaktów po zakończeniu
programu).
3.
Inne negatywne czynniki, obecne w samej szkole
, co w
efekcie niweluje oddziaływanie nawet wysoce
profesjonalnego projektu. Należy tu wymienić:
4.
brak spójnej polityki szkoły wobec problemowych
zachowań uczniów (brak jasno określonych wymagań,
tolerancja nauczycieli wobec takich zachowań,
niekonsekwentne reakcje),
5.
nauczyciele stanowiący wzorce nieprawidłowych
zachowań (pijący, palący, agresywni, wulgarni),
6.
brak akceptacji nauczycieli dla programu (zwłaszcza, gdy
jest on narzucony, a realizatorami są osoby spoza
szkoły),
7.
niekorzystny klimat w szkole (konflikty pomiędzy
nauczycielami lub między nimi a dyrektorem, nastawienie
na sukcesy dydaktyczne, przewaga kar, atmosfera chłodu
i zagrożenia wywołana brakiem głębszych osobowych
relacji pomiędzy nauczycielami i uczniami).
Przyczyny i uwarunkowania
niewielkiej skuteczności profilaktyki w
ogóle...
Wskazuje się, m.in. na
zjawiska obyczajowe i ekonomiczne, które
stanowią kontekst działań profilaktycznych
oraz błędy leżące w samych tych
działaniach.
Oto kilka z nich:
1.
nowe technologie
i szybko zmieniający się świat
pogłębiają się trudności w porozumiewaniu się młodzieży i dorosłych,
młodzież zdaje się lepiej radzić sobie w szybko zmieniającej się
rzeczywistości; dorośli stają się "emigrantami w czasie", którzy nie
potrafią już narzucić młodym ludziom swoich wartości; tak dzieje się np.
z piciem piwa lub używaniem marihuany przez nastoletnią młodzież;
niektórzy specjaliści sądzą, że w sytuacji nie dających się powstrzymać
zmian obyczajowych wśród młodzieży zajęcia profilaktyczne stają się
nieskuteczne dla znacznej grupy - potrzebna jest odważna modyfikacja
głównej strategii stosowanej w szkolnych programach profilaktycznych;
sugerują, że obok społecznie akceptowanej (przez dorosłych) strategii
"zero tolerancji dla alkoholu, papierosów i narkotyków wśród dzieci i
młodzieży", należałoby wprowadzić w środowiskach o znacznym
nasileniu problemu elementy oddziaływań idących w kierunku tzw.
redukcji szkód;
te propozycje są jednak odbierane przez część środowiska jako
kontrowersyjne lub wręcz szkodliwe.
2.
procesy ekonomiczne i "dysproporcja
sił"
zasady wolnego rynku, agresywna reklama papierosów i alkoholu, w
dużej mierze ukierunkowana na młodzież oraz duża dostępność tych
produktów, w tym także wśród niepełnoletniej młodzieży;
media, które walcząc o wysoką "oglądalność", pokazują i w pewnym
sensie promują, atrakcyjne dla młodzieży formy udziału w kulturze
masowej, takie jak: picie piwa w czasie koncertów lub innych imprez
masowych;
za sprawą zorganizowanych grup przestępczych, znacznie zwiększyła
się również podaż i dostępność nielegalnych substancji
psychoaktywnych; niemal powszechne stało się zjawisko sprzedaży
narkotyków w szkołach i innych miejscach, gdzie młodzież spędza
wolny czas;
możliwości finansowe browarów, przemysłu tytoniowego, a także siła
oddziaływania mediów, znacznie przewyższają to, czym może
dysponować współczesna profilaktyka;
Jakąś próbą wyjścia z impasu jest włączanie mediów i przemysłu
reklamowego do działań profilaktycznych. Od pewnego czasu dzieje
się to w ramach ogólnopolskich kampanii profilaktycznych.
3.
rzeczywistość szkolna - oderwanie
profilaktyki od wychowania
opóźnienia w przyjmowaniu rozwiązań systemowych, które umożliwiają
szkole integrowanie działań wychowawczych i profilaktycznych; szkoły
zazwyczaj nie mają własnego programu profilaktycznego zbudowanego na
wiedzy o własnych zasobach i potrzebach, lecz działają od akcji do akcji,
często wymuszonej przez niekorzystny rozwój wydarzeń. W małym stopniu
angażują rodziców i całą społeczność szkolną;
programy profilaktyczne oderwane od działań wychowawczych szkoły, nie
odgrywają większej roli w kształtowaniu zachowań zdrowotnych
młodzieży;
Wychowanie dotyczy całego zakresu doświadczeń człowieka i
ukierunkowane jest na wszystkie aspekty życia, podczas gdy profilaktyka
zawęża spektrum zainteresowań do jednego zachowania lub do grupy
zachowań, które w zależności od przyjętej perspektywy stanowią problem
wychowawczy, zdrowotny lub społeczny. Innymi słowy, działania
profilaktyczne są wyspecjalizowaną częścią wychowania.
4.
Błędy w konstrukcji programów
ze względu na rozmaite bariery, np. finansowe i
organizacyjne, liczba programów starannie przygotowanych i
sprawdzonych jest nadal niewielka; jest wiele programów,
które nie mają ewaluacji w ogóle, bądź są obciążone różnymi
błędami;
np. niewłaściwie dobrane informacje mogą zachęcać uczniów
do podejmowania zachowań ryzykownych, a stosowanie
nieadekwatnych gier i ćwiczeń naraża młodych uczestników
na ryzyko nieprzyjemnych doznań psychicznych i fizycznych;
ważną rolę odgrywają badania diagnostyczne oceniające
zasoby i potrzeby danej grupy odbiorców lub środowiska,
badania nad czynnikami ryzyka i czynnikami chroniącymi oraz
badania ewaluacyjne;
te procedury stanowią zabezpieczenie przed dowolnością lub
działaniami podejmowanymi na podstawie intuicji;
ważny jest też stan wiedzy i umiejętności autorów
programów.
5.
Świadomość ograniczeń
Na ograniczoną skuteczność programów profilaktycznych
należy patrzeć z perspektywy zmian rozwojowych.
wyniki badań jednoznacznie wykazują, że picie alkoholu
oraz używanie innych substancji psychoaktywnych
narasta w okresie dojrzewania; nierealistyczne jest
oczekiwanie, że możemy całkowicie zapobiec tym
naturalnym tendencjom rozwojowym i jednocześnie
skutecznie chronić młodzież przed wpływami
środowiskowymi;
bardziej realistycznym celem jest opóźnianie inicjacji picia
alkoholu i palenia tytoniu wśród młodszych nastolatków,
ale działania profilaktyczne trzeba nie tylko odpowiednio
wcześnie zaczynać, ale również dysponować programem
zbudowanym na mocnych naukowych podstawach.
6.
Świadomość problemu
Świadomość problemów, którym należy zapobiegać, uległa stopniowej
ewolucji.
uzależnienie związane z używaniem substancji psychoaktywnych jako
główne zagrożenie (profilaktyka uzależnień);
problemy zawiązane z używaniem substancji psychoaktywnych (np.
niepowodzenia w karierze szkolnej, szkody zdrowotne, a także wypadki,
samobójstwa, przestępstwa, akty przemocy i inne zachowania
podejmowane pod wpływem tych środków lub w związku z nimi);
cała gama zagrożeń dla zdrowia i prawidłowego rozwoju - zachowań
problemowych, (profilaktyka problemowa): ryzykowne kontakty seksualne,
przestępczość i przemoc, depresja i samobójstwa, wypadki i urazy itd.;
zintegrowane podejście do profilaktyki zagrożeń zdrowotnych wskazuje na
wspólne podłoże (wspólne czynniki ryzyka i przyczyny) wielu ryzykownych
zachowań młodzieży;
„poszerzona" świadomość problemów stawia organizatorom działań
profilaktycznych trudne wyzwania, np. przygotowanie nowych programów,
dotyczących problemów dotąd niedocenianych, jak: agresja, samobójstwa
lub depresja (koncepcja kształtowania umiejętności życiowych, szkoły
promujące zdrowie).
7.
współpraca różnych podmiotów
największym wyzwaniem profilaktyki problemowej jest
współpraca różnych podmiotów
trzy odrębne ustawy - "alkoholowa", "narkotykowa" i
"papierosowa”, odrębne instytucje rządowe, zespoły
specjalistów i źródła ich finansowania;
odrębny zespół w Ministerstwie Zdrowia koordynuje
działania profilaktyczne dotyczące problematyki HIV i
AIDS;
niezależne ośrodki zajmujące się profilaktyką agresji i
przemocy;
działania profilaktyczne są "pokawałkowane" i trudno o
spójną politykę;
potrzebna byłaby "koalicja na rzecz profilaktyki" złożona
z rzeczywistych liderów środowiska profilaktycznego i
przedstawicieli resortu oświaty.
8.
Świadomość potrzeb
przekonanie o decydującej roli czynników emocjonalnych i
osobowościowych w powstawaniu uzależnień;
niedocenianie wagi czynników środowiskowych w
kształtowaniu się zachowań problemowych młodzieży;
potrzeba realizacji trudniejszych programów szkolno
-środowiskowych, a nie tylko samych zajęć w klasie,
należy poszukiwać sposobów efektywnego modyfikowania
najbliższego środowiska społecznego ucznia;
niedoceniane jest przygotowywanie nauczycieli i innych
realizatorów zajęć profilaktycznych do podejmowania
współpracy z rodzicami, liderami młodzieżowymi i
przedstawicielami społeczności lokalnej.
9.
Bardziej realistyczne
oczekiwania
przyjęcie bardziej realistycznych oczekiwań wobec efektów działań
profilaktycznych, jest jedną z dróg wyjścia z "kryzysu”;
profilaktyka nie jest ani taka łatwa, tania, ani taka skuteczna, jak to sobie
wyobrażano, nie wystarczą tylko dobre chęci;
profesjonalna profilaktyka stawia wysokie wymagania, m.in.wysokie
kompetencje realizatorów, integrowanie strategii edukacyjnych i
środowiskowych, znajdowanie pomostu pomiędzy wymaganiami nauki i
praktyki, nowoczesne rozwiązania systemowe i organizacyjne.
Warto pamiętać, co udało się osiągnąć:
- wprowadzenie na dużą skalę warsztatowych metod kształcenia
nauczycieli i doskonalenia ich umiejętności zawodowych, w tym
także nie związanych z profilaktyką,
- podniesienie rangi działań profilaktycznych w świadomości
społecznej,
- przygotowanie szerokiej kadry instruktorów i realizatorów
programów, którzy są profesjonalnie przygotowani do podejmowania
nowych zadań w zakresie profilaktyki pierwszorzędowej,
- lokalne inicjatywy zmierzające do rozwiązywania problemów
społecznych, w tym sensie, popularne programy profilaktyczne oraz
ludzie skupieni wokół nich, stali się nośnikami zmian społecznych.
Zawód – profilaktyk?
Profilaktyk to przede wszystkim zawodowiec, posiadający
wiedzę i umiejętności, których zakres zwykle nie
pokrywa się z kompetencjami nauczyciela.
Przedstawiciel tego zawodu powinien charakteryzować
się wewnętrznym przekonaniem o sensowności
podejmowanych działań.
Powinien umieć nawiązać szczególny kontakt z
młodzieżą, umożliwiający mu bycie skutecznym i
podejmowanie działań również wtedy, gdy problem
wymaga głębszej interwencji.
Innym wyróżnikiem tego zawodu jest znaczenie
nadawane zgodności między deklaracjami a czynami, co
oznacza na przykład, że skoro profilaktyk przekonuje, iż
palenie papierosów jest złe, to sam palić nie powinien.
W wypowiedziach opisujących specyfikę zawodu
profilaktyka, pojawił się wątek postrzegania tego zawodu
jako służby społecznej.
„Na pewno nauczyciel musi kochać dzieci, musi
lubić ten zawód. To musi być osoba z powołania,
jeżeli ktoś nie ma powołania, to będzie się męczył.
Poza tym trzeba mieć własne życie rodzinne w
domu, a tutaj żyć z drugą rodziną, z klasą stworzyć
rodzinę.”
„Ja myślę, że jeżeli w ogóle ktoś się w szkole
znalazł, to lubi dzieci, lubi tę pracę. Ja się śmieję,
że ja to jestem taki „wampir”, bo z tych dzieci
czerpię energię. Jak staję naprzeciwko nich i widzę
te młode osoby realizujące swoje marzenia, to i
mnie się chce żyć, realizować te marzenia.”
Dziękuję za uwagę !
mgr Anna Knocińska -
mgr Anna Knocińska -
GWSHM
GWSHM