piszą ironiczne elegie na koniec wieku



Konwencjonalna sytuacja liryczna: Stary Poeta 

wykonuje „gest pożegnania” z: młodością, 
najbliższymi ludźmi, epoką, poezją, życiem. 
Konwencja poetycka zmierzająca ku summa 
vitea (rachunku życia, elegii) – naturalna 
konsekwencja zwieńczenia artystycznej 
biografii (przy równoczesnych fizycznym 
odchodzeniu ze świata): *zaburzenie czasowe: 
retrospektywy  („spojrzenie wstecz”)

Czesław Miłosz Dalsze okolice 
(1991), Na brzegu rzeki (1994)

Tadeusz 

Różewicz, 

Płaskorzeźba 

(1991)

Julia Hartwig,
 Czułość 
(1992)

Zbigniew Herbert, 
Elegia na odejście 
(1990, w kraju: 1992), 
Rovigo (1992

  

Wisława

   Szymborska, 
   Koniec i 

początek 
( 1993)

Jarosław Marek 
Rymkiewicz, Moje dzieło 
pośmiertne (1993)

Wiktor Woroszylski, Z podróży, ze snu, z umierania. Wiersze 1951-1990 
(1992), Ostatni raz (1995)

Miron Białoszewski, 
Obmapywanie Europy…, 

(1988),

Konstancin (1991), Utwory 

zebrane (1994)

Anna Świrszczyńska, Radość i cierpienie 
(1993)

Stanisław Barańczak,

Podróż zimowa (1994)

Ewa Lipska, 
Strefa ograniczonego 
postoju (1990), 
Wakacje mizantropa 
(1993)

Adam Zagajewski, Ziemia ognista (1994)

bruLion :



Bunt



Kultura 
masowa



Zapis 
„nagich 
faktów 
egzystencj
alnych”

MELANŻ 

ELEGIJNOŚCI

 Z 

IRONIĄ

„Miłosz”
:

Afirmacja 
egzystencji 

Kultura 
elitarna

Metafizyka



Ponadpokoleniowa  konwencja poetycka, luźno 

powiązana z tradycją dawnej elegii, natomiast 
ściśle połączona z nastrojami końca epoki



Bunt, cierpienie, groza, poczucie pustki – 

ujarzmione  przez dyscyplinę konwencji



W poezji wszystko staje się FORMĄ (od cichej 

rozpaczy po agresywny krzyk)



Ostatni sprawdzian: poetyckie dojrzewanie do 

ironii – złagodzenie napięcia egzystencjalnego



Aura emocjonalna wiersza: nostalgiczno-sentymentalne (aż po pesymizm) nastoje 
podmiotu

Temat przemijania.



VII-VI w .p.n.e poezja grecka i rzymska, np. Tristia Owidiusza – pieśni tęsknoty za 
utraconą ojczyzną, minioną przeszłością  (dystych elegijny)



Polscy poeci renesansowi: Janicki, Kochanowski - ton osobisty (13-zgłoskowiec)



Barok – konceptystyczne opozycje: ognia i wody, radości i śmierci (Morsztyn)



Oświecenie: wyznaczniki formalne zastąpione przez tematyczne i emocjonalne



Romantyzm: nieliczne przykłady z wieszczów: Mickiewicz „Elegia”, Słowacki „Ojciec 
zadźumionyvh”, Norwid „Bema pamięci żałobny rapsod” – wiersz wolny



20lecie międzywojenne – odnowienie formy elegijnej (Iwaszkiweicz, Miłosz, 
Czechowicz itd.)



Poezja wojenna (Borowski, Baczyński)



Różne odmiany elegijne: od patetycznej (Broniewski) po groteskowa (Gałczyński)



Brak wyrazistych reguł formalnych



Poszerzenie tematyki o refleksję filozoficzną i metafizyczną

(od znamiennych Elegii duinejskich Rilkego ,1923)
Gł. Temat: upływ czasu, starość, śmierć.



Topos: „chwila nadeszła, żeby się pożegnać” (pisze Herbert etc.) – 

bilansowanie i scalanie życia (artysta z prywatnym), znaczenie 

symboliczne



Kontekst współczesności nadaje tradycyjnym motywom elegijnym walor 

ironiczny, stylizacyjno-polemiczny



Nowa sceneria umierania: szpitalna (niedomowa) – bardziej samotna



Rachunek elegijny – kwestie etyczne i artystyczne

-

Pytanie o trwałość dzieła i słuszność decyzji moralnych (miłosz)

-

Przewartościowanie toposu „mądrej starości” (Różewicz)

-

Rozrachunek z historią (Herbert)



Konkluzja pesymistyczna, ale gest pożegnania oznacza pogodzenie i 

przywraca harmonię 

Problemy:



Ze wzniosłością



Z sensem – obrona przed wizją 

bezsensownego bytu



Z ciałem – (*naruszenie e.) fizjologiczne 

dotkliwości; ciało//duch



Obce ciało – gest demaskacji i 

przeciwstawienia się (barokowy turpizm)



Sprawny umysł – uwięziony w ciele

Eschatologiczne pytania: o śmierć, przemijanie



Wykpił Starego Poetę



Zwycięstwo w CIĄGŁYMAKCIEŚWIADOMOŚCI -  
„droga do wolności” – dystans do tego, co boli 
rewers tragiczności – świadomość trag., która 
uprawi a grę: ze śmiercią, z sobą jako 
umierającym



Obsesje niestałości czasu: 

retrospekcje

 (mityzacja przeszłości), 

rozrachunek

 (sumowanie życia)



topos Matki 



Rozmowy  z cieniami: przyjaciele, ukochani/ne, 

mistrzowie



ciągłość tradycji, ponadczasowy sens sztuki



Rola poety: imperatyw rzeczywistości → ku 
nowej realności (Białoszewski, Różewicz): 
ekstrakt języka potocznego + obserwacje 
codzienności 

 



poetycka samoocena – bezradność poezji jako 

narzędzia poznania życia



niewystarczalność słowa → eksperymenty (np. 

Zawsze fragment Różewicza)



poezja//milczenie 



System naprawczy:

1)

Odkrycie własnej tożsamości (uciszenie lęku przed 

przemijaniem)

2)

Odnalezienie drogi ku transcendencji

*Słowo ma moc kerygmatyczną, sztuka jest formą 

porozumienia, 

Poezja + filozofia + teologia = SZTUKA ↑(etyczna) 



Spotkania z Panią Ś. → ku metafizyce



Mit końca: (pesymizm)

-

rozpad systemów etycznych

-

degradacja człowieka do fizjologii ciała



 Świat bez Boga:

-

Śmierć nadludzka (otchłań/nicość/pustka)

-

Miłosz: apokastasis (jedność), 

-

Różewicz: ateizm (osamotnienie)



Wyobraźnia religijna, stan zawieszenia – oczekiwanie 

na łaskę wiary, która nie nadchodzi



Bóg nie umarł bezpowrotnie: wskrzeszenie w samej 

tęsknocie za transcendencją i w drugim człowieku



Mała  apokalipsa