według ujęcia 
psychoanalitycznego



Psychoanalitycy zajmujący się 
związkami z obiektem opisali rozwój 
dziecka w relacji z matką jako 
podstawowym obiektem.



Analizie poddano interakcje między 
dzieckiem a matką, którym towarzyszy 
tworzenie się specyficznych struktur 
wewnątrzpsychicznych, tj. reprezentacji 
ja (self) i obiektu (object).

Badania rozwoju dziecka w 
relacji z matką M. Mahler:



Szczególnie ważny w rozwoju dziecka 
jest okres do 4 r. ż. – okres separacji i 
indywiduacji („psychologiczne 
narodziny dziecka”).



Prowadzi on do osiągnięcia poczucia 
odrębności od świata zewnętrznego i 
poczucia związku z tym światem.



Są to dwa oddzielne, ale zarazem 
uzupełniające się procesy.



W procesie separacji dziecko stopniowo 

wyłania się z symbiotycznego zespolenia 

z matką, dystansuje się od niej, a poprzez 

to od świata w ogóle, formuje poczucie 

bycia odrębną jednostką.



Indywiduacja oznacza ewolucję 

autonomii intapsychicznej (rozwój 

percepcji, pamięci, rzeczywistości i 

innych funkcji poznawczych).



Normalna separacja i indywiduacja to 

wstępne i podstawowe warunki do 

rozwoju i utrzymania poczucia tożsamości 

– matka „pomostem” między przeżyciami 

„ja” dziecka a światem zewnętrznym.

Stadia procesu separacyjno – 
indywiduacyjnego

Stadia zwiastunowe:

1.

okres normalnego autyzmu (do 3-4 tyg. 
życia)



niemowlę wyraźnie oddzielone od świata zewn.

2. okres symbiozy (od 3-4 tyg. życia)



„zlanie się z matką”



matka partnerem więzi symbiotycznej poprzez 
proces przywiązania 



przywiązanie pojawia się wcześniej niż 
świadomość różnicowania „ja” od obiektu!    

Patologia okresu symbiozy



więź przywiązaniowa może się nie 
wytworzyć – osobowość 
psychopatyczna



przerwanie więzi przywiązaniowej – 
izolacja obronna i rozwój osobowości 
schizoidalnej



przywiązanie fałszywe

Okresy główne:

3. Faza różnicowania (differentiation) 4-

5 miesiąc życia



większa aktywność badawcza dziecka 
(np. bada twarz matki), potem reaguje 
na bodźce z dalszej odległości, ale 
ciągle „powraca” do matki, ustalając 
różnice pomiędzy nią a innymi



zdolność do różnicowania wrażeń 
zmysłowych „ja” od obiektów 



lęk separacyjny (6 miesiąc)

Patologia typu borderline

4. Faza ćwiczenia – około 10 
miesiąca życia



zwiększona aktywność dziecka – nowe 
możliwości poznawcze



matka „bazą wypadową”



wzrost różnicowania swego ciała od matki



zainteresowanie dziecka wzbudzają 
obiekty świata nieożywionego



łatwe akceptowanie innych dorosłych 
poza matką



ustalenie się specyficznej więzi 
przywiązaniowej



podwyższony nastrój dziecka oraz wiara 
w swoje możliwości



odporność na porażki

Patologia:  zahamowanie funkcji 

autonomicznych, wyobraźni i intelektu 
na skutek obawy przed utratą miłości 
matki  lub nie osiągnięcie separacji 
psychicznej (niezdolność do 
spostrzegania innych osób jako 
funkcjonujące oddzielnie – 
instrumentalne traktowanie innych)

5. Faza przybliżania – 15-18 
miesiąc życia



lęk separacyjny – dziecko dostrzega, że jest 

bardzo małą istotą w wielkim świecie



podatność na frustrację



świadomość matki jako odrębnej osoby, która 

nie zawsze jest w stanie pomóc w radzeniu 

sobie ze światem



kryzys przybliżania (18-24 miesiąc): 

wewnętrzny konflikt dziecka między potrzebą 

pomocy a chęcią zaznaczenia swej 

odrębności – postawa ambiwalentna wobec 

matki



poczucie tożsamości płciowej dziecka



ustala się poczucie rzeczywistości



wzrost świadomości ojca



wzrasta świadomość odrębności od 
matki



spadek samooceny i podatność na 
wstyd



wyraźne odgraniczenie „ja” od 
reprezentacji obiektu

6. Faza konsolidowania się 
indywidualności i początku 
libidalnej stałości obiektu



proces otwarty, całożyciowy



wewnętrzny obraz matki powinien stać 

się w ciągu 3 r. ż. dostępny na tyle, by 

zapewnić dziecku komfort psychiczny 

podczas jej fizycznej nieobecności



zdolność dziecka do adekwatnego 

funkcjonowania podczas nieobecności 

matki świadczy o osiągnięciu 

intrapsychicznej separacji.



Nierozwiązanie  przez dziecko zadania 
separacji psychicznej od matki 
wpływa na przebieg dalszych faz 
rozwojowych, zwłaszcza na przebieg 
kryzysu tożsamości okresu 
dorastania. Braki w zakresie poczucia 
odrębności wyniesione z dzieciństwa 
sprawiają, że kryzys tożsamości jest 
dla nastolatka szczególnie 
traumatyczny.

Eriksonowski kryzys 
tożsamości



Tożsamość – zdolność do 
samookreślenia za pomocą wyboru 
spośród wartości oferowanych przez 
społeczeństwo.



Kryzys – czas wahań, w którym młody 
człowiek poddaje rewizji dotychczasowe 
wpajane mu przez otoczenie (rodziców) 
wartości, kwestionuje swe dziecięce 
obiekty identyfikacji. 

Statusy tożsamości wg 
Marci: 



tożsamość osiągnięta



moratorium



tożsamość przybrana



dyfuzja tożsamości