Jerzy Lipiński, Jerzy Lasek
Jerzy Lipiński, Jerzy Lasek
Z Katedry i Kliniki Chirurgii Urazowej AM w Gdańsku
Z Katedry i Kliniki Chirurgii Urazowej AM w Gdańsku
Kierownik: prof. dr hab. Jerzy Lipiński
Kierownik: prof. dr hab. Jerzy Lipiński
Nazewnictwo
Nazewnictwo
traumatologiczne
traumatologiczne
i skale ciężkości
i skale ciężkości
obrażeń
obrażeń
„leczenie obrażeń ciała spowodowanych
urazem”
Traumatologia
Traumatologia
Now. Encykl. Pow., PWN, Warszawa 1977, 6, 446
nauka, sztuka i działalność
nauka, sztuka i działalność
praktyczna obejmująca wiele
praktyczna obejmująca wiele
dyscyplin medycznych zajmująca
dyscyplin medycznych zajmująca
się:
się:
leczeniem chorych z ciężkimi obrażeniami
leczeniem chorych z ciężkimi obrażeniami
ciała;
ciała;
prowadzeniem wielokierunkowych badań
prowadzeniem wielokierunkowych badań
naukowych;
naukowych;
nauczaniem kadr medycznych;
nauczaniem kadr medycznych;
organizacją, nadzorem i oceną działalności
organizacją, nadzorem i oceną działalności
“łańcucha życia” (life support choin).
“łańcucha życia” (life support choin).
Traumatologia - Chirurgia urazowa
Traumatologia - Chirurgia urazowa
w/g Petera Safar’a
w/g Petera Safar’a
Uraz - trauma (gr.)
Uraz - trauma (gr.)
„każde uszkodzenie
tkanki, narządu lub
większego obszaru
ciała powstające w
skutek miejscowego
lub ogólnego
zadziałania
różnorodnych
czynników”
(Now. Encykl. Pow., PWN, Warszawa 1977, 6, 573)
choroba popromienna
oparzenie, zatrucie
oparzenie, odmrożenie
obrażenie
Rodzaje urazu
Rodzaje urazu
Mechaniczny
Termiczny
Chemiczny
Jonizujący
zaburzenia wzroku
porażenie
głuchota
psychoza reaktywna
Elektryczny
Świetlny
Akustyczny
Psychiczny
Przenikające
(otwarte, drążące,
penetrujące)
Nieprzenikające
(tępe, zamknięte)
Uraz (trauma)
Uraz (trauma)
Obrażenia - uszkodzenia (injury)
Wielomiejscowe
obrażenia
ciała
(WOC)
Obrażenia
wielonarządowe
(OW)
Mnogie obrażenia ciała (MOC)
Obrażenia
Izolowane obrażenia ciała (IOC)
Mnogie obrażenia ciała (MOC)
Mnogie obrażenia ciała (MOC)
Obrażenia co najmniej dwóch okolic
ciała, z których każde z osobna
wymaga hospitalizacji
(oraz specjalistycznego leczenia)
Mnogie Obrażenia Ciała
Mnogie Obrażenia Ciała
MOC
MOC
M
eh
rfa
ch
ve
rle
tz
un
ge
n
Mn
oże
stw
ien
ny
je
tra
um
y
M
ulti
ple
in
juri
es
Mu
ltip
le t
rau
m
a
Po
lytr
au
m
a
Po
lit
ra
um
at
ise
’s
Obrażenia wielonarządowe (OW)
Obrażenia wielonarządowe (OW)
Obrażenia (uszkodzenia) co najmniej
dwóch narządów jednej okolicy ciała
Wielomiejscowe obrażenia ciała (WOC)
Wielomiejscowe obrażenia ciała (WOC)
Liczne obrażenia
różnych okolic ciała
Różnorodność pojęć terminologicznych
Różnorodność pojęć terminologicznych
OBRAŻENIA
USZKODZENIA
USZKODZENIA
URAZY
Mnogie
Mnogie
Wielonarządowe
Wielonarządowe
Wielomiejscowe
Wielomiejscowe
Izolowane
Izolowane
(pojedyncze)
(pojedyncze)
Politrauma
Politrauma
Wieloukładowe
Wieloukładowe
Skojarzone
Skojarzone
Mieszane
Mieszane
Złożone
Złożone
Miksty
Miksty
Nowe pojęcia terminologiczne
Nowe pojęcia terminologiczne
high pressure injection injury
high pressure injection injury
(wysokociśnieniowe nastrzyknięcie
(wysokociśnieniowe nastrzyknięcie
tkanek)
tkanek)
abdominal compartment syndrom
abdominal compartment syndrom
(zespół wzmożonej ciasnoty
(zespół wzmożonej ciasnoty
wewnątrzbrzusznej)
wewnątrzbrzusznej)
rodzaje obrażeń
Nowe pojęcia terminologiczne
Nowe pojęcia terminologiczne
damage control
damage control
(zaopatrzenie
(zaopatrzenie
najistotniejszych
najistotniejszych
obrażeń)
obrażeń)
packing
packing
(tamponada, ucisk)
(tamponada, ucisk)
abbreviated thoracotomy/laparotomy
abbreviated thoracotomy/laparotomy
(„skrócone”
(„skrócone”
otwarcie klatki piersiowej/jamy
otwarcie klatki piersiowej/jamy
brzusznej)
brzusznej)
non therapeutic laparotomy
non therapeutic laparotomy
(laparotomia
(laparotomia
zwiadowcza, podczas
zwiadowcza, podczas
której nie stwierdzono
której nie stwierdzono
uszkodzeń
uszkodzeń
narządów jamy brzusznej
narządów jamy brzusznej
wymagających zaopatrzenia chirurgicznego)
wymagających zaopatrzenia chirurgicznego)
metody postępowania
Dawniej
Dawniej
i obecnie
i obecnie
W przyszłości
W przyszłości
Terminologia
Terminologia
Ocena ciężkości
obrażeń
Ocena ciężkości obrażeń
Ocena ciężkości obrażeń
Porównanie grup ofiar wypadków z podobnymi obrażeniami
Porównanie grup ofiar wypadków z podobnymi obrażeniami
ciała (duża
ciała (duża
różnorodność obrażeń, rozmaite
różnorodność obrażeń, rozmaite
umiejscowienie, wiek, stan
umiejscowienie, wiek, stan
biologiczny)
biologiczny)
Porównanie ze sobą grup ofiar wypadków ze zbliżonymi
Porównanie ze sobą grup ofiar wypadków ze zbliżonymi
obrażeniami w różnych anatomicznych
obrażeniami w różnych anatomicznych
okolicach ciała
okolicach ciała
Sumowanie liczbowych wartości (pkt) przyznanych za dany
Sumowanie liczbowych wartości (pkt) przyznanych za dany
rodzaj
rodzaj
obrażeń, umiejscowionych w różnych
obrażeń, umiejscowionych w różnych
anatomicznych okolicach ciała
anatomicznych okolicach ciała
(z trzech okolic)
(z trzech okolic)
Kryteria oceny ciężkości obrażeń
Kryteria oceny ciężkości obrażeń
Charakter, rozległość i umiejscowienie
Charakter, rozległość i umiejscowienie
obrażeń
obrażeń
zakres zaburzeń podstawowych czynności
zakres zaburzeń podstawowych czynności
fizjologicznych
fizjologicznych
objawy rozwijającej się „choroby urazowej”
objawy rozwijającej się „choroby urazowej”
wyniki badania klinicznego i wnioski
wyniki badania klinicznego i wnioski
wynikające z
wynikające z
przeprowadzonych badań
przeprowadzonych badań
pomocniczych
pomocniczych
ocena wpływu schorzeń współistniejących
ocena wpływu schorzeń współistniejących
na
na
rozwój choroby urazowej
rozwój choroby urazowej
mechanizm urazu
mechanizm urazu
Rodzaje skal ciężkości obrażeń
Rodzaje skal ciężkości obrażeń
skale anatomiczne
skale anatomiczne
AIS, ISS, NISS
AIS, ISS, NISS
skale fizjologiczne
skale fizjologiczne
TS, RTS, HTI, GCS
TS, RTS, HTI, GCS
skale anatomiczno-fizjologiczne
skale anatomiczno-fizjologiczne
TRISS, ASCOT, PTS, APACHE II+III, LSO
TRISS, ASCOT, PTS, APACHE II+III, LSO
skale narządowe
skale narządowe
PATI, OISC, AAST
PATI, OISC, AAST
De Haven
De Haven
Cornell. Univ. Med. Coll.
Cornell. Univ. Med. Coll.
Bull, Sguire
Bull, Sguire
Nation Safety Council, Chicago
Nation Safety Council, Chicago
Williams, Schernadon
Williams, Schernadon
Abbrev. Inj. Scale
Abbrev. Inj. Scale
Komitet d/s Aspekt. Bezpiecz.
Komitet d/s Aspekt. Bezpiecz.
Komunikacji Drogowej
Komunikacji Drogowej
Injury Severity Score
Injury Severity Score
S.Baker i wsp.
S.Baker i wsp.
Glasgow Coma Scale
Glasgow Coma Scale
(Teasdale, Jerret)
(Teasdale, Jerret)
Ocena ciężkości obrażeń
Ocena ciężkości obrażeń
Obrażenia w wypadkach
Obrażenia w wypadkach
lotniczych
lotniczych
(I - VI
(I - VI
0
0
)
)
Oparzenia (wiek, powierzchnia)
Oparzenia (wiek, powierzchnia)
Wypadki drogowe(I - IV
Wypadki drogowe(I - IV
0
0
-
-
krytyczne, ciężkie, małe,
krytyczne, ciężkie, małe,
nieistotne)
nieistotne)
Wypadki drogowe (0, 1, 2
Wypadki drogowe (0, 1, 2
0
0
-
-
parametry fizjologiczne)
parametry fizjologiczne)
Urazowość
Urazowość
Ciężkość obrażeń I
Ciężkość obrażeń I
0
0
- VI
- VI
0
0
Wskaźnik Ciężkości Obrażeń
Wskaźnik Ciężkości Obrażeń
(najcięższe obrażenia z 3 ok.
(najcięższe obrażenia z 3 ok.
ciała)
ciała)
Ocena zaburzeń świadomości
Ocena zaburzeń świadomości
(skala śpiączki)
(skala śpiączki)
194
194
3
3
194
194
9
9
196
196
2
2
196
196
9
9
197
197
1
1
197
197
4
4
197
197
4
4
Przetakiewicz Z., Zając S.
Przetakiewicz Z., Zając S.
(prof.. Nielubowicz, W-
(prof.. Nielubowicz, W-
wa)
wa)
Kunz J.
Kunz J.
(Kraków - Medycyna Sądowa)
(Kraków - Medycyna Sądowa)
Brongel L.
Brongel L.
(Kraków - I Klinika Chirurgii)
(Kraków - I Klinika Chirurgii)
Lipiński i wsp.
Lipiński i wsp.
(Gdańsk - Klinika
(Gdańsk - Klinika
Chirurgii Urazowej)
Chirurgii Urazowej)
Program MZ XV
Program MZ XV
(Czyżewski, Wencel)
(Czyżewski, Wencel)
Brongel L.
Brongel L.
(Kraków - II Kl. Chir. Col. Med.)
(Kraków - II Kl. Chir. Col. Med.)
Doniesienia rodzime dotyczące
Doniesienia rodzime dotyczące
skal ciężkości obrażeń
skal ciężkości obrażeń
Empiryczna tabela
Empiryczna tabela
prognostyczna u chorych z MOC
prognostyczna u chorych z MOC
Teoretyczne doniesienie o
Teoretyczne doniesienie o
skalach ciężkości obrażeń
skalach ciężkości obrażeń
Liczbowa Skala Urazu
Liczbowa Skala Urazu
(Zjazd TChP - Toruń)
(Zjazd TChP - Toruń)
Doniesienia o klinicznym
Doniesienia o klinicznym
zastosowaniu skali AIS - ISS
zastosowaniu skali AIS - ISS
Zwalczanie skutków urazowości
Zwalczanie skutków urazowości
Urazowy Wskaźnik Ryzyka
Urazowy Wskaźnik Ryzyka
(UWR)
(UWR)
1981
1981
1982
1982
1983
1983
1985
1985
1985
1985
-
-
-1990
-1990
1997
1997
Champion H.R. i wsp.: Crit Care Med. 1981, 9,672
TS=A+B+C+D+E pkt
A - oddech
10 - 24 - 4
25 - 35 - 3
> 35 - 2
< 10 - 1
0 - 0
B -
wysiłek
oddecho
wy
prawidłowy
- 1
nadmierny
- 0
C -
ciśnieni
e
skurczowe
> 90 - 4
70 - 89 - 3
50 - 69 - 2
< 50 - 1
brak - 0
D - Gra
naczyniowa
prawidłowa - 2
opóźniona - 1
brak - 0
E
Glasgow
Coma Scale
14-15 - 5
11-13 - 4
8-10 - 3
5-7 - 2
3-4 - 1
Trauma score - TS
Trauma score - TS
Committee on Injury Scaling 1971, 1974, 1976, 1980, 1985, 1990
Ciężkość obrażeń
Ciężkość obrażeń
I
I
o
o
- obrażenia lekkie
- obrażenia lekkie
II
II
o
o
- obrażenia średnie
- obrażenia średnie
III
III
o
o
- obrażenia “poważne” nie
- obrażenia “poważne” nie
zagrażające życiu
zagrażające życiu
IV
IV
o
o
- obrażenia “poważne”
- obrażenia “poważne”
zagrażające życiu
zagrażające życiu
V
V
o
o
- obrażenia krytyczne
- obrażenia krytyczne
VI
VI
o
o
- obrażenia śmiertelne
- obrażenia śmiertelne
Okolice ciała
Okolice ciała
1. Głowa, szyja, kręgosłup
1. Głowa, szyja, kręgosłup
szyjny
szyjny
2. Twarz: kościec, usta, oczy,
2. Twarz: kościec, usta, oczy,
nos
nos
3. Klatka piersiowa,
3. Klatka piersiowa,
kręgosłup piersiowy
kręgosłup piersiowy
4. Jama brzuszna, kręgosłup
4. Jama brzuszna, kręgosłup
lędźwiowy
lędźwiowy
5. Miednica i kończyny
5. Miednica i kończyny
6. Skóra, powłoki
6. Skóra, powłoki
Punktacja 1 - 5 (1 - 6)
Punktacja 1 - 5 (1 - 6)
AIS
AIS
Abbreviated Injury Scale
Abbreviated Injury Scale
Baker S.P., O’Neil B., Haddon W., Long W.R.: J. Trauma, 1974,14,187.
ISS=25+25+25=75
ISS= 9+4+25=38
5
2
=25
5
2
=25
3
2
=9
3
2
=9
2
2
=4
2
2
=4
5
2
=25
5
2
=25
5
2
=25
5
2
=25
5
2
=25
5
2
=25
Punktacja w/g skali AIS
Punktacja w/g skali AIS
Wartości najcięższych obrażeń z 3 okolic ciała
Wartości najcięższych obrażeń z 3 okolic ciała
“podniesienie” do kwadratu
“podniesienie” do kwadratu
ISS
ISS
= AIS
1
2
+ AIS
2
2
+ AIS
3
2
ISS
ISS
= AIS
1
2
+ AIS
2
2
+ AIS
3
2
1
1
2
2
3
3
ISS Injury Severity Score
ISS Injury Severity Score
“NOWY” WSKAŹNIK CIĘŻKOŚCI OBRAŻEŃ
NEW INJURY SEVERITY SCORE - NISS
NISS = AIS
2
ustalony dla trzech najcięższych
obrażeń ciała (niezależnie od okolicy ciała)
np. NISS = 2
2
+3
2
+4
2
= 29pkt.
Osler T., Baker S., Long W. - J. Trauma 1997, 43, 6, 922
AIS
AIS
ISS
NISS
Suma wartości
Suma wartości
liczbowych (pkt) skali
liczbowych (pkt) skali
AIS podniesionych do
AIS podniesionych do
kwadratu, obliczona z
kwadratu, obliczona z
maksimum trzech
maksimum trzech
okolic ciała
okolic ciała
Suma wartości
Suma wartości
liczbowych (pkt) skali
liczbowych (pkt) skali
AIS podniesionych do
AIS podniesionych do
kwadratu dla trzech
kwadratu dla trzech
najcięższych obrażeń
najcięższych obrażeń
(niezależnie od okolic
(niezależnie od okolic
ciała)
ciała)
Skala zaburzeń świadomości
Skala zaburzeń świadomości
GCS
GCS
G
G
lasgow
lasgow
C
C
oma
oma
S
S
cale
cale
Odpowiedź
ruchowa:
ruchy
celowe..........6
ruchy
obronne........5
odruchy
obr............4
prężenia
zgięciowe.3
prężenia
wyprostne.2
brak
reakcji.............1
Odpowiedź
ruchowa:
ruchy
celowe..........6
ruchy
obronne........5
odruchy
obr............4
prężenia
zgięciowe.3
prężenia
wyprostne.2
brak
reakcji.............1
Odpowiedź
słowna:
normalna.............
......5
pojedyńcze
słowa.....4
niezrozumiałe
słowa.3
proste
dźwięki..........2
brak
odpowiedzi.......1
Odpowiedź
słowna:
normalna.............
......5
pojedyńcze
słowa.....4
niezrozumiałe
słowa.3
proste
dźwięki..........2
brak
odpowiedzi.......1
Otwieranie
oczu:
spontaniczne..
....4
na
polecenie.......
3
na
ból.................
2
brak...............
.....1
Otwieranie
oczu:
spontaniczne..
....4
na
polecenie.......
3
na
ból.................
2
brak...............
.....1
Jennett B. i wsp. Lancet: 1975, 1, 480
A
B
C
GCS = A+B+C
Skala APACHE II
Skala APACHE II
Acute Physiology and Chronic Health Evaluation
Acute Physiology and Chronic Health Evaluation
A
. Parametry kliniczno-biochemiczne
B
. Wiek
< 44 - 0
pkt.
< 44 - 0
pkt.
55-64 - 3
pkt.
55-64 - 3
pkt.
> 75 - 6
pkt.
> 75 - 6
pkt.
45-54 - 2
pkt.
45-54 - 2
pkt.
65-74 - 3
pkt.
65-74 - 3
pkt.
C
. Schorzenia przewlekłe
2 lub 5
pkt.
2 lub 5
pkt.
APACHE II =
A+B+C
1. temp. ciała
2. ciśnienie skurczowe
(śr)
3. akcja serca (/min.)
4. liczba oddechów
(/min.)
5. pO
2
(ew. HCO
3
)
6. pH
1. temp. ciała
2. ciśnienie skurczowe
(śr)
3. akcja serca (/min.)
4. liczba oddechów
(/min.)
5. pO
2
(ew. HCO
3
)
6. pH
7. hematokryt (%)
8. leukocytoza
9. sód
10. potas
11. kreatynina
12. GCS
7. hematokryt (%)
8. leukocytoza
9. sód
10. potas
11. kreatynina
12. GCS
1 - 12 : 0 - 4
pkt.
1 - 12 : 0 - 4
pkt.
Knauss W.A. i wsp. Crit Care Med.:
1981,9,591
Skale narządowe
Skale narządowe
Organ Injury Scale
Organ Injury Scale
Amer. Ass. Surg. Trauma - AAST 1981 -
1990
Opracowane dla narządów
Opracowane dla narządów
wewnętrznych
wewnętrznych
klatki piersiowej i jamy brzusznej
klatki piersiowej i jamy brzusznej
I
I
0
0
- V
- V
0
0
VI
VI
0
0
- dla najcięższych obrażeń
- dla najcięższych obrażeń
a priori
a priori
wiodących do zgonu
wiodących do zgonu
Moore E. E. i wsp., J. Trauma 1981, 21, 439
Narząd 1
Narząd 1
Narząd 2
Narząd 2
Narząd 3
Narząd 3
wskaźnik
wskaźnik
ryzyka
ryzyka
wskaźnik
wskaźnik
ryzyka
ryzyka
wskaźnik
wskaźnik
ryzyka
ryzyka
PATI = A + B + C
x
x
x
x
x
x
rodzaj
rodzaj
uszkodzenia (pkt)
uszkodzenia (pkt)
rodzaj
rodzaj
uszkodzenia (pkt)
uszkodzenia (pkt)
rodzaj
rodzaj
uszkodzenia (pkt)
uszkodzenia (pkt)
=
=
=
=
=
=
ciężkość
ciężkość
obrażeń narządu
obrażeń narządu
ciężkość
ciężkość
obrażeń narządu
obrażeń narządu
ciężkość
ciężkość
obrażeń narządu
obrażeń narządu
- A
- A
- B
- B
- C
- C
WSKAŹNIK OBRAŻEŃ PRZENIKAJĄCYCH JAMY BRZUSZNEJ
WSKAŹNIK OBRAŻEŃ PRZENIKAJĄCYCH JAMY BRZUSZNEJ
P
enetrating
A
bdominal
T
rauma
I
ndex (
PATI
)
L
L
iczbowa
iczbowa
S
S
kala
kala
O
O
brażeń
brażeń
(LSO)
(LSO)
Urazowy Wskaźnik Ryzyka (UWR)
Urazowy Wskaźnik Ryzyka (UWR)
LSO x log(wiek)
LSO x log(wiek)
Ocena obrażeń poszczególnych okolic
Ocena obrażeń poszczególnych okolic
ciała
ciała
w randze od 1 do 7 punktów
w randze od 1 do 7 punktów
Śmiertelne obrażenia = 10 pkt
LSO = suma punktów za poszczególne
LSO = suma punktów za poszczególne
obrażenia z wszystkich okolic ciała
obrażenia z wszystkich okolic ciała
Brongel L., Pol. Przeg. Chir. 1988, 60, 570, (986, 994)
Zastosowanie skal ciężkości obrażeń
Zastosowanie skal ciężkości obrażeń
Miejsce
Miejsce
wypadku
wypadku
Transport
Transport
Oddział
Oddział
ratunkowy
ratunkowy
Szpital
Szpital
TS
TS
AIS - ISS
AIS - NISS
GCS
LSO
AIS - NISS
AATS (Moor)
GCS
APACHE II
PATI
LSO
Wnioski
Wnioski
Przydatność i celowość ujednolicenia
Przydatność i celowość ujednolicenia
terminologii i zastosowania liczbowych
terminologii i zastosowania liczbowych
ocen ciężkości obrażeń pozwala na:
ocen ciężkości obrażeń pozwala na:
wyodrębnienie grup chorych wymagających
wyodrębnienie grup chorych wymagających
specjalnego nadzoru,
specjalnego nadzoru,
postępowania i transportu
postępowania i transportu
(mnogie i
(mnogie i
wielonarządowe obrażenia ciała,
wielonarządowe obrażenia ciała,
NISS >
NISS >
15 pkt, TS > 10pkt, GCS < 10pkt)
15 pkt, TS > 10pkt, GCS < 10pkt)
ustalenie zagrożeń epidemiologicznych i
ustalenie zagrożeń epidemiologicznych i
podjęcie
podjęcie
koniecznych rozwiązań
koniecznych rozwiązań
organizacyjnych
organizacyjnych
Wnioski cd.
Wnioski cd.
ocena wyników leczenia i systemów
ocena wyników leczenia i systemów
organizacyjnych
organizacyjnych
określenie koniecznych nakładów
określenie koniecznych nakładów
ekonomicznych
ekonomicznych
i potrzeb kadrowych
i potrzeb kadrowych
zobiektywizowanie przyczyn śmiertelności i
zobiektywizowanie przyczyn śmiertelności i
zakresu
zakresu
kalectwa pourazowego
kalectwa pourazowego
wymiana doświadczeń naukowych
wymiana doświadczeń naukowych
Dziękuję za
Dziękuję za
uwagę
uwagę