AKSJOLOGIA  W  PROCESIE 

WYCHOWANIA

M. Łobocki, Teoria wychowania w zarysie, Kraków 

2003

Pedagogika. Podstawy nauk o wychowaniu, t.1, 

(red.) B. Śliwerski, Gdańsk 2006

Proces (łac.) procedere – postępowanie naprzód; ciąg 
działań, bądź zmian, które są uporządkowane i wynikają 
jedne z drugich;

Proces wychowania – podejście subiektywistyczne K. 
Sośnicki, pewien ciąg zmian dokonujących się w obrębie 
osobowości, zmian, które prowadzą do nowego stanu 
psychicznego i fizycznego człowieka;

- poprzez analizę zmian w jego osobowości można 
orzekać o kierunku i skuteczności oddziaływań 
wychowawczych.

Podejście obiektywistyczne – R. Wroczyński – ciągi 
zaplanowanych działań podejmowanych przez 
wychowawców wobec wychowanka, można ocenić ich 
skuteczność pedagogiczną w postaci zmian w 
zachowaniach wychowanków 

Proces wychowania – W. Okoń –system czynności 
wychowawców i wychowanków, umożliwiających 
wychowankom zmienianie się w pożądanym kierunku, a 
więc kształtowanie i przekształcanie wiedzy o świecie, 
uczuć, przekonań i postaw społecznych, moralnych, 
etycznych, estetycznych, kształtowanie woli i charakteru 
oraz wszechstronne rozwijanie osobowości.

Sytuacje, w których dokonuję się proces wychowania – 
sytuacje zadaniowe, w których jednostka , kierując się 
postawionym sobie zadaniem, dokonuje analizy 
elementów zadania oraz środków jego realizacji, 
podejmuje  sama decyzje.

Istotnym celem i efektem wychowania staje się 
uformowanie charakteru wychowanka – tj. 
doprowadzenie do zgodności jego postępowania z 
nabywanymi i uznawanymi przezeń zasadami, mającymi 
swoje źródło w jakimś systemie wartości.

Aksjologia (gr. aksios –  mający wartość, godny, cenny 
+ logos – nauka) – nauka o wartościach, filozofia 
wartości, ogólna teoria wartości, dociekająca istoty 
moralnego zachowania i piękna oraz podejmująca próby 
ustalenia, jakie postępowanie jest dobre, a jakie jest jego 
przeciwieństwem. Jako nauka przełom XIX i XX w.

Przedmiot aksjologii – ujęcie szerokie – zajmuje się:

- podstawami i kryteriami wartościowania,
- klasyfikacją wartości, ich podziałem na typy lub 
rodzaje, kryteriami tego podziału,

- budowaniem hierarchii wartości i ustalaniem, co 
stanowi wartość najwyższą,

- sposobami poznawania i realizowania wartości i ich 
źródła.

Biorąc pod uwagę dziedzinę, wyróżniamy następujące 
wartości :
- etyczne
- estetyczne
- religijne
- poznawcze
- ogólno kulturowe

Przedmiot aksjologii (węższe znaczenie) – szczegółowa 
teoria wartości, która wchodzi w skład poszczególnych 
dyscyplin naukowych: pedagogiki, psychologii, socjologii, 
filozofii, etyki, estetyki, ekonomii i innych,

- jest dziedziną rozważań nad wartościami określonego 
rodzaju: poznawczymi, estetycznymi, moralnymi, 
ekonomicznymi, religijnymi, witalnymi, absolutnymi i 
innymi.

Aksjologia pedagogiczna – (wąskie ujęcie) 
jedna z odmian aksjologii szczegółowej, 
zajmująca się – jako dział pedagogiki ogólnej – 
tymi wartościami, które wychowanie ma 
zaszczepić w wychowankach;

- (szerokie ujęcie) dział pedagogiki ogólnej 
zajmujący się wartościami w socjalizacji i 
wychowaniu człowieka, dostarczający przesłanek 
teoretycznych do oddziaływań pedagogicznych 
czy formułowania treści i programów wychowania

Aksjologiczne podstawy wychowania – systemy 
filozoficzne, religie, dorobek wiedzy humanistycznej, 
systemy społeczne, doświadczenie kulturowe ludzkości, 
potrzeby, pragnienia i wyobrażenia ludzi o życiu.
Wartość – teorie obiektywistyczne - pewna właściwość 
przedmiotów istniejąca niezależnie od tego, jak oceniają 
je ludzie; charakter absolutny i powszechnie 
obowiązujący:
dobro, prawda, piękno;

- teorie subiektywne – wartości są właściwościami 
ukonstytuowanymi przez człowieka w zależności od jego 
potrzeb, pragnień, dążeń, uczuć i woli; subiektywne 
zjawiska świadomości ludzkiej

- podstawowa kategoria aksjologii, oznaczająca 
wszystko, co cenne i godne pożądania, co stanowi cel 
dążeń ludzkich, co uważane jest za ważne oraz 
sprzyjające i w takiż sposób urzeczywistniane.

Filozoficzne ujecie wartości – początek Sokrates, 
Platon, Arystoteles – dobro, piękno i prawda 

- przełom XIX i XX w. z filozofii  - teoria wartości;

- nasz świat jest światem wartości – J. Tischner

Psychologiczne ujęcie wartości – wartości jako:

- kierunek motywacji – wartość to przedmiot lub stan 
rzeczy, który wzbudza emocje pozytywne i ku któremu 
jednostka skierowuje swe pragnienia i dążenia, coś, ku 
czemu się dąży, co daje satysfakcję, czego poszukują;

- przedmiot pozytywnej oceny – cechy osobowości, 
przedmioty i zjawiska – wartość to obiekt pozytywnej 
postawy;

- kryterium pozytywnej oceny przedmiotów; 

Socjologiczne ujęcie wartości – zinternalizowane 
standardy zachowań, modele, wzorce, normy, 
dziedziczone w procesie socjalizacji w określonych 
warunkach społeczno-kulturowych;

- wartością jest wszystko, co stanowi przedmiot 
potrzeb, postaw, dążeń i aspiracji człowieka; może to 
być przedmiot materialny, cecha, instytucja, idea, 
rodzaj działania, typ stosunków społecznych;

- J. Szczepański – dowolny przedmiot materialny lub 
idea, w stosunku do którego jednostki lub zbiorowości 
przyjmują postawę szacunku, przypisują mu ważną 
rolę w swoim życiu i dążenie do jego osiągnięcia 
odczuwają jako przymus. Wartościami są te 
przedmioty, lub stany rzeczy, które jednostkom, 
grupom, zapewniają równowagę psychiczną, dają 
zadowolenie.

Klasyfikacja wartości

Wartością uniwersalną stanowiącą centralny punkt 
odniesienia – CZŁOWIECZEŃSTWO (M. Gołaszewska)

Jeżeli danej rzeczy przypisujemy doskonałość, wartość 
nazywamy wówczas :
- absolutną
- bezwzględną

Wartości naczelne: poznawcze, moralne, estetyczne

Poznawcze – prawda, autentyczność, niezależność, 
zgodność ze stanem faktycznym itp.

Moralne – dobroć, miłość, lojalność, wierność, 
uczciwość itp..

Estetyczne – piękno, brzydota, komizm, tragizm, 
poetyczność, itp.

Edward Spranger:

-  teoretyczne, reprezentatywne dla ludzi, którzy 
najbardziej cenią odkrywanie prawdy, jaką daje nauka;

-  ekonomiczne, charakterystyczne dla ludzi ceniących 
najwyżej dobra materialne;

-  estetyczno-artystyczne, bliskie ludziom ceniącym 
najbardziej przeżycia piękna i harmonii;

-  społeczne, za którymi opowiadają się ludzie ceniący 
najwyżej bezinteresowne działania na rzecz innych;

-  polityczne, reprezentowane przez tych, którzy cenią 
najwyżej władzę i wpływy;

-  religijne, charakterystyczne dla ludzi ceniących 
najbardziej prawdy, których źródłem jest religia (wiara 
w Boga).

R. Jedliński – wartości: - transcendentne (Bóg, 
świętość, wiara, zbawienie)

- uniwersalne (dobro, prawda)
- estetyczne (piękno)
- poznawcze (wiedza, mądrość, refleksyjność)
- moralne (bohaterstwo, godność, honor, miłość, 
przyjaźń, odpowiedzialność, sprawiedliwość, skromność, 
szczerość, uczciwość, wierność)

- społeczne (demokracja, patriotyzm, praworządność, 
solidarność, tolerancja, rodzina)

- witalne (siła, zdrowie, życie)
- pragmatyczne (praca, talent, zaradność)
- prestiżowe (kariera, sława, władza, majątek, pieniądze)
- hedonistyczne (radość, seks, zabawa)

J. Gajda – podział wartości dychotomiczny:

-Ze względu na materię wartości – rzeczy i idee, 
materialne i duchowe;

- ze względu na zasięg, powszechność odczuwania – 
uniwersalne i jednostkowe;

-- ze względu na czas – historyczne i aktualne;
-Ze względu na trwałość – trwałe i chwilowe;
- ze względu na sferę zaangażowania – uczuciowe i 
intelektualne;

- ze względu na ogólna ocenę –pozytywne i 
negatywne;

- wymiar egzystencjalny – bytowe i duchowe: 
poznawcze, hedonistyczne, moralne, estetyczne;

Wartość określa się między innymi:

- jako to, co być powinno;
- jako to, co daje przyjemność, satysfakcję, 
zadowolenie;
- jako to, co szczególnie cenne;
- jako przedmiot dążenia, pożądania, cel;
- jako to, co zaspokaja czyjeś 
zainteresowania, potrzeby.

Wartość można podzielić na :

- wartości dodatnie – jeżeli dana rzecz jest 
traktowana pozytywnie
- wartości ujemne – jeżeli mówimy o danej rzeczy 
negatywnie
- wartości względne – jeżeli dana rzecz jest 
oceniana pod jakimś względem np. wartości 
względne można podzielić na :
- wartości utylitarne – ze względu na użyteczność 
rzeczy;
- wartości instrumentalne – ze względu na to, że 
dana rzecz jest środkiem prowadzącym do celu;
- wartości przyjemnościowe (hedonistyczne) – ze 
względu na to, że dostarczają przyjemności;-

Rola i funkcje wartości w życiu człowieka:

- czynnik integralnego rozwoju człowieka, kreowania 
tożsamości w indywidualnym i społecznym aspekcie, 
budowania projektu życia, integracji społecznej, 
rozwiązywania konfliktów;

- czynnik motywacyjny – warunkują stosunek do 
otaczającego świata, wpływają na ocenę przeszłości 
oraz na wybór celów i kierunków działania w 
przyszłości;

- czynnik rozwoju poznawczego – przedmiot 
intelektualnych zainteresowań, emocjonalnych 
odniesień i podmiotowych działań jednostki;

- czynnik rozwijania zainteresowań – pobudzają 
aktywność poznawczą i działaniową;

- odkrycie siebie jako wartości – poszanowanie 
godności, budowanie głębi człowieczeństwa;

Wartości pełnią funkcję motywacyjną i integracyjną w 
organizacji życia społecznego:

- są źródłem dynamizmu społecznego, czynnik zmian;
- inspirują znaczące inicjatywy w społeczeństwie;
- interweniują w strukturę systemu działania jednostki 
i grupy

- ukierunkowują i legitymizują zachowania;
- pełnią funkcję sankcji społecznej;
- podstawa sieci relacji między jednostkami lub 
grupami;

- czynnik podtrzymywania norm;
- dostarczają „pierwszej materii” ideologiom i jako 
takie nieustannie interweniują w historię dziejów grup i 
społeczeństw. 

Wartości a cele wychowania:

- Cele i wartości są związane z działaniem 
wychowawczym, w którym ukazujemy wychowankowi 
cele naszych dążeń, które powinny stać się jego 
celami;

- Cele wychowania zawarte są w wartościach, nie 
wszystkie wartości stają się celami wychowania; tylko 
wartości świadomie przyjęte w wychowaniu stanowią 
cele wychowania;

- Ważne jest rozeznanie w wartościach przez 
wychowawców, rozumienie ich znaczenia dla 
wychowania, świadectwo dawane wartościom we 
własnym życiu, umiejętność inspiracji wychowanków 
do urzeczywistniania wartości.

Wychowanie ku wartościom – kształcenie 
aksjologiczne

- Wychowanie z pomocą najwyższych wartości 
prowadzi do głębi człowieczeństwa, które jest treścią 
życia osoby, jej integralnego rozwoju;

- kształcenie aksjologiczne – celowe wypracowanie w 
wychowankach umiejętności rozpoznawania sytuacji 
aksjologicznych, wartościowania i właściwego 
odpowiadania na wartości, dążenia do wartości, oraz 
tendencji do poszerzania wiedzy o wartościach i 
wartościowaniu;

 Na kształcenie aksjologiczne składają się działania:

1. Edukacja aksjologiczna – nauczanie o sposobach 
traktowania wartości, wartościowania, o sposobach 
ich uzasadniania, a także o uwarunkowaniach i 
konsekwencjach różnych postaw wobec wartości;

2. Wychowanie do wartości – w sensie odnoszenia 
działań wychowawczych do określonych koncepcji 
wartości i wartościowania a także w sensie 
kształtowania odpowiadającym tym teoriom i 
stanowiskom aksjologicznym postaw oraz struktur 
szczególnie te postawy wspomagających.

  Edukacja aksjologiczna obejmuje wiedzę o 
wartościach i wartościowaniu, samowiedzę obejmującą 
własny stosunek do wartości, uznawanej i realizowanej 
ich hierarchii, wewnętrznej konsekwencji osobistego 
systemu aksjologicznego, programy zachowań.

  Wartościowanie – odniesienie doświadczeń 
indywidualnych do systemu wartości

Wychowanie do wartościowania:

- zapewnienie wychowankom wolności wyboru z 
alternatywnych możliwości;

- wspomaganie wychowanków w analizowaniu 
konsekwencji wyboru w kategoriach dobra i zła;

- pozytywne akceptowanie wartości;
- konfrontowanie własnych wyborów z wyborami inych 
osób, urzeczywistnienie i utrwalanie własnych 
wyborów.

Wychowanie do wartości – wychowanie do 
określonego sposobu traktowania wartości, 
przyjmowania określonego ich statusu, sposobu 
istnienia, ewentualnej hierarchii, sposobu ich 
poznawania i realizowania.

Wrażliwość aksjologiczna – zdolność człowieka do 
wartościowania wrażeń pochodzących ze świata 
zewnętrznego lub/i świata wewnętrznego organizmu 
oraz do internalizowania systemu wartości i ich 
hierarchii jako podstawy postępowania podmiotu.

Nabywanie kompetencji aksjologicznych w 
wychowaniu

- odkrywanie – rozpoznawanie wartości – wymaga 
zdolności rozpoznawania dobra i zła, dostrzegania 
tego co cenne;

- rozumienie wartości – wymaga wiedzy o 
wartościach, zdolności logicznego myślenia;

- uznawanie – akceptowanie wartości – wymaga 
umiejętności przyjmowania wartości jako własnych, 
interioryzacja;

- urzeczywistnianie wartości – wymaga konsekwencji 
w zakresie przyjętych zobowiązań w sowiecie 
wartości;

- tworzenie wartości – wymaga aktywności twórczej,    
                                      uzdolnień, talentu, 
przekraczania stereotypów.

W Polsce tematykę aksjologii analizowali zwłaszcza 
Florian Znaniecki (Zagadnienie wartości w filozofii 
1910), Władysław Tatarkiewicz (O bezwzględności 
dobra 1919) i Roman Ingarden (Przeżycie, dzieło, 
wartość 1966).

Moralność – zbiór zasad (norm), które określają co 
jest dobre (prawidłowe, nieszkodliwe), a co złe 
(nieprawidłowe, szkodliwe).

Moralność można definiować jako sposób 
postępowania jednostki ludzkiej przyjęty pośród 
większości za normę, będąca częścią dziedzictwa 
kulturowego danej organizacji kulturowej, która 
wywołuje negatywne lub pozytywne emocje innych 
jednostek, nie jest lub jest sprzeczna z naturą 
człowieka oraz nie jest lub jest szkodliwa z punktu 
widzenia organizacji kulturowej danej społeczności.

ETYKA (gr ethikos-zwyczajny, obyczajny) to nauka 
o moralności lub teoria moralności.

 Mówi się często „moralność” zamiast „etyka”.

W nauce jednak odróżniamy „moralność” od 
„etyki”. 

Moralność obejmuje decyzje i czyny człowieka, 
etyka zaś jest teoretyczną refleksją nad tak pojętą 
moralnością, jest nauką o moralności, moralność 
jest natomiast przedmiotem etyki. 

Etyka próbuje wyjaśnić czym jest dobro moralne, w 
szczególności tzw. dobro najwyższe, sumienie, 
odpowiedzialność, powinność moralna. Etyka od 
najdawniejszych czasów starała się również 
odpowiedzieć na pytanie : jak żyć jaki jest cel, sens 
i wartość życia, czym jest szczęście i jak je 
osiągnąć.

Moralność jest jednym ze społecznych systemów 
normatywnych (systemów norm społecznych, 
zasad, funkcjonujących w obrębie kultury):
 
- normy postępowania, dopuszczone przez 
prawo.
- normy moralne - normy nakładane przez dany 
system filozoficzny, religijny.
- normy konkretnej społeczności, którym 
jednostka podporządkowuje się w procesie 
socjalizacji (tzw. prawo obyczajowe, niepisane)

Zasady moralne przyjmują często formę zdań 
rozkazujących lub zakazujących, rzadziej 
oznajmujących.

 Przykładem zasady moralnej jest np. zakaz "nie 
zabijaj". Większość ludzi ma zasady moralne 
głęboko zinternalizowane (wpojone w swój system 
indywidualny, podświadomość, duszę) w trakcie 
procesu wychowawczego i często w ogóle nie 
zastanawia się nad ich pochodzeniem (szczególnie, 
gdy są to nakazy religijne).

 Naruszenie tych zasad powoduje zwykle 
wewnętrzny konflikt psychiczny, zwany poczuciem 
winy.

Zasady etyczne w odróżnieniu od moralnych są 
ogólnymi, filozoficznymi twierdzeniami, wynikającymi 
z danego światopoglądu – przyjętego systemu 
pojęciowego (w niektórych wypadkach również 
religijnego). 

Na ich bazie można tworzyć konkretne nakazy i 
zakazy moralne. Często zdarza się tak, że różne 
zasady etyczne prowadzą do tych samych zasad 
moralnych.

Na przykład z czterech zasad etycznych:

-  Życie ludzkie jest święte, gdyż jest ono darem 
Boga. (chrześcijaństwo, islam)
- Odbieranie życia ludzkiego jest zadawaniem 
największego cierpienia. (buddyzm)
- Życie ludzkie jest podstawową wartością, gdyż 
wszyscy jesteśmy równoprawnymi członkami 
ludzkiej wspólnoty. (humanizm)

- Życie ludzkie jest własnością jednostki oraz 
podstawą jej wolności, a odbieranie go jest 
pozbawianiem wolności w sposób ostateczny 
(liberalizm, indywidualizm, anarchizm).

Można bez trudu wyprowadzić nakaz moralny "nie 
zabijaj", chociaż podstawy światopoglądowe tych 
zasad są zupełnie różne.

Nie wszystkie systemy etyczne prowadzą jednak 
zawsze do tego samego zbioru zasad moralnych, 
dlatego nie ma czegoś takiego jak "moralność 
uniwersalna", gdyż nie pokrywałaby się ona nigdy w 
całości z poszczególnymi moralnościami.

Analizując jednak zbiory nakazów moralnych, 
obowiązujących w różnych kulturach i epokach, daje 
się wyróżnić pewien zbiór zasad, które obowiązują w 
olbrzymiej większości z nich, takich jak generalny 
zakaz dopuszczania się kłamstwa, zabójstwa czy 
kradzieży.

Zdarzają się też pewne sprzeczności w samych 
podstawach światopoglądowych (biorące się 
głównie ze skrajności myślenia).
 Przykładem jest tu często podkreślany przez 
etyków konflikt pomiędzy zasadą wolności 
("człowiek jest wolny") a zasadą równości 
("wszyscy ludzie są równi"). Obydwie te zasady są 
głęboko zakorzenione w kulturze europejskiej, 
jednak w skrajnej interpretacji są one sprzeczne, 
gdyż absolutna wolność prowadzi do powstania 
nierówności społecznych, a narzucenie absolutnej 
równości do totalitaryzmu, czyli przeciwieństwa 
wolności. 
Stąd konieczność uporządkowania zasad i nadania 
im różnych wag. Takie uporządkowanie nazywane 
jest hierarchią wartości.

Mora

lności nie należy mylić z obyczajami. Normy 

obyczajowe są takimi samymi zdaniami 
rozkazującymi jak normy moralne i część norm 
moralnych obowiązujących w danej społeczności 
jest zazwyczaj również normami obyczajowymi.

 Normy obyczajowe odpowiadają jednak na 
pytanie "Co wypada robić/nie robić" a normy 
moralne "Co jest źle robić/nie robić".

Przy łamaniu normy obyczajowej ma się 
poczucie wstydu, zaś przy łamaniu normy 
moralnej poczucie winy.

Lawrence Kohlberg stworzył klasyfikację poziomów 
ludzkiego rozwoju moralnego.

Wyróżnia on około sześciu kolejno następujących 
stadiów. Człowiek zaczyna swój rozwój od pierwszego 
stadium. Na ogół zatrzymuje się w rozwoju w 
okolicach trzeciego lub czwartego. 

1. Posłuszeństwo i kara – w tym stadium ludzie 
postępują moralnie, wyłącznie z powodu strachu 
przed karą.
2. Instrumentalizm – człowiek postępuje moralnie, 
gdyż widzi, że leży to w jego interesie.
3. Szukanie aprobaty – człowiek postępuje 
moralnie, gdyż jest za to nagradzany przez innych 
("dobry chłopczyk", prawy obywatel, dobry 
chrześcijanin etc.).
4. Zgodność z prawem – człowiek postępuje 
moralnie, gdyż popiera istnienie prawa, które 
nakłada i egzekwuje odpowiednie normy.
5. Kontrakt społeczny – człowiek postępuje 
moralnie, gdyż widzi, iż dane normy są korzystne 
dla społeczeństwa.
6. Uniwersalne sumienie – człowiek ma 
świadomość uniwersalnych zasad moralnych, w 
których istnienie wierzył Kohlberg.