Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji

PSYCHOLOGIA ŻYWIENIA

Dr Magdalena Pilska

RÓŻNE ASPEKTY PSYCHOLOGICZNE 

ODPOWIEDZIALNE ZA ZACHOWNIA ŻYWIENIOWE

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PROCES UCZENIA SIĘ

Dzięki procesowi uczenia się ludzie uzyskują najwyższy stopień 
autonomii i wolności od ograniczeń nakładanych przez naturalne 
środowisko. 
W procesie uczenia się ludzie poznają regularności 
współwystępowania pewnych zdarzeń i określają na tej podstawie 
związki zachodzące w środowisku. Cały zbór tych zależności staje się 
dla człowieka reprezentacją środowiska oraz podstawą do 
przewidywania przyszłych zachowań.
W otoczeniu człowieka zachodzi nieskończona ilość różnych sytuacji 
bodźcowych, z których tylko niektóre łączy z innymi związek 
informacyjny. Człowiek uczy się rozpoznawać te bodźce. Duża 
częstość powtarzania się zdarzeń, które mogą być skojarzone ze 
sobą, sprzyja uczeniu się ich związku.
W trakcie procesu uczenia się ma miejsce poznawanie zależności 
między zdarzeniami bodźcowymi i w ten sposób poznawana jest 
natura środowiska. Na tej samej zasadzie poznawane są zależności 
między reakcjami różnych osób oraz między zdarzeniami 
przejawiającymi się w oddziaływaniu środowiska na człowieka, np. 
osoby z alergią muszą nauczyć się, jaka żywność wywołuje u nich 
reakcje alergiczne, jeśli chcą uniknąć przykrych lub niebezpiecznych 
zdarzeń bodźcowych.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PROCES UCZENIA SIĘ

Inny rodzaj zależności poznawanych w procesie uczenia się dotyczy 
związku między parami reakcji a ich konsekwencjami w postaci 
wpływu na środowisko. Umiejętność odkrywania zależności między 
własnymi reakcjami i ich konsekwencjami pozwala na zrozumienie 
rzeczywistego i potencjalnego wpływu jednostki na jej środowisko 
społeczne i fizyczne.
Badanie procesów uczenia się stanowi podstawę zrozumienia 
zachowania człowieka. Cechą odróżniającą organizmy wyższe od 
niższych form zwierzęcych jest względna zależność ich zachowania 
od wrodzonych mechanizmów fizjologicznych i większa zdolność 
modyfikowania swojego zachowania przez uczenie się. Postawy, 
gusty, przyzwyczajenia czy zachowania człowieka są wyuczone.
W procesie uczenia się można obserwować występowanie 
niewłaściwego warunkowania prowadzącego do powstawania 
niepożądanych reakcji, co można wytłumaczyć na przykładzie 
warunkowanych nałogów. Większość ludzi spożywa żywność w celu 
zaspokojenia odczuwanego głodu, ale są również i tacy, którzy uczą 
się jeść nawet wówczas gdy nie są głodni.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PROCES UCZENIA SIĘ

Z badań wynika, że wiele osób z dużą nadwagą i otyłością odznacza 
się zwiększoną wrażliwością na sygnały skojarzone z żywnością i jej 
spożywaniem, np. widok lub zapach potraw, obrazy przedstawiające 
potrawy lub widok osób spożywających potrawy.
Ponadto sytuacje, w których osoby z nadwagą zazwyczaj jedzą gdy 
są głodni stają się bodźcami warunkowymi wywołującymi u nich 
reakcję jedzenia nawet wtedy, gdy nie odczuwają głodu. Przykładem 
może być sytuacja związana ze spożywaniem posiłków w trakcie 
oglądania telewizji, słuchania muzyki, przebywania w kuchni bądź 
jadalni itp.

Kolejna zasadnicza forma uczenia się jest określana jako 
warunkowanie oparte na konsekwencjach. Jednym ze sposobów 
uczenia się związków między własnym postępowaniem a jego 
konsekwencjami dla środowiska jest uczenie się metodą prób i 
błędów, określa się jako warunkowanie instrumentalne lub sprawcze. 
Zachowanie jest wytwarzane przez organizm, co oznacza, że nie jest 
wywoływane przez bodziec, a wzmocnienie pojawia się wówczas, gdy 
zostanie wykonana określona reakcja.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PROCES UCZENIA SIĘ

Wzmocnienie nie musi się odnosić wyłącznie do wykonanych 
czynności. Znane są sposoby, za pomocą których można wywołać 
pożądaną reakcję nawet wtedy, gdy nie jest ona znana, czyli nigdy 
wcześniej nie była wykonywana. Istnieją różne sposoby nakłonienia 
danej jednostki do wykonania pierwszej poprawnej reakcji, tak aby 
można było ją wzmocnić.
Zwiększenie motywacji może odbywać się poprzez zagrożenia, 
obietnice, nagrody, stany deprywacji lub przykre bodźce. Wadą tego 
sposobu nakłaniania mogą być różne, często trudne do przewidzenia 
następstwa. Na przykład matka, która grozi, że przestanie kochać 
dziecko, jeśli cały posiłek nie będzie zjedzony, nie wpłynie na 
zachowanie dziecka, jeśli dziecko nie opanowało jeszcze 
dostatecznie dobrze umiejętności samodzielnego spożywania 
posiłków.
Procedura taka może natomiast wywołać u dziecka poczucie 
niższości, a w przypadku działania silnego rywalizującego motywu 
może pojawić się konflikt i stres.
Jeśli pod wpływem motywacji zewnętrznej uda się wprowadzić 
określoną reakcję, to może się okazać, że czynność ta będzie 
wykonywana wyłącznie w celu uniknięcia kary lub otrzymania 
nagrody, a nie z powodu swojej wewnętrznej wartości.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PROCES UCZENIA SIĘ

Zahamowania mogą być zmniejszane w wyniku nabytej już 
umiejętności potrzebnej do wykonywania określonej reakcji, która 
nie jest wykonywana z powodu stłumienia czy zahamowania. 
Nieśmiała osoba nie poprosi o żywność, mimo, że jest głodna, gdyż 
takie zachowanie zostało jej wpojone w trakcie procesu wychowania. 
Dopiero eliminacja czy ograniczenie tych zahamowań daje szansę na 
zmianę dotychczasowego zachowania.
Strukturalizacja otoczenia polegająca na jego uproszczeniu ułatwia 
wykonywanie pożądanych reakcji. Jeśli dziecko nie jest w stanie 
spożyć posiłku w pomieszczeniu, w którym jest włączony telewizor, 
należy wyeliminować bodźce komplikujące sytuację, której przebywa 
dziecko poprzez wyłączenie telewizora.
Stosowanie przymusu poprzez zastosowanie fizycznej pomocy 
podczas wykonywania pierwszej poprawnej reakcji może się odbywać 
np. na takiej zasadzie, że bierze się rączkę dziecka pełną nieznanej 
mu potrawy i kieruje się ją do ust. Po połknięciu pokarmu należy tę 
reakcję wzmocnić pochwałą.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PROCES UCZENIA SIĘ

Naśladowanie modelu, czyli uczenie się obserwacyjne jest 

szczególnie istotne w sytuacjach w których nie można łatwo 

przekazać w sposób werbalny wszystkich szczegółów złożonej 

czynności. Wadą tego sposobu oddziaływania na zachowania innych 

jest możliwość ograniczania ich własnej inicjatywy, a tym samym 

uczenie konformizmu.

Wskazówki słowne nie tylko opisują sposób wykonania czynności, ale 

mogą również zawierać opis konsekwencji jej wykonania. Warto 

pamiętać, że stosowanie wskazówek słownych wymaga ich 

zrozumienia.

Próby i błędy stanowią metodę najmniej skuteczną w uzyskiwaniu 

pierwszej poprawnej reakcji, ale mogą mieć najbardziej pożądane 

następstwa, przede wszystkim dla tych, którzy odnieśli sukces, a 

tym samym w ich przypadku względne subiektywne wzmocnienie 

było większe.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

MOTYWY I POTRZEBY

Motywy są określone jako powody działania, czyli twierdzenia o 
przypuszczalnych przyczynach zachowania. Motywy mogą być 
wynikiem biologicznych popędów organizmu (głód) lub wynikiem 
społecznych potrzeb i doświadczeń (altruizm). Gdy źródło motywacji 
ma charakter społeczny lub psychologiczny stosuje się terminy 
motyw lub potrzeba.
Stany motywacyjne są na ogół wywołane przez deprywację, czyli 
pozbawienie jednostki czegoś, co jest potrzebne do biologicznego 
lub psychicznego funkcjonowania, np. głód motywuje do 
poszukiwania pokarmu.
Potrzeby łączą się nierozerwalnie z motywami ludzkiego działania, 
które wyrażają gotowość człowieka do podjęcia wysiłku w celu 
zaspokojenia potrzeb. Większość motywów wpływających na 
kształtowanie zachowań żywieniowych jednostek ma związek z 
przynależnością do określonej grupy społecznej, inne są 
podyktowane chęcią zachowania zdrowia lub życia. 
Jednym z dominujących motywów wyboru potraw jest też chęć 
uzyskania pewnego komfortu psychicznego, który pogłębia się po 
zjedzeniu pewnych potraw przyrządzonych w określony sposób.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

MOTYWY I POTRZEBY

Potrzeby są  nieodłącznym elementem życia każdego człowieka. 
Pojawiają się w momencie narodzin i nie mogą być trwale 
zaspokojone. Mają tendencję do rozwoju i na przełomie lat ulegają 
wielu przeobrażeniom, a ich różnorodność zależy w dużym stopniu 
od człowieka i jego otoczenia. Człowiek ucząc się nabywa nowe 
potrzeby i znajduje sposoby działania służące ich zaspokojeniu. 
Potrzeba to trwała cecha człowieka, która wynika z warunków, bez 
których człowiek nie potrafi funkcjonować. W innym rozumieniu tego 
terminu potrzeba określa aktualny stan organizmu, który cechuje 
niespełnienie pewnych koniecznych warunków lub obiektywne 
uczucie braku czegoś, a co za tym idzie – nieodparta chęć posiadania 
tego. Potrzeba jest czynnikiem regulującym zachowanie człowieka w 
określonych sytuacjach.
Człowiek głodny lub spragniony odczuwa nieodpartą potrzebę 
spożycia żywności. Jest to bodziec prowadzący do jej poszukiwania. 
Sposobem na zaspokojenie głodu jest dostarczenie pokarmu w 
postaci różnorodnych produktów żywnościowych potrzebnych do 
prawidłowego funkcjonowania organizmu.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

MOTYWY I POTRZEBY

Aby powstała potrzeba nie wystarcza sam brak czegoś  czy uczucie 
niezadowolenia wynikające z jego braku. Człowiek powinien 
uświadomić sobie, że istnieją różne sposoby i przedmioty, które 
mogą zaspokoić daną potrzebę. 
Człowiek kojarzy i utożsamia daną potrzebę z przedmiotem jej 
zaspokojenia, a zakres tych przedmiotów jest niemal nieskończenie 
szeroki. Zależy on od samej osoby i szeroko pojętego otoczenia, w 
którym żyje. Zatem potrzeby w określony sposób kierują wolą 
człowieka i pobudzają go do działań w celu ich zaspokojenia.
Potrzeby bytu różnią świat człowieka od świata zwierząt, są 
wyrazem zależności jednostki od otoczenia, w którym żyje. 
Przyswajane są przez człowieka w ciągu całego życia i zróżnicowane 
zależnie od środowiska i zajmowanej w nim pozycji.
Podczas realizowania potrzeb bytu osiąga się pewne wartości, które 
nie są możliwe do osiągnięcia na drodze redukcji potrzeb 
wynikających z niedostatku.
Człowiek jako istota biologiczna zaspokaja takie podstawowe 
potrzeby jak: głód, pragnienie czy uczucie zimna. Jednak człowiek 
jako istota społeczna te same potrzeby zaspokaja w inny sposób, 
który jest wynikiem jego własnego rozwoju i rozwoju społeczeństwa.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

MOTYWY I POTRZEBY

Zaspokojeniu potrzeb głodu lub pragnienia służą podstawowe 
produkty np. żywność. Do realizacji potrzeb wyższych konieczny jest 
między innymi kontakt ze społeczeństwem. Jest tak w przypadku 
potrzeb przynależności, szacunku i uznania ze strony innych osób. 
Zaspokojenie potrzeb biologicznych niezbędne jest do życia 
człowieka, zaś potrzeby rozwoju są wynikiem życia ludzi w 
społeczeństwie.
Klasyfikacja potrzeb Maslowa ujęta jest w tzw. piramidę, która 
oznacza, że pewna potrzeba występuje dopiero po częściowym lub 
całkowitym zaspokojeniu innej, bardziej podstawowej. Aby odczuwać 
potrzebę bezpieczeństwa trzeba mieć zaspokojone potrzeby 
fizjologiczne. Po potrzebie bezpieczeństwa pojawia się potrzeba 
miłości i przynależności. Bez ich zaspokojenia nie pojawia się 
potrzeba szacunku i uznania. Następnie istniej potrzeba 
samourzeczywistnienia, wiedzy i rozumienia. Na samym szczycie 
pojawiają się potrzeby estetyczne.
Warunkiem wykształcenia potrzeb wyższych jest zaspokojenie 
niższych, znajdujących się na dolnym poziomie piramidy. Dopiero po 
osiągnięciu pewnego zaspokojenia wszystkich potrzeb 
podstawowych możliwe jest pojawienie się potrzeb rozwoju 
osobistego. W złych warunkach zewnętrznych dominują potrzeby 
fizjologiczne i bezpieczeństwa, które blokują potrzeby wyższego 
rzędu.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

MOTYWY I POTRZEBY

Zapewnienie bezpieczeństwa pozwala na ujawnienie się i 
doskonalenie wyższych potrzeb i dążeń. Im bardziej zaspokojone są 
potrzeby bezpieczeństwa, tym mniejszą mają wartość. W odniesieniu 
do sfery żywności i żywienia potrzebę bezpieczeństwa zaspokaja 
świadomość następnego posiłku w ciągu dnia  lub przeświadczenie o 
istnieniu żywności, którą można spożywać. 
Gromadzenie i przechowywanie żywności służy redukcji stanu 
napięcia związanego z tą potrzebą. Jest to szczególnie widoczne w 
okresie niezbyt jasnych perspektyw, co do przyszłej sytuacji 
materialnej bądź w sytuacji zaburzeń politycznych czy społeczno-
ekonomicznych.
Niektórzy ludzie osiągają poczucie bezpieczeństwa nie przez 
gromadzenie zapasów żywnościowych, lecz przez zapewnienie sobie 
dostępu do artykułów których ilość na rynku może być ograniczona.
W momencie, gdy poprawia się sytuacja rynkowa oraz sytuacja 
finansowa jednostki, może ona zrezygnować z gromadzenia zapasów 
żywności, ale może też kontynuować poprzednie zachowania, 
zmieniając jednocześnie jakość gromadzonych produktów.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

MOTYWY I POTRZEBY

Jeżeli potrzeby bezpieczeństwa są zaspokojone wystarczająco, 
pojawiają się potrzeby miłości i przynależności. Warunkiem ich 
zaspokojenia jest potrzeba kontaktu społecznego, która ma ogromne 
znaczenie dla normalnego funkcjonowania człowieka w każdym 
okresie życia. Efektem zaspokojenia potrzeby przynależności i 
miłości jest poczucie więzi z innymi, odczuwanie, że jest się częścią 
wspólnoty, poczucie własnej tożsamości i indywidualności.
Żywność jest częstym sposobem okazywania miłości i sympatii 
drugiej osobie. Prezenty żywnościowe mogą być wykorzystane jako 
symbol wdzięczności lub mogą oznaczać wyróżnienie kogoś. W ten 
sposób żywność służy zacieśnianiu więzi międzyludzkich.
Poczucie tożsamości i uzasadnia istnienie człowieka, zapewnia 
bezpieczeństwo i tworzy więzi sympatii. Z tego powodu ogromną 
wagę przywiązuje się do tradycji żywieniowych, np. formy 
spożywania posiłków, potraw przygotowywanych z różnych okazji, a 
charakterystycznych wyłącznie dla danej społeczności, które 
odróżniały jedne wspólnoty od innych i jednocześnie tworzyły silne 
więzi między członkami poszczególnych społeczeństw.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

MOTYWY I POTRZEBY

Każdy człowiek ma potrzebę stałej wysokiej oceny samego siebie 
oraz szacunku ze strony innych. Do potrzeb szacunku i uznania 
można zaliczyć między innymi pragnienie prestiżu, wyróżnienia i 
docenienia. Zaspokojenie tych potrzeb prowadzi do poczucia 
pewności siebie oraz uczucia bycia pożytecznym  i potrzebnym.
Żywność stosowana jest w celu uzyskania lub potwierdzenia pozycji 
społecznej. Ludzie awansujący w hierarchii społecznej wraz ze 
zmianą pozycji modyfikują sposób żywienia. Biznesmen spożyje 
posiłek w pobliskiej restauracji, a nie w zakładzie pracy, gdyż 
stosowne jest to do jego pozycji społecznej.
Poczucie dumy z przygotowanej potrawy jest także próbą zdobycia 
pochwały, a w dalszej kolejności uznania i wreszcie szacunku. 
Dlatego przyrządzanie posiłków dla innych jest zjawiskiem dość 
częstym, a zarazem jest skutecznym działaniem zmierzającym do 
uzyskania pochwały i uznania wśród członków rodziny czy przyjaciół.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

ŻYWNOŚĆ JAKO ŚRODEK ZASPOKAJANIA POTRZEB 

SPOŁECZNYCH

Jednym ze sposobów nawiązywania kontaktów międzyludzkich z 
dana grupą społeczną jest dzielenie posiłku przy jednym stole – 
wspólne spożywanie posiłków w lokalach gastronomicznych, 
przyjmowanie i częstowanie gości w domu, wszelkiego rodzaju 
przyjęcia firmowe itp. Rytuały z nimi związane kreują atmosferę 
dającą poczucie akceptacji i zrozumienia.
Dzielenie się żywnością zostało określone przez naukowców jako 
psychologiczny fenomen. Wszędzie tam, gdzie żywność jest 
dostępna w ilościach wystarczających, pojawia się psychologiczna 
predyspozycja do dzielenia się żywnością. Odwrotna sytuacja istnieje 
w przypadku niedoboru żywności, gdzie uwidaczniają się niepewność 
i brak bezpieczeństwa.
Żywność jest uniwersalnym środkiem służącym do wyrażania 
gościnności. Bliskość związków międzyludzkich może być 
wyznaczana poprzez rodzaj żywności i wspólnie spożywane posiłki. 
Nowy sąsiad może być zaproszony na herbatę i ciastka, zwykły 
znajomy na drobne przekąski, a bliski przyjaciel zapraszany jest do 
udziału w pełnym posiłku.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

ŻYWNOŚĆ JAKO ŚRODEK ZASPOKAJANIA POTRZEB 

SPOŁECZNYCH

Żywność spełnia swoje społeczne funkcje, gdyż sam akt wspólnego 
jedzenia określa stopień znajomości i akceptacji. Osoby, które łączą 
określone relacje, przystosowują się do siebie. Oferowana żywność 
jest gestem przyjaźni . Im bardziej oryginalna i wykwintna potrawa, 
tym prezentuje większą chęć zażyłości. Zaproszenie do wspólnego 
posiłku jest swego rodzaju oferowaniem cząstki samego siebie, a 
odmowa spożycia wspólnego posiłku może być traktowana jako 
odrzucenie propozycji przyjaźni.
Powszechnym zjawiskiem jest posiadanie w domu słodyczy, aby móc 
poczęstować nieoczekiwanego gościa. Niezaoferowanie 
jakiegokolwiek posiłku w wielu kulturach może być traktowane jako 
nieżyczliwość czy nieuprzejmość, ponadto obniża status gospodarza.
Społeczna potrzeba przynależności w znaczący sposób motywuje 
działanie ludzkie. Żywność staje się wyrazem poszukiwania 
akceptacji i poczucia przynależności. W celu ich odnalezienia 
jednostka często dokonuje zmiany własnych zwyczajów 
żywieniowych. Nierzadko zdarzają się sytuacje, gdy spożywa się to, 
co jedzą inni, aby dopasować się do grupy i nie wyróżniać się z 
obawy przed otoczeniem.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

ŻYWNOŚĆ JAKO ŚRODEK ZASPOKAJANIA POTRZEB 

SPOŁECZNYCH

Każda grupa społeczna dąży do zachowania odrębności i 
nieidentyfikowania się z inną grupą, np. młodzież nie pragnie 
utożsamiania się z dorosłymi. Przykładem może być preferowanie 
przez młodzież dań typu fast food, podczas gdy dorośli przeważnie 
wolą spożywać posiłki w lokalach gastronomicznych o wyższym 
standardzie. 
Zachowanie się podczas posiłku może także być oznaką chęci 
identyfikacji z danym środowiskiem. W pewnych kręgach 
społecznych nietaktem jest spożywanie większej porcji pokarmu niż 
pozostali konsumenci. Kiedy wytworzy się poczucie związku z grupą 
rówieśniczą, zainteresowanie potrzebami grupy staje się równie 
silne jak potrzeby własne a nawet silniejsze.
Żywność jest uniwersalnym prezentem, przez który można wyrazić 
sympatię lub wdzięczność. Czekoladki i inne słodycze są nierzadko 
używane w geście wdzięczności. Pudełko czekoladek można 
podarować na urodziny czy imieniny osobie bliskiej, ale także 
lekarzowi czy nauczycielowi. 
Czasami żywność ma społeczną wartość, gdy jest przyrządzana 
własnoręcznie. Żywność może też przekazywać pewną wiadomość. 
Odwzajemnienie podarunku i wdzięczność wobec osoby obdarzającej 
jest zazwyczaj uważane za obowiązek.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

ŻYWNOŚĆ JAKO ŚRODEK ZASPOKAJANIA POTRZEB 

SPOŁECZNYCH

Żywność może służyć wywieraniu wpływu na innych. Eksperyment 
zwany techniką obiadu wykazał, że ludzie bardziej lubią osoby 
spotykane podczas jedzenia. Na przykład opinie polityczne , które 
pojawiają się podczas spożywania posiłku, zyskują sobie większą 
akceptację.
Zaproszenie na kolację może być sposobem na zdobycie sympatii 
gościa. Jednak nie tylko żywność sama w sobie jest środkiem w 
nawiązywaniu kontaktów między ludźmi. Istotne są również sytuacje 
w których posiłki są spożywane. 
Popularne jest spotykanie się w różnego rodzaju lokalach 
gastronomicznych, wówczas żywność współtworzy atmosferę 
spotkania. Spożywanie posiłków w lokalach gastronomicznych należy 
do jednego z systemów komunikacji międzyludzkiej i jest jednym z 
aspektów życia publicznego.
Sam akt jedzenia czy picia nie wymaga obecności innych, ale sama 
przyjemność spożywania w towarzystwie innych i komunikowania się 
w ten sposób sprzyja zaspokajaniu potrzeby przynależności i 
akceptacji oraz leży w naturze człowieka.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

ŻYWNOŚĆ JAKO ŚRODEK ZASPOKAJANIA POTRZEB 

SPOŁECZNYCH

Kultura jest sumą nabytych i wyuczonych zachowań. Jawi się jako 
zintegrowana całość, w której sfera służąca zaspokojeniu głodu 
stanowi tylko jej część.
Proces kształtowania zachowań związanych z żywnością zaczyna się 
w rodzinie. Żywność tu spożywana wyznacza granice danej rodziny i 
symbolizuje jej odrębność. Tradycje żywieniowe przechodzą z 
pokolenia na pokolenie, co oznacza, że żywność spożywana w domu 
rodzinnym prawdopodobnie będzie również spożywana w 
przyszłości. Wzory żywieniowe są przekazywane z pokolenia na 
pokolenie drogą ustną lub pisemną.
Wzory żywieniowe są charakterystyczne dla poszczególnych 
społeczności kulturowych. To, co się jada jak często się jada, sposób 
przygotowania, czas posiłku i jego porcja są ich integralną częścią a 
poszczególne produkty mogą mieć znaczenie symboliczne. 
Samo pojęcie produktu jadalnego nie jest uniwersalne, ponieważ 
zależy od wzorów danej kultury. Produkt uważany za jadalny w 
jednej grupie kulturowej może być uważany za niejadalny w innej.
Żywność jest też elementem współtworzącym oprawy wszystkich 
ważnych wydarzeń w życiu człowieka – od uroczystości urodzinowych 
do pogrzebowych.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

ŻYWNOŚĆ JAKO ŚRODEK ZASPOKAJANIA POTRZEB 

SPOŁECZNYCH

Żywność od dawna była wykorzystywana przez człowieka w 
kategoriach symbolu statusu i prestiżu. Ludzie używają żywności 
jako środka odzwierciedlającego podziały w grupie społecznej. W 
celu wyeksponowania swojej pozycji społecznej ludzie spożywają 
produkty, które pomagają wspiąć się kolejny szczebel drabiny 
społecznej.
Element prestiżowy tkwiący w żywności dotyczyć może nie tylko 
ceny produktów, lecz także sposobów ich przyrządzania. Niekiedy 
żywność spożywana jest nie ze względu na swoje walory smakowe, 
ale dlatego, że ma wartość prestiżową. Przekonanie, że niektóre 
pokarmy przeznaczone są dla biednych, może sprawić, że ludzie nie 
będą ich jeść.
Rodzaj i miejsce spożywania posiłków może stanowić 
odzwierciedlenie różnic klasowych. Kierownicy i dyrektorzy częściej 
spożywają posiłki w restauracjach niż ich pracownicy lub robotnicy. 
Określony rodzaj produktów bywa preferowany przez poszczególne 
grupy społeczne i jest uzależniony od dochodu, wykonywanego 
zawodu, a nawet sposobu spędzania wolnego czasu.
Osoby na wyższych szczeblach społecznych zazwyczaj preferują 
oryginalne potrawy w mniejszych ilościach, natomiast osoby o 
niższym szczeblu społecznym zazwyczaj spożywają posiłki rzadziej i 
bardziej obfite.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

ŻYWNOŚĆ JAKO ŚRODEK ZASPOKAJANIA POTRZEB 

SPOŁECZNYCH

Żywność może być klasyfikowana według kryterium 
odzwierciedlającego jej status. Istnieją pewne produkty, które są 
odpowiednie na spotkania towarzyskie oraz takie, które jada się w 
samotności. Istnieje żywność stosowna przy specjalnych okazjach, 
czyli bardziej oryginalna; produkty codzienne, które mogą być 
podawane jako zwykły posiłek każdej osobie w każdym wieku. 
Drobne, słodkie przekąski (czekoladki, chipsy) to grupa produktów, 
która pozbawiona jest społecznej funkcji i na nadaje statusu.
Sposób przygotowania żywności także informuje o strukturze 
społecznej. Smażone potrawy są kojarzone z wysokim statusem i 
głównie przeznaczone dla mężczyzn. Gotowana żywność jest 
przeznaczona dla dzieci i nie odgrywa funkcji prestiżowej. 
Status jest wynikiem wolności w wyborze oryginalnych i drogich 
potraw w celu zaimponowania innym. Jeżeli ktoś bez ograniczeń 
dokonuje wyboru, znaczy to zapewne, że posiada wysoki status. W 
prawidłowym rozumieniu prestiżu żywności istotna jest przyjemność 
czerpana podczas jej jedzenia, ale również ocena tego faktu przez 
inne osoby. 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

ŻYWNOŚĆ JAKO ŚRODEK ZASPOKAJANIA POTRZEB 

SPOŁECZNYCH

Żywność może zaspokajać potrzebę samourzeczywistniania. Może 
być środkiem wyrażania kreatywności i środkiem inspirującym do 
tworzenia czegoś nowego. Sposobem wyrażenia kreatywności są 
nowe potrawy, potrawy przygotowywane według własnej receptury 
lub własny sposób na przygotowanie dań. Jest to nie tylko chęć 
sprawdzenia się i przygotowania czegoś całkiem nowego, ale też 
oczekiwanie na pochwałę i uznanie od spożywających. 
Jednak nie każdy dąży do zaspokojenia potrzeby samorealizacji 
poprzez żywność. Na przykład osoba, która nie uchodzi w kręgu 
znajomych za mistrza kulinarnego, przygotowując uroczystą kolację 
nie pozwoli sobie na własne pomysły będzie się trzymać 
sprawdzonych przepisów.
Często jednak niekorzystanie ze sprawdzonych przepisów 
rodzinnych, a tworzenie własnych, ma na celu polepszenie własnego 
samopoczucia i docenienie samego siebie.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

KONTAKTY SPOŁECZNE

Kontakty z innymi ludźmi stanowią czynnik, który również może 
modyfikować zachowania żywieniowe. Udokumentowano, między 
innymi, wpływ kontaktów społecznych podczas spożywania posiłku 
na ilość spożywanego pokarmu. W tego rodzaju badaniach 
wykorzystywano głównie bieżące jadłospisy i na ich podstawie 
poszukiwano czynników, które wpływają pobudzająco lub hamująco 
na konsumpcję żywności. Konsumpcja żywności zwiększa się w 
obecności innych osób, niezależnie od tego czy są to przyjaciele, 
członkowie rodziny czy nieznajomi. 
Obecność innych osób zwiększa ilość pokarmu spożywanego w 
ramach przekąsek, śniadań, obiadów czy kolacji, jak również 
posiłków spożywanych w domu, czy poza domem, a także posiłków 
weekendowych i spożywanych w powszednie dni tygodnia. 
W badaniach wykazano istnienie bezpośredniej dodatniej zależności 
między liczbą osób biorących udział w posiłku i wielkością 
spożywanego posiłku. Na zachowania żywieniowe przy stole wpływa 
raczej liczba osób, niż ich obecność lub jej brak.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

KONTAKTY SPOŁECZNE

W liczniejszym towarzystwie i przyjaznej atmosferze pojawia się 
tendencja do spożywania większej ilości pożywienia, chyba że 
występuje sytuacja nacisku społecznego ze strony osób biorących 
udział we wspólnym posiłku lub duże różnice w masie ciała. Na ilość 
spożywanego pożywienia wpływa również pozytywny nastrój 
(poczucie komfortu, przyjemność czerpana z jedzenia), czy 
aktywności konkurencyjne, takie jak rozmowy przy stole.
Obecność innych osób silniej wpływa na zachowania żywieniowe niż 
nastrój, w jakim znajduje się jednostka. Posiłki spożywane w 
towarzystwie innych osób są bardziej obfite niż posiłki spożywane w 
samotności. Ponadto posiłki spożywane pod wpływem pozytywnego 
nastroju mają większą objętość i są bardziej kaloryczne niż posiłki 
spożywane pod wpływem nastroju neutralnego. 
Jeśli chodzi o strukturę racji pokarmowej spożywanej pod w 
wpływem pozytywnego nastroju, to procent energii z tłuszczu i 
białka jest wyższy, zaś procent energii z węglowodanów jest niższy w 
posiłkach spożywanych w towarzystwie w porównaniu do posiłków 
spożywanych w samotności. 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

KONTAKTY SPOŁECZNE

Ogólnie można stwierdzić, że posiłki spożywane w obecności innych 
osób były bardziej kaloryczne niż posiłki spożywane w samotności, 
niezależnie od nastroju jednostki. Ponadto posiłki spożywane w 
sytuacjach społecznych różniły się strukturą od tych spożywanych w 
samotności. W obecności innych osób jednostka może być bardziej 
podatna na spożywanie potraw i deserów o dużej zawartości 
tłuszczu, ponieważ tłuszcz poprawia smak.
Kontakty społeczne mogą wpływać na zachowania żywieniowe 
również poprzez wyznaczanie pór posiłków, jak na przykład stała 
pora obiadowa w rodzinie, czy spotkania towarzyskie przy 
obiadokolacji. 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

POSTRZEGANIE WŁASNEGO CIAŁA

Istotną rolę w kształtowaniu zachowań żywieniowych wydaje się 
odgrywać element samooceny. Standardy kulturowe dotyczące 
atrakcyjności fizycznej, które podkreślają istotność masy ciała mogą 
sprzyjać rozwijaniu się u kobiet, szczególnie młodych, wysokich 
wymagań w stosunku do własnego ciała, które z kolei mogą 
prowadzić do rozwoju nieprawidłowych zachowań żywieniowych i 
nadmiernego wysiłku fizycznego.
Zgodnie z teorią niespójności własnego ja, rozbieżności między ja 
realnym i ja idealnym mogą prowadzić do negatywnych stanów 
emocjonalnych, takich jak rozczarowanie i brak satysfakcji, przez co 
mogą stwarzać warunki sprzyjające rozwojowi poważnej depresji. 
Negatywne stany emocjonalne mogą powodować spadek motywacji i 
poczucie braku skuteczności własnych działań w osiąganiu celów 
związanych z własnym ciałem i ostatecznie mieć negatywny wpływ 
na utrzymywanie się zachowań prozdrowotnych, takich jak 
prawidłowa dieta i odpowiednia aktywność fizyczna. Brak satysfakcji 
dotyczący własnego ciała wydaje się być związany ze standardami 
jakie kobieta wyznacza sobie samej, niezależnie od realnego 
wyglądu. 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

POSTRZEGANIE WŁASNEGO CIAŁA

Negatywny i niezgodny z rzeczywistym obraz własnego ciała, 
nieprawidłowe zachowania żywieniowe i nieodpowiednia aktywność 
fizyczna mogą powodować spadek motywacji do zdrowego 
odżywiania i ćwiczeń fizycznych, zwłaszcza w sytuacji niemożności 
osiągnięcia nierealnych oczekiwań odnośnie własnego ciała.
Niezadowolenie z własnego ciała może także skutkować restrykcyjną 
kontrolą ilości i rodzaju przyjmowanych pokarmów, która ma na celu 
utrzymanie obecnej masy ciała lub też zapoczątkowanie jej 
zmniejszania. 
Zatem niska lub nieadekwatna samoocena, przejawiająca się głównie 
w niezadowoleniu z własnego ciała, może prowadzić do pewnej 
patologii w zakresie zachowań żywieniowych. 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

POSTRZEGANIE WŁASNEGO CIAŁA

Na podstawie swoich badań nad wpływem rozbieżności między 
rzeczywistą i idealną masą ciała na zachowania żywieniowe i 
aktywność fizyczną w czasie wolnym stwierdzono, że kobiety, które 
postrzegały siebie jako znacznie odbiegające od swojego ideału,  
częściej doświadczały niezadowolenia z własnego ciała i wykazywały 
nieprawidłowe zachowania żywieniowe, takie jak niższe spożycie 
produktów pożądanych ze zdrowotnego punktu widzenia (np. 
warzywa i owoce), wyższe spożycie produktów niepożądanych ze 
zdrowotnego punktu widzenia (np. nasycone kwasy tłuszczowe). 
U kobiet tych obserwowano także niewielki udział aktywności 
fizycznej w czasie wolnym. Dodatkowo rozbieżności miedzy idealnym 
i realnym obrazem własnego ciała wiązały się z wyższym poziomem 
niezadowolenia z własnego ciała, większym dążeniem do szczupłej 
sylwetki, większą kontrolą diety oraz większą skłonnością do 
zaburzeń odżywiania. 
Tak więc niezgodny z rzeczywistością obraz własnego ciała może 
odgrywać kluczową rolę w wykształcaniu nieprawidłowych zachowań 
żywieniowych.

 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Emocje są określane w dużej mierze na podstawie zachowania  
niewerbalnego człowieka. Zewnętrzne przejawy emocji są w dużym 
stopniu wyuczone w procesie socjalizacji, są zatem zgodne z 
normami i oczekiwaniami kulturowymi.
Sygnały fizjologiczne wpływają na intensywność odczuwania emocji, 
natomiast jakość emocji czy rodzaj odczuwanej emocji zależy 
częściowo od sygnałów poznawczych, jakich dostarcza interpretacja 
sytuacji przez daną jednostkę.
W związku z ludzką zdolnością uczenia się możemy oczekiwać 
ścisłego związku jedzenia i picia ze stanami emocjonalnymi i 
nastrojem. Już u niemowląt obserwowane jest podnoszenie nastroju i 
efekt uspokojenia pod wpływem pojawiającego się uczucia sytości po 
posiłku oraz bliskiej obecności matki. 
W sytuacji, kiedy brak jest bliskości innych ludzi z otoczenia 
społecznego, jedzenie może stanowić czynnik uspokajający i 
podnoszący komfort psychiczny. Ponadto spożywanie określonych 
pokarmów lub picie określonych napojów może do pewnego stopnia 
powodować napływ różnych wspomnień i w ten sposób regulować 
nastrój. 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Żywność jest w najmniejszym stopniu preferowana w czasie 
wystąpienia negatywnych emocji, kiedy utrudnione jest wchłanianie 
i trawienie. Jest natomiast bardziej preferowana w sytuacjach, kiedy 
warunki fizjologiczne (poczucie zadowolenia, szczęścia) są najlepsze 
dla procesów trawiennych. Żywność typu junk food jest preferowana 
pod wpływem negatywnych emocji, kiedy pożądane jest szybkie 
dostarczenie energii w celu podniesienia nastroju.
Żywność jest stosowana również pod wpływem oddziaływań 
psychologicznych, np. aby zredukować niepożądane emocje lub 
przedłużyć występowanie emocji pozytywnych. Chrupki, chipsy, 
orzeszki są preferowane przez osoby znudzone , sfrustrowane i złe. 
Zupy, które są kojarzone z atmosferą domową są wybierane i 
spożywane, kiedy jednostka czuje się samotna i smutna.
Żywność jest też sposobem uwolnienia się od stresu. Podczas stresu 
jedni ograniczają spożywanie żywności, inni zaś konsumują ogromne 
ilości pożywienia w nadziei na uspokojenie się czy wyzbycie lęku. W 
podobny sposób odreagowywany jest wysiłek umysłowy.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Stany emocjonalne mogą wpływać na zachowania żywieniowe 
prowadząc zarówno do spożywania nadmiernej, jak i niedostatecznej 
ilości pokarmów. Emocje pozytywne w odmienny sposób niż emocje 
negatywne determinują sposób i ilość spożywanego pokarmu. 
Stany emocjonalne, zwłaszcza negatywne silniej wpływają na 
zachowania żywieniowe osób otyłych, stosujących dietę czy 
cierpiących na zaburzenia odżywiania. 
Współczesne teorie podkreślają regulacyjny wpływ podstawowych 
emocji takich jak gniew, strach, radość, smutek, wstyd i 
niezadowolenie na zachowania jednostki. 
Związek konkretnej emocji z zachowaniami żywieniowymi powinien 
być tym mocniejszy im częściej dana emocja pojawia się w 
kontekście żywienia. Ogólnie można powiedzieć, że tendencja do 
spożywania pokarmu jest większa w stanie większego pobudzenia 
emocjonalnego niż w stanie niskiego pobudzenia.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Emocje pozytywne

Badania nad wpływem pozytywnych emocji na zachowania 
żywieniowe skoncentrowane wokół zależności między pozytywnym 
nastrojem a zachowaniami żywieniowymi, dawały sprzeczne 
rezultaty. Niektórzy badacze nie wykazali istnienia związku między 
pozytywnymi emocjami i ilością spożywanego pożywienia, podczas 
gdy inni wykazali, iż pozytywny nastrój może skutkować 
przejadaniem się w sytuacjach społecznych. 
Pozytywne emocje mogą powodować spożywanie bardziej obfitych 
posiłków poprzez mechanizm kojarzenia szczęścia i zadowolenia z 
większą ilością pożywienia.
Doświadczanie pozytywnych emocji może zwiększać skłonność do 
spożywania zdrowej żywności, podczas gdy negatywne stany 
emocjonalne mogą sprzyjać tendencji do spożywania niezdrowej 
żywności. Pozytywne stany emocjonalne sprzyjają bardziej 
prawidłowym zachowaniom żywieniowym, jak również mogą sprzyjać 
odczuwaniu większej przyjemności z jedzenia.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Emocje negatywne

Negatywne stany emocjonalne w niejednoznaczny sposób wpływają 
na zachowania żywieniowe. Czynniki emocjonalne, które 
bezpośrednio wpływają na ilość spożywanej żywności to stany 
depresyjne. Utrata apetytu jest jednym z klasycznych objawów 
depresji, co częściowo może wyjaśniać spadek percepcji smaku u 
osób depresyjnych. Klasyczna depresja jest łączona z obniżonym 
apetytem i utratą masy ciała.
Badania nad teorią regulacji afektu w odniesieniu do przypadków 
klinicznych, wskazują, że żywienie spełnia funkcję regulatora emocji, 
szczególnie w zmniejszaniu nasilenia negatywnych stanów 
emocjonalnych u osób cierpiących na jedzenie napadowe. 
Przeprowadzono wiele badań nad związkiem emocji, żywienia i masy 
ciała. W badaniach tych zajmowano się przeważnie problemem 
wpływu negatywnych stanów emocjonalnych takich jak depresja czy 
lęk na zachowania żywieniowe osób otyłych i o prawidłowej masie 
ciała. 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Emocje negatywne

Wyniki wspomnianych badań są sprzeczne, jednak większość z nich 
wskazuje wpływ negatywnego stanu emocjonalnego na przejadanie 
się osób otyłych. Wniosek z tych badań jest taki, że objadanie się 
jednostek otyłych w odpowiedzi na negatywne emocje jest 
wyuczonym zachowaniem ukierunkowanym na redukcję 
negatywnego stanu.
Przejadanie się, jako reakcja na negatywne stany emocjonalne, 
występuje zarówno u kobiet otyłych jak i o prawidłowej masie ciała. 
Istnieją dane wskazujące iż osoby otyłe w większym stopniu 
wykazują zachowania typowe dla żywienia emocjonalnego w 
porównaniu do osób o prawidłowej masie ciała. 
Stwierdzono także, że otyłe kobiety spożywały większe ilości 
pokarmu w odpowiedzi na różnorodne emocje negatywne takie jak 
lęk, depresja, złość. Można więc pokusić się o stwierdzenie, iż 
negatywne stany emocjonalne wpływają na ilość spożywanego 
pokarmu, szczególnie w odniesieniu do osób otyłych.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Emocje negatywne

U osób otyłych reaktywność emocjonalna oznaczająca wrażliwość na 
bodźce żywieniowe może być związana ze wzrostem apetytu i 
większą ilością spożywanej żywności. Stres psychologiczny taki jak 
obciążenie negatywnymi emocjami może wpływać na ilość 
spożywanego pożywienia. 
Osoby otyłe przejadają się w stanie niepokoju, ponieważ czynność 
jedzenia redukuje ten stan. Ponadto osoby otyłe nie są w zdolne do 
rozróżnienia między stanem głodu i niepokoju, ponieważ nauczyły 
się jeść w odpowiedzi zarówno na niepokój, jak i odczucie głodu. 
Jednostka może przejadać się w odpowiedzi na napięcie emocjonalne 
oraz nieprzyjemne doznania i dyskomfort uczuciowy. 
W badaniach kwestionariuszowych nad wpływem negatywnych 
emocji na zachowania żywieniowe osoby badane zgłaszały większą 
chęć jedzenia w stanach znudzenia, depresji czy zmęczenia, 
natomiast obniżone łaknienie pojawiało się w stanach strachu, bólu 
czy napięcia. 
W sytuacji strachu, który jest uważany za stan emocjonalny 
wpływający hamująco na zachowania, jedzenie jest mniej 
prawdopodobne niż przypadku złości, która jest uważana za emocję 
aktywującą zachowania. 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Emocje negatywne

W badaniach nad wpływem podstawowych negatywnych emocji 
(złość, lęk, smutek) na zachowania żywieniowe, osoby badane 
odczuwały większy głód w stanie złości niż w stanie strachu i 
smutku. Odnotowano także największą tendencję do impulsywnego 
jedzenia w stanie złości, w porównaniu do lęku i smutku. W 
porównaniu do stanów niskiego pobudzenia, stany wysokiego 
pobudzenia emocjonalnego wydawały się wpływać hamująco na 
spożywanie pokarmu.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Stres

Zmiana zachowań żywieniowych może zachodzić również pod 
wpływem stresu będącego kombinacją negatywnych emocji. 
Niektóre jednostki przejadają się w sytuacji stresu, podczas gdy inne 
ograniczają przyjmowanie pokarmu. 
U kobiet z wysokim poziomem lęku i wysoką reaktywnością na 
bodźce żywieniowe obserwowano zwiększanie ilości spożywanego 
pokarmu w sytuacji stresu. Tendencja do braku kontroli nad 
jedzeniem może sprzyjać przejadaniu się w sytuacji stresu.
Negatywne emocje składające się na stres mogą być redukowane 
poprzez przyjemność jedzenia. W sytuacji stresu (zbliżający się 
egzamin) jednostka może doświadczać zwiększonego napięcia i lęku 
i wykazywać większą tendencję do spożywania pokarmu, aby ten 
stres rozładować. Spożywanie posiłku może odwracać uwagę od 
negatywnych emocji, wzbudzać pozytywne emocje, a także 
wywoływać uczucie rozluźnienia ciała.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

STANY EMOCJONALNE

Żywienie emocjonalne

Żywienie emocjonalne jest nieprawidłowym zachowaniem 
żywieniowym silnie warunkowanym negatywnymi emocjami takimi 
jak złość, depresja, nuda, niepokój, samotność i stres. 
Badania nad żywieniem emocjonalnym przeprowadzano przy pomocy 
skali żywienia emocjonalnego (Emotional Eating Scale), która 
obejmuje trzy podskale: gniew/wrogość, depresję i lęk. 
Żywienie emocjonalne zdarza się epizodycznie i nieregularnie; 
najczęściej odbywa się w tajemnicy i charakteryzuje się spożyciem 
pokarmów wysokoenergetycznych lub bogatych w węglowodany 
proste. 
Ten rodzaj nieprawidłowych zachowań żywieniowych występuje 
najczęściej w samotności, podczas kolacji lub przekąszania, podczas 
posiłku w domu. Żywienie emocjonalne zaobserwowano u obu płci i u 
osób z różnych klas społecznych. 
Skłonności do żywienia emocjonalnego mogą wykazywać osoby, 
które mają problemy natury emocjonalnej objawiające się poczuciem 
niedopasowania, niską samooceną, słabym uspołecznieniem i 
stanami lękowymi.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PREFERENCJE ŻYWIENIOWE

Preferencje charakteryzowane są jako stopień lubienia lub 
nielubienia zwany także stopniem pożądalności. Można wyróżnić 
kilka rodzajów żywności ze względu na topień jej preferowania:



 

żywność nielubiana i nigdy nie spożywana

 niezależnie od tego 

kiedy, gdzie i jak jest serwowana, z wyjątkiem sytuacji głodowych. 
Awersja do żywności jest tu warunkowana skojarzeniami i opiniami o 
żywności, a nie rzeczywistym doświadczeniem związanym ze 
smakiem;



 żywność nielubiana po spożyciu

, co jest wynikiem jej smaku lub 

innych cech fizykochemicznych, które mogły stać się przyczyną 
awersji, gdyby żywność została w inny sposób przygotowana do 
spożycia;



 żywność nielubiana z powodu częstego jej spożywania

, gdyż 

wywołuje nudę i zniechęcenie. Bardzo częste spożywanie łączy się z 
ograniczonymi możliwościami jednostki wynikającymi na przykład z 
sytuacji finansowej lub stosowania diety;



 żywność nielubiana ponieważ wywołuje alergię

 lub inne negatywne 

reakcje fizjologiczne;



 żywność, która była lubiana, ale stała się nielubiana

;



 żywność lubiana.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PREFERENCJE ŻYWIENIOWE

Już w pierwszym roku życia człowiek zaczyna łączyć żywność z jej 
formami znaczeniowymi, które odzwierciedlają bezpieczeństwo, 
aktywność, wydarzenia. W trakcie dalszego rozwoju żywność nabiera 
coraz większego znaczenia, np. pieczywo symbolizuje śniadanie, tort 
– urodziny itp. Znaczenia te stają się coraz bardziej istotne i w wieku 
młodzieńczym mogą stać się najważniejszymi czynnikami 
determinującymi preferencje żywieniowe.
Człowiek może polubić określoną żywność wtedy, gdy często ją 
spożywa lub stanowi ona nagrodę. Żywność stosowana jako nagroda 
może stać się zarówno obiektem preferencji jak i awersji.
Większość preferencji smakowych jest nabywanych niezależnie, nie 
poprzez specjalny trening czy zamiar. Zarówno upodobania, jak i 
awersje powstają zazwyczaj przypadkowo pod wpływem różnych 
oddziaływań ze strony otoczenia społecznego, czyli poprzez 
przypadkowe uczenie się.
Pozytywne lub negatywne nastawienie do żywności jest 
warunkowane takimi czynnikami, jak czas i kontekst jej spożywania, 
poziom głodu, nastrój, a także czas, który minął od momentu jej 
spożywania.

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PREFERENCJE ŻYWIENIOWE

Psychologowie społeczni twierdzą, że ekspozycja człowieka na takie 
czynniki jak nonsensowne słowa, muzyka, obrazy wywołuje bardziej 
pozytywne postawy wobec nich, nawet w sytuacji, kiedy pierwsza 
reakcja mogła być obojętna, a nawet negatywna. Ekspozycja ta musi 
odbywać się jednak w odpowiednim miejscu i czasie. Prosta 
ekspozycja na żywność wywołuje akceptację, jednak ostateczne 
preferencje lub awersje kształtują się ostatecznie dopiero po jej 
spróbowaniu.
Obserwuje się tendencję do lubienia żywności, która jest znana oraz 
odrzucanie lub ignorowanie tej, która jest nieznana. Najczęstszym 
sposobem pozwalającym na to przejście jest zapoznanie się 
człowieka z różnorodną żywnością w trakcie dorastania. Ta 
ekspozycja obejmuje nie tylko żywność spożywaną, ale również tę, 
którą można zobaczyć w sklepie lub w reklamie. 
Reklamy nie tylko powodują wprowadzanie nazwy produktu do 
pamięci, ale również powstawanie bardziej pozytywnych postaw 
wobec żywności reklamowanej. Zbyt długa ekspozycja znanej już 
żywności może wywołać chwilowy spadek preferencji wobec tej 
żywności. 

RÓŻNE CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE ODPOWIEDZIALNE ZA 

ŻYWIENIE

PREFERENCJE ŻYWIENIOWE

Preferencje smakowe są kształtowane przez rodzinę lub inne osoby 
sprawujące opiekę nad dzieckiem. W przypadku sprawowania opieki 
nad dzieckiem  przez inne osoby niż rodzice, mogą oni stracić 
kontrolę nad rozwojem preferencji żywieniowych dziecka. 
Wraz z rozwojem dziecka wpływ rodziców na jego preferencje 
smakowe zwiększa się. Rodzice, którzy serwują dziecku 
zbilansowaną dietę wykraczają poza samo dostarczanie właściwych 
składników odżywczych, ponieważ pomagają w tworzeniu właściwych 
z żywieniowego punktu widzenia preferencji, które mogą trwać przez 
całe życie.
Wśród czynników warunkujących zmiany w preferencjach 
żywieniowych dużą rolę odgrywa kontekst. Kontekstem dla 
poszczególnych cech żywności są inne cechy żywności oraz sposób 
jej serwowania. Poglądy i uczucia towarzyszące poszczególnym 
rodzajom żywności są również elementami kontekstu i mogą 
zmieniać znaczenie i sposób postrzegania smaku żywności.

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ