Toksyczność substancji
uzależniających
Andrzej Kunt
Wykład VII
Toksyczność substancji
uzależniających
Andrzej Kunt
Wykład VII
1. Podstawowe pojęcia
Definicje podstawowych pojęć związanych z substancjami uzależniającymi
podano poniżej.
Narkomania - zespół zjawisk psychicznych, a niekiedy fizycznych, wynikających z
działania narkotyków; charakteryzuje się zmianami zachowania i reakcji
psychofizycznych w określonym środowisku oraz koniecznością stałego lub okresowego
przyjmowania narkotyków w celu doznania ich wpływu na psychikę albo dla uniknięcia
następstw spowodowanych ich brakiem w organizmie.
Używanie - celowe przyjmowanie substancji chemicznych doustnie lub przez
nabłonkową wyściółkę nosa, odbytnicy lub płuc; wstrzyknięcie substancji chemicznej
podskórnie, domięśniowo lub dożylnie.
Nadużywanie - celowe użycie środka leczniczego w ilościach nadmiernych w stosunku
do przepisanych lub w celach innych od zamierzonych w leczeniu: ciągłe używanie
środka psychoaktywnego i(lub) alkoholu mimo niekorzystnego wpływu na używającego
lub na inne osoby.
Uzależnienie – stan, w którym dana osoba musi kontynuować używanie
substancji chemicznej w celu uniknięcia objawów odstawienia.
Zależność psychiczna - przymus okresowego lub stałego przyjmowania
środka uzależniającego, wywołującego przyjemność lub zapobiegającego
uczuciu nieprzyjemności.
Zależność fizyczna - zmieniony stan fizjologiczny wywołany przez
powtarzalne przyjmowanie substancji, których okresowy brak wywołuje
charakterystyczny i swoisty zespół objawów, określany jako zespół
odstawienia.
Zespół odstawienia - objawy fizyczne i(lub) psychiczne, które powstają
po zaprzestaniu pobierania substancji chemicznej.
Nałóg - ciągłe stosowanie substancji chemicznej, mimo związanego z tym
pogarszania stanu somatycznego i psychicznego oraz pogarszania sytuacji
ekonomicznej lub prawnej.
Tolerancja - stan zmniejszonej wrażliwości na substancję chemiczną,
spowodowany jej zwiększonym metabolizmem lub zmniejszoną reakcją
organizmu na jej obecność.
za leksykonem WHO:
narkotyzowanie się - to przyjmowanie substancji i związków
chemicznych oddziaływujących na OUN człowieka w celach
niemedycznych, dla osiągnięcia przyjemności;
uzależnienie - oznacza potrzebę powtarzania dawki alkoholu lub środka
psychoaktywncgo (narkotyku) dla wywołania dobrego samopoczucia lub
uniknięcia złego. Rozróżniamy uzależnienia: psychiczne -
charakteryzujące się wyłącznie wystąpieniem zespołu objawów ze strony
OUN oraz uzależnienie fizyczne - związane z objawami somatycznymi w
momencie odstawienia jako efektów ingerencji środka w procesy
fizjologiczne i metaboliczne;
zespól uzależnienia - grupa zjawisk behawioralnych, poznawczych i
fizjologicznych rozwijających się w wyniku powtarzającego się
przyjmowania substancji psychoaktywnych;
abstynencja - powstrzymywanie się od zażywania środków
psychoaktywnych; Nie należy tego terminu mylić z terminem „zespołu
abstynencyjnego”, używanego czasami zamiennie z terminem „zespołu
odstawiennego”;
nadużywanie (abuse) - grupa terminów zdefiniowanych jako ciągłość
używania środka psychoaktywnego. mimo świadomości trwałych lub
nawracających skutków negatywnych (zdrowotnych, społecznych,
zawodowych);
nałóg lękowy lub alkoholowy - powtarzające się używanie jednej lub
kilku substancji psychoaktywnych powodujących, że osoba przyjmująca
(nałogowiec) znajduje się okresowo lub przewlekle w stanie intoksykacji i
odczuwa przymus przyjmowania wybranej substancji. Z reguły rozwija
się w tym zespole tolerancja, a przerwanie przyjmowania prowadzi do
zespołu abstynencyjnego. Dla alkoholu stosuje się termin równoznaczny
- alkoholizm;
zaburzenia afektywne, rezydualne - są to zmiany w nastroju
wywołane przez alkohol lub substancje psychoaktywne, utrzymujące się
dłużej niż przewidywalny czas działania tych substancji;
szkodliwa reakcja na lek (adverse drug reaction) - w medycynie
ogólnej i farmakologii określana jako toksyczna reakcja somatyczna
(rzadziej psychiczna) wywołana działaniem leku. Reakcja może być
przewidywalna lub idosynkratyczna albo alergiczna (nieprzewidywalna).
W omawianym kontekście chodzi o nieprzyjemne reakcje i odczucia w
trakcie przyjmowania substancji psychoaktywnych;
amnezja - utrata lub zaburzenie pamięci (całkowite lub częściowe,
trwale lub okresowe) dające się wytłumaczyć przyczynami
somatycznymi (zmiany organiczne w wyniku działania narkotyku) lub
wyłącznie psychicznymi;
psychoza amfetaminowa - zaburzenie charakteryzujące się urojeniami, omamami, nadaktywnością i
chwiejnością nastroju. Najczęściej zachowanie chorego jest nieracjonalnie wrogie wobec otoczenia. Zespół
występuje po przyjmowaniu średnich i wysokich dawek amfetaminy lub wkrótce po odstawieniu narkotyku;
zespół amnestyczny - wywołany alkoholem lub substancjami psychoaktywnymi. Charakteryzuje się
silnymi, przewlekłymi upośledzeniami pamięci świeżej i trwałej;
zespól braku motywacji - apatia, brak skuteczności działania, trudności w wyko nywaniu codziennych
czynności. Przypisywany głównie działaniu przetworów konopii indyjskich (Cannabis);
zła podróż (bad trip) - w żargonie osób uzależnionych negatywny, inny od oczekiwanego skutek przyjęcia
substancji psychoaktywncj;
detoksykacja - proces bezpiecznego i skutecznego (zgodnie z procedurą kliniczną) odstawienia substancji
psychoaktywnej w sposób minimalizujący objawy zespołu abstenencyjnego, wyprowadzający pacjenta ze
skutków działania przyjmowanej substancji;
halucynogen - substancja chemiczna wywołująca zmiany w postrzeganiu,
myśleniu, uczuciach. Działaniem przypomina obraz endogennej psychozy. Nie
powoduje upośledzenia pamięci i orientacji (np. LSD, psylocybina. meskalina);
wznowa, nawrót - powrót do picia alkoholu lub przyjmowania środków
psychoaktywnych po okresie abstynencji, z ponownym rozwinięciem się
wszystkich objawów uzależnienia, tolerancją i objawami zespołu odstawienia;
tolerancja - osłabienie reakcji na działanie substancji psychoaktywnej
wywołane jej przewlekłym stosowaniem.
- typ morfinowy
Obejmuje naturalne alkaloidy opium uzyskane z maku lekarskiego, w tym morfinę i kodeinę (pochodne
fenantrenu) oraz półsyntetyczne i syntetyczne pochodne (opioidy) z heroiną włącznie.
Cechy charakterystyczne: silne uzależnienie psychiczne i fizyczne, szybki wzrost tolerancji, wyraźne objawy
abstynencji oraz wysoka toksyczność.
2. Typy narkomanii i najpopularniejsze preparaty
wg podziału WHO
Pochodne
Alkaloid
Zawartość w %
MORFINA
1,0
FENANTRENU
KODEINA
0,5
TEBAINA
0,2
PAPAWERYNA
1,0
IZOCHINOLINY
NARKOTYNA
6,0
NARCEINA
0,3
Średnia procentowa zawartość alkaloidów w opium
Pozostałe półsyntetyczne i syntetyczne opioidy
Półsyntetyczne
Syntetyczne
DIONINA
HEROINA
HYDROKODON
HYDROMORFON
OKSYKODON
OKSYMORFON
ALFENTANYL
ALFAPRODYNA
BUTORFANOL
DEKSTROMETORFAN
DIFENOKSYLAT
FENTANYL
LEWORFANOL
LOFENTANYL
NALBUFINA
NALORF1NA
PENTAZOCYNA
PETYDYNA
PROPOKSYFEN
SYFENTANYL
- typ kokainowy
Obejmuje wszystkie przetwory i postacie uzyskane w wyniku obróbki i
przetwarza nia liści krzewu Erythroxylon coca - liście surowe,
chlorowodorek kokainy, pasta kokainowa, „crack”, ,,freebase”.
Cechy charakterystyczne: silne uzależnienie psychiczne, bardzo słabo
zaznaczona zależność fizyczna. Szybki wzrost tolerancji i wyraźne
objawy abstynencji, a także wysoka toksyczność narządowa.
Postacie i drogi podania kokainy (Erythroxylon coca)
Postać kokainy
Nazwy potoczne
Drogi podania
LIŚCIE KRZEWU
KOKAINOWEGO
KOKA
ŻUCIE LIŚCI
CHLOROWODOREK
KOKAINY
BIAŁA DAMA, ŚNIEG, KOKA, PUDER,
JULIA, KOLUMBIJKA, PERUVIAN,
CHARLIE, LADY, ZLOTY PROSZEK
DOUSTNIE,
DONOSOWO,
DOŻYLNIE,
PODSKÓRNIE,
DOSPOJÓWKOWO,
DOPOCHWOWO,
DOODBYTNICZO
PASTA KOKAINOWA
(produkt pierwotny
przerobu liści)
GREEN PASTE, PASTE LAVADE
PALENIE
FREEBASE (pozbawiona
soli
chlorowodorkowej)
ROCKS, CHIPS
WDYCHANIE OPARÓW
CRACK (krystaliczna
postać
chlorowodorku)
DUMEX, CRACK
PALENIE,
WDYCHANIE OPARÓW
- typ cannabis
Dotyczy wszystkich preparatów i przetworów uzyskanych z rośliny konopi indyjskich lub
gatunków pokrewnych. Są to: marihuana (ziele), haszysz (żywica), olej haszyszowy.
Cechy charakterystyczne: zwykle silna, ewentualnie umiarkowana zależność
psychiczna, a w ostatnich latach poznano również receptorowe mechanizmy uzależnienia
fizycznego. Tolerancja rozwija się kilka miesięcy (3-6), rzadziej niż w poprzednich typach
notowano objawy abstynencji. Skutki toksyczne odnoszą się do: układu sercowo-
naczyniowego (tachykardia, wzrost ciśnienia krwi); regulacji neurohormonalnej poprzez
receptory kannabinoidowe (CB1), serotoninowe (5HT) oraz dopaminergiczne;
upośledzenia odporności komórkowej (receptory CB2). Coraz częściej wskazuje się na
ryzyko karcinogenezy i działania mutagennego w wyniku palenia marihuany.
Przetwory konopi indyjskich (Cannabis sativa, C. indica)
Nazwa
Źródło
Nazwy potoczne
Zawartość
THC*
MARIHUANA
MIESZANINA SUCHYCH LIŚCI I
ŻEŃSKICH KWIATOSTANÓW
MARY JANE, MARYCHA,
MARYŚKA, TRAWKA, JOINT,
GANDZIA, ŚMIESZKA
l-3%
HASZYSZ
MIESZANINA ŻYWICY
KWIATOSTANÓW ŻEŃSKICH I
KWITNĄCYCH SZCZYTÓW ROŚLINY
HASZ, BHANG, AFGAN.
PETARDA, HLASTELINA.
CZARNE MAROKO
5-10%
OLEJ Z HASZYSZU
WYCIĄG HASZYSZU
30-50%
*THC – tetrahydrokanabinole, substancje czynne konopi
- typ amfetaminowy
Grupa ta stanowi obecnie około 28 różnych związków (m.in. amfetamina,
metamfetamina, MDA, MDMA, MMDA, ecstase, mitsubishi, UFO),
uzyskiwanych na drodze syntezy (sole siarczanowe lub fosforany
amfetaminy), a przyjmowanych w postaci proszku (doustnie, donosowo,
inhalacyjnie) lub tabletek. Stosunkowo niedawno wprowadzono
chlorowodorek amfetaminy (ICE) w postaci płynnej.
Cechy charakterystyczne: ten typ narkomanii charakteryzuje silna
zależność psychiczna, przy słabo wyrażonej lub całkowitym braku
zależności fizycznej. Znamienny jest szybki wzrost tolerancji. Psychozy
maniakalne, zmiany nastroju z agresją lub skłonnościami samobójczymi,
problemy ze snem - to najczęściej spotykane zaburzenia psychiczne u
amfetaministów. Coraz częściej zwraca się uwagę na toksyczność
narządową tej grupy środków psychoaktywnych, a szczególnie w
odniesieniu do układu sercowo-naczyniowego. Opisywano liczne
przypadki kardiotoksycznego działania pochodnych amfetaminy
(szczególnie ecstase) z rozległymi zawałami mięśnia sercowego włącznie.
- typ substancji halucynogennych
Jest to liczna grupa naturalnych i syntetycznych (LSD-25, PCP. fencyklidyna)
związków psychodysleptycznych. Większość znanych halucynogenów jest
jednak po chodzenia naturalnego. Kaktus (Lophophora wiliamsi) zawierający
mescalinę, grzyby (Psilocybe mexicana czy europejska Łysiczka
lancetowata) zawierające psylocybinę, psylocynę - to główne źródła
związków psychodysleptycznych. Charakterystyczne dla polskich, lokalnych
warunków jest szukanie przez narkomanów rodzimych zamienników, takich
jak muchomor czerwony i plamisty, zawierających muskarynę, kwas
ibotenowy i muscymol - alkaloidy działające psychostymulująco.
Z tego samego powodu młodociani narkomani sięgają po nasiona bielunia
dziędzierzawej i innych roślin rozpowszechnionych w środowisku
naturalnym.
Cechy charakterystyczne: obserwowano jedynie uzależnienie psychiczne,
występują psychozy, nawroty typu „odbłysk” („flashback”), stosunkowo
wysoka toksyczność narządowa.
- typ lotnych rozpuszczalników
Obejmuje lotne związki organiczne jak np.: octan etylu, aceton,
ksylen, toluen. Po szczególne substancje lub ich mieszanina w
handlowych preparatach typu SKIN, BIROL, rozpuszczalniki i
rozcieńczalniki do farb olejnych i ftalowych itp. używane są do
inhalacyjnego (wziewnego) intoksykowania się dla wywołania stanu
odurzenia.
Cechy charakterystyczne: uzależnienie psychiczne, typ wysoce
toksyczny, organicz ne uszkodzenia OUN i narządów miąższowych.
Znaczne niebezpieczeństwo zachły śnięcia i zadławienia treścią
pokarmową.
3. Objawy kliniczne związane z
używaniem i zespołem odstawienia
wybranych środków narkotycznych
ZGŁASZANE PRZEZ
PACJENTA
OBJAWY SOMATYCZNE
W BADANIU
SKUTKI PRZY
PRZEWLEKŁYM
STOSOWANIU
ZESPÓŁ
ABSTYNENCJI
(ODSTAWIENIA
)
OPIATY (F11)
Euforia, ciepło, zanik
uczucia głodu,
obniżenie odczuwania
bólu
i zmęczenia
zwężenie źrenic, brak lub
słaba ich reakqa na
światło.
spowolnienie psycho
ruchowe, hipotermia
osłabienie odruchu
wykrztuśneao.
spadek R R,
bradykardia.
wysychanie błon
śluzowych.
bladość skóry.
zaparcia
uszkodzenie narządów
miąższowych.
zaburzenia hormonalne i
układu, odpornościowego.
wyniszczenie, zmiany
zapalne skóry.
zakażenia.
urazy,
zaburzenia seksualne.
wczesna umieralność
wzrost R R,
przyspieszenie
tętna.
wzrost
temperatury.
nasilona
potliwość.
wymioty.
drżenia
mięśniowe.
bóle stawowe.
światlowstręt.
niepokoje.
głód
narkotykowy
KANABINOLE(F12)
Nie opisywano
zgonów po
zażywaniu
kanabinoli
omamy,
halucynacje,
gonitwa myśli,
niepewność,
lęk. bezsenność
psychozy intoksykacyjne,
tachykardia, wzrost RR,
wysuszenie błon (wzmożone
pragnienie), wzrost
temperatury ciała,
przekrwione spojówki
zaburzenia snu,
zaburzenia pamięci,
zaburzenia percepcji,
wychudzenie, przewlekle
zapalenie, krtani i oskrzeli,
napady kaszlu
lęki,
zaburzenia snu. drażliwość,
zmniejszone łaknienie,
wzmożona potliwość,
dolegliwości gastryczne, głód
narkotykowy
HALUCUNOGENNE I PSYCHOSTYMULUJĄCE (F16)
Euforia,
omamy,
zaburzenia
percepcji,
lęki,
zaburzenia
pamięci
i wnioskowania,
urojenia
mistyczne
i religijne
szerokie źrenice,
wzrost RR,
tachykardia,
ślinotok,
nudności,
śpiączka,
drgawki,
krwotoki w obrębie OUN
zmiany osobowości,
apatia,
zmiany nastroju
i tendencje samobójcze
zespól urojeniowy
(pseudoschizofreniczny),
zaburzenia depresyjne,
„odbłyski”
Dziękuję za uwagę