Pytania i hipotezy

Dobre pytania (1)

• Powinny uwzględniać dotychczas 

zgromadzoną wiedzę

– Nie wyważać otwartych drzwi, nie 

walczyć z wiatrakami

• Ale: replikacje i przyczynki jako ważny 

czynnik w rozwoju nauki

– Dotyczyć luk w dotychczasowej wiedzy 

lub niezgodności teorii i danych 
empirycznych

Dobre pytania (2)

• Mogą ew. dotyczyć relacji miedzy 

wiedzą naukową a ważnymi 
potrzebami społecznymi / 
cywilizacyjnymi

Dobre pytania (3)

• Powinny być postawione na odpowiednim 

poziomie ogólności

– Co wpływa na osobowość człowieka?
– Czy wypicie po godzinie 15.00 filiżanki kawy czyni 

człowieka bardziej ekstrawertycznym niż wypicie 

filiżanki herbaty lub szklanki soku pomarańczowego?

• Zbyt szczegółowe pytanie prowadzi do odpowiedzi o niskiej 

wartości wyjaśniającej a jednocześnie często zaciera granice 

między istotnymi a nieistotnymi, ale trudnymi do 

kontrolowania, czynnikami

– Czy niektóre używki mogą modyfikować osobowość?

• Czy kofeina wpływa na ekstrawersję/introwersję człowieka?
• Czy preferencje związane z piciem kawy i herbaty wiążą się w 

kulturze xx z różnicami w poziomie introwersji/ekstrawersji

 Ostateczne sformułowanie pytania 

badawczego może wyłaniać się 
stopniowo poprzez stawianie 
bardziej konkretnych pytań, przy 
czym najbardziej szczegółowe 
pytania są podstawą do 
sformułowania hipotez 
badawczych

A więc, dobre pytania (4)

• Powinny prowadzić do dobrze 

postawionych hipotez, ważne jest 

więc czy, i jak:

1. Pytanie sugeruje możliwe odpowiedzi 

(sposób prezentowania alternatyw)

2. Dopuszczone odpowiedzi wzajemnie się 

wykluczają lub uzupełniają (żądanie 

wyboru)

3. Odpowiedź na pytanie ma stanowić 

wyczerpujące lub cząstkowe rozwiązanie 

zagadnienia (roszczenie zupełności)

• Czy używki prowadzą do zmian w 

osobowości

• Pytanie dopuszcza dysjunkcję dwóch możliwości: TAK 

albo NIE, blokując drogę do uwzględnienia 
zróżnicowanych mechanizmów wpływu różnych 
używek na mózg i, w konsekwencji na psychikę.

• Stymulujący efekt kofeiny jako wyjaśnienie 

uzależnienia od kawy i herbaty

• Jeżeli celem jest pełne wyjaśnienie problemu 

uzależnienia od kofeiny, to pominięte zostały aspekty 
społeczne

Przedmiot problemu 

badawczego

• Właściwości przedmiotu

– Jaki jest...? 

• Ten rodzaj problemu rzadko występuje we 

współczesnych badaniach psychologicznych, 

najczęściej jako ustalenie norm i odstępstw od nich:

– Jaki jest średni poziom neurotyzmu u osób 

depresyjnych? 

• Zależności między właściwościami

– Jak zmienia się... w zależności od...?

• Zmiana wewnątrz osób

– Jak picie kawy wpływa na relacje społeczne?

• Różnice między populacjami

– Czy dzieci posługujące się chińskim jako pierwszym 

językiem łatwiej niż dzieci anglojęzyczne opanowują 

operacje arytmetyczne na liczbach z zakresu 1-20?

Hipotezy

• Są odpowiedzią na pytania badawcze / po 

potwierdzeniu lub odrzuceniu mogą stanowić 
(częściowe) rozwiązanie problemu badawczego

• Muszą  mieć formę zdania logicznego 

(potencjalnie można orzekać o ich 
prawdziwości)

• Hipotezy a założenia
• Hipotezy a teorie
• Poprawność / użyteczność hipotez

Hipotezy a teorie

•

Teorie są (spójnym) systemem powiązanych 

hipotez (najprostsza teoria może być 

pojedynczą hipotezą)

•

Założenia to hipotezy, które

– A) uważa się za potwierdzone lub
– B) nie są bezpośrednio weryfikowane, a
– C) są szczególnie istotne dla spójności teorii

•

Granice między założeniami a hipotezami są 

płynne, np. konkretne hipotezy operacyjne 

będą wyprowadzane z bardziej ogólnych 

hipotez teoretycznych, pełniących wtedy rolę 

założeń

Jak postawić hipotezę

• Hipoteza musi być adekwatną 

odpowiedzią na pytanie badawcze

• Hipoteza musi być tak postawiona, by 

możliwa była jej weryfikacja

• Hipoteza nie powinna być zbyt ogólna
• Hipoteza powinna dostarczać jak 

najprostszej odpowiedzi na pytanie 
(zakładając poprawne sformułowanie 
pytania) 

Kawosze 

łatwiej

 niż zwolennicy wody 

mineralnej nawiązują kontakty społeczne 

• Ta hipoteza może nie być adekwatną odpowiedzią o na 

pytanie o wpływ kofeiny na osobowość, bo nie uwzględnia 

społecznych aspektów picia kawy

Piękna muzyka zmniejsza agresję

• Hipoteza trudna do weryfikacji ze względu na subiektywny 

charakter zmiennej „piękno muzyki”

Używki prowadzą do degeneracji osobowości

• Zbyt szeroka generalizacja, mało prawdopodobne by była 

prawdziwa dla wszystkich używek i wszystkich istotnych 

wymiarów osobowości

Picie kawy ułatwia nawiązywanie kontaktów, 

chyba że dwaj kawosze skrajnie różnią się 

preferowanymi gatunkami kawy

• Hipoteza zbyt złożona. Choć może adekwatnie opisywać 

wyniki badań w rzeczywistości prawdopodobnie 

niepotrzebnie łączy dwie różne rzeczy: wpływ picia kawy i 

wpływ różnic poglądów na przebieg kontaktów społecznych

I...

• Ostatnie, ale nie najmniej ważne:

Hipotezy powinny pozwalać 

przewidywać więcej niż dane, dla 

wyjaśnienia których zostały 

postawione

– To zagadnienie zostanie rozwinięte, gdy omawiana 

będzie problematyka interpretacji wyników badań 

oraz ogólnych praw rozwoju nauki