Zabawa i jej znaczenie w 

życiu dziecka

Definicje zabawy

Psychologowie różnie definiują pojęcie 
zabawy, przypisują jej odmienne cele i 
dokonują różnej klasyfikacji. Znaczenie 
zabawy zmienia się wraz z rozwojem 
społecznym i cywilizacyjnym.
Na rodzaj zabaw duży wpływ ma postęp 
techniczny. Dotyczy to głównie rozwoju 
elekroniki i informatyki.

Definicja zabawy

Pierwotnie zabawę zaczęto kojarzono z 

przyjemnością. Ten czynnik wyróżniał 

zabawę spośród innych czynności ludzkich. 

Już Platon uważał zabawę za przyjemność, 

ale taką „która nie przynosi żadnej godnej 

wzmianki szkody lub korzyści”. Dzięki 

Platonowi, Arystotelesowi i innym 

uczonym, ten lekceważący stosunek 

zakorzenił się na długie lata . Szybki rozwój 

teorii zabawy nastąpił dopiero w XIX i XX 

wieku ale definiować zabawę jako pierwszy 

rozpoczął Immanuel Kant.

Definicja zabawy

Utożsamiał on sztukę z zabawą, co nadało jej 

nowy wizerunek. Podobne spojrzenie miała 

dwójka wybitnych psychologów Karl Buhler i 

Charlotte Buhler. Owa przyjemność była jednym 

z głównych czynników w zabawie, choć nie 

utożsamiali jej ze sztuką. Według K. Buhler 

zabawa, to czynność, która dostarczała 

wyłącznie „przyjemności funkcjonalnej”. W 

podobny sposób zabawę określała Ch. Buhler, 

lecz ona nazwała „przyjemność funkcjonalną” 

jako: „uczucie towarzyszące nie powtarzaniu 

ruchów jako takich, lecz urabianiu i 

opanowywaniu ich, wzrastającemu stale dzięki 

powtarzaniu zjawiska” . 

Definicja zabawy

Karl Gross zdefiniował pojęcie zabawy w następujący 

sposób: „Zjawisko zabawy występuje wtedy, gdy 

wzrastający osobnik uaktywnia i rozwija swoje 

naturalne zdolności z własnej podniety i bez żadnego 

celu zewnętrznego” Gross identyfikował zabawy 

zwierząt z zabawami ludzi, dostrzegał wielokrotne 

powtarzające się ćwiczenia, ale pomijał cechy 

charakterystyczne dla ludzi . Holenderski uczony Johan 

Huizinga uwzględnił w zabawie jedynie właściwości 

ludzkie. Zabawa według niego to „dobrowolna czynność 

lub zajęcie, wykonywane w obrębie pewnych ustalonych 

granicach czasu i przestrzeni według dobrowolnie 

przyjętych, lecz bezwarunkowo wiążących reguł, cel jest 

w niej samej, jest celem sama w sobie, towarzyszy jej 

zaś uczucie napięcia i radości i świadomości 

"odmienności od normalnego życia". 

Definicja zabawy

Według W. Okonia zabawa jest zajęciem przyjemnym dla 

samego procesu aktywności, podczas gdy praca jako 

czynność bezwzględu na przyjemność jest nakierowana, 

na sam rezultat, wynik i cel działania. Każda zabawa w 

opinii W. Okonia, jest czynnością swobodną, ponieważ 

uczestniczy się w niej nie dla jakiegoś pożytku . Ciekawą 

teorię zabawy, przedstawił także Stefan Szuman. Według 

niego „zabawa jest specyficzną, naturalną, wrodzoną i 

swoistą formą działalności dziecka oraz specjalną 

metodą, dzięki której dziecko wzbogaca swoje 

doświadczenie i zdobywa informacje o otaczającym 

świecie” . Zdaniem Danuty Waloszek to czynność, 

działanie, które odczuwa się poza zwykłym życiem, a 

które mimo to może całkowicie zaabsorbować bawiącego 

się. Zabawa jest czynnością, działaniem, z którym nie 

łączy się żaden interes materialny i nie osiąga się 

ekonomicznych korzyści.

Definicja zabawy

Zabawa to podstawowa forma aktywności 

dziecka w wieku przedszkolnym. Jest ona 

działalnością naturalną. Zabawa stanowi tę 

formę działalności dziecka, dzięki której może 

ono odtwarzając i przetwarzając treść swoich 

doświadczeń w świecie realnym przeżywać je 

na nowo, oraz wielokrotnie poddawać je 

adaptacji od strony poznawczej, uczuciowej, 

wartościującej. Dzięki temu następuje 

włączanie tych doświadczeń, do zasobów 

pamięci trwałej oraz do systemu psychicznego
dziecka.

Efekty zabawy

- w czasie zabawy dziecko lepiej poznaje siebie 

samego; 
 - zabawy podwyższają kompetencje dokładnego 

obserwowania i oceniania pozostałych uczestników;
 - zabawy rozwijają zdolność wczuwania się w 

sytuację drugiej osoby i odpowiedniego nastawienia 

się do niej; 
 - zabawa powoduje zwiększenie pewności siebie, 

jeśli są oni najszybsi z całej grupy lub zwyciężają w 

rozgrywkach sportowych, ich poczucie własnej 

wartości rośnie;
 - dziecko trenuje swoje zdolności motoryczne, jak 

np. umiejętność szybkiego reagowania i rozwija 

jednocześnie współpracę w grupie;

Efekty zabawy

 - podczas zabawy można pokonać zakorzenione 

wzorce zachowań i przećwiczyć umiejętności "które 

są konieczne do prospołecznego postępowania; 
 - w zabawie pobudzane są ważne procesy 

nauczania; 
 - zdolności do rozwiązywania problemów i 

przezwyciężania trudności, a także odnoszenia 

sukcesu;
 - rozwija wyobraźnię, twórcze pomysły;
 - rozwija zdolność do współpracy; 
 - zabawy rozwijają inteligencje i pomysłowość 

dzieci

Rodzaje zabaw

Zabawy konstrukcyjne: polegają na budowaniu, składaniu 

całości z elementów,
z wykorzystaniem różnorodnego materiału. Dziecko bawiąc się, 

wykonując czynności konstrukcyjne odczuwa przyjemność, 

zadowolenie, jednocześnie zaspakaja własną potrzebę tworzenia.
I. Dudzińska zabawy konstrukcyjne dzieli na:
• budowanie z klocków różnej wielkości i różnorodnych kształtów,
• konstruowanie, łączenie elementów z zestawów,
• budownictwo z piasku lub śniegu,
• tworzenie i konstruowanie różnych przedmiotów i zabawek do 

zabaw
tematycznych czy inscenizowanych,
• budowanie na wolnym powietrzu, łączenie większych 

elementów (deseczek, palików, łuków drewnianych), 

konstruowanie budowli, które mogą być  wykorzystane w 

zabawach tematycznych.

Rodzaje zabaw

• Zabawy tematyczne: 

nazywane 

również 

zabawami 

naśladowczymi,  w  role,  dramowymi  lub 

fikcyjnymi.
  Przez  S.  Szumana  zostały  nazwane 

tematycznymi,  ponieważ  są  to  zabawy 

dziecięce na określony temat zaczerpnięty 

z  różnych 

sytuacji,  zdarzeń,  faktów  z 

życia 

zauważonych 

przez 

dzieci 

i 

odtworzonych w formie zabawy

Rodzaje zabaw

Zabawy dydaktyczne
To forma zabawy organizowana i 
kierowana przez dorosłych. Są to zadania, 
które mają na celu osiągnięcie 
zamierzonego wyniku, ich celem jest 
przede wszystkim rozwój procesów 
poznawczych. Dają dziecku okazję do 
uporządkowania swoich wiadomości, 
operowania nimi, rozumienia i dociekania.

Rodzaje zabaw

Zabawy ruchowe
Stosowany w nich różny typ ruchu prowadzi 

do rozwoju fizycznego. Kształtują charakter, 

wolę, twórczą wyobraźnię, pamięć, pojęcia 

przestrzenne. Mogą być to zabawy 

swobodne i organizowane, w których 

realizowany jest określony cel.
Cel ten według I. Dudzińskiej stanowi 

kryterium wyodrębnienia następujących 

rodzajów zabaw
ruchowych:

Rodzaje zabaw

• zabawy orientacyjno-porządkowe, które wyrabiają 

umiejętność oceny kierunku
i odległości, orientację w przestrzeni, uczą biegania bez 

potrącania, omijania
przeszkód;
• zabawy bieżne angażujące duże grupy mięśniowe, 

pobudzające krążenie,
oddychanie;
• zabawy równoważne rozwijają zdolność utrzymania 

równowagi, uczą
przekraczania przeszkód, działają mobilizująco na układ 

nerwowy;
• zabawy z czworakowaniem działają na organizm 

wszechstronnie – tak na

układ wegetatywny, jak i ruchowy

;

Rodzaje zabaw

• zabawy z elementem skoku i podskoku 

pobudzają krążenie i oddychanie;

• zabawy z elementem wspinania i włażenia 

ćwiczą sprawność pokonywania przeszkód;

• zabawy z elementem rzucania, chwytania, 

toczenia, celowania rozwijają umiejętność 

rzucania, chwytania, zdolność oceniania 

kierunku i odległości;

• zabawy rytmiczno-ruchowe wpływające na 

ogólne usprawnienie ruchowe 

dzieci, 

wyrabiające poczucie rytmu, koordynację 

ruchową, ćwiczą oddech

Rodzaje zabaw

Zabawy badawcze 
Są kontynuacją zabaw manipulacyjnych, które występują 

w wcześniejszych okresach rozwojowych. Dziecko 

manipulując przedmiotami i działając na nich zaspokaja 

swoje potrzeby poznawcze. M. Kwiatkowska uważa, że 

małe dzieci lubią wykonywać różne doświadczenia np. 

sprawdzają kruchość lodu, wilgotność piasku, bawić się 

magnezem, szkłem powiększającym, pryzmatem, 

kalejdoskopem. Mają możliwość w ten sposób zaspokoić 

swoją ciekawość świata, doświadczyć interesujących je 

zjawisk i przedmiotów. Doświadczenia te niosą ze sobą 

pytania:, dlaczego tak jest? co, z czego zostało zrobione? 

co, do czego służy? itp. Zabawy badawcze służą 

zaspokojeniu potrzeb poznawczych dzieci poprzez
działanie i manipulowanie przedmiotami.

Rodzaje zabaw

• Zabawy twórcze 

Stymulują rozwój dyspozycji twórczych dziecka. 

Ekspresja twórcza wypływa z psychicznych 

potrzeb dziecka. Wiek przedszkolny to okres 

intensywnego rozwoju wyobraźni, fantazji, 

pomysłowości. Ma to związek z podejmowaniem 

przez dzieci działań w formie ekspresji 

plastycznej, werbalnej, ruchowej i muzycznej.
Manipulacja zostaje zastąpiona poszukiwaniem, 

eksperymentowaniem, prawdziwym badaniem 

aż do tworzenia. W początkowej fazie dziecko 

przypadkowo coś odkrywa, wpada na jakiś 

pomysł, coś tworzy.

Rodzaje zabaw

Ze względu na formalne kryteria 
wyróżnia się jeszcze takie rodzaje 
zabaw jak:
swobodne lub spontaniczne, 
kierowane, samotne - indywidualne, 
grupowe, równoległe, wspólne, 
zespołowe. Wszystkie rodzaje zabaw 
są ze sobą bardzo powiązane, istnieje 
wiele zabaw mieszanych.

Inny podział

•zabawy manipulacyjne,
•konstrukcyjne oraz 
•symboliczne

Zabawa symboliczna

Istotnym przełomem w rozwoju dziecka jest 

zdolnśc do myślenia o przedmiotach bez 

pośredniego kontaktu. Zdolność do 

symbolicznego ujmowania rzeczywistości wiąże 

się z odkryciem relacji między elementem 

oznaczanym a oznaczającym. Proces ten jest 

długotrwały i rozpoczyna się już w wieku 

niemowlęcym. Wg. Piageta rozwój zdolności do 

symbolicznego ujmowania rzeczywistości 

postępuje od stosowania w roli oznaczników 

elementów związanych z własnym ciałem, np. 

pozycja przy karmieniu, poruszanie grzechotką 

czy wkładanie kapelusza przez mamę przed 

wyjściem z pokoju.

Zabawa symboliczna

Zabawa symboliczna

Inną klasyfikację proponuje Kaye. 
Wyjaśnia ona rozwój sposobów 
używania przez dzieci oznaczeń w 
rysunku, zabawie i komunikowania 
się. Zbliżenie się do poziomu 
używania symboli wymaga przejścia 
od odróżnicowanych elementów 
oznaczających niekonwencjonalnych 
(gesty) do konwencjonalnych (słowa).