WYBRANE KONCEPCJE BYTU (Jońska filozofia przyrody, Demokryt, Platon, Arystoteles, św. Augustyn)

Gdy

spoglądamy

otaczającą

nas

Gdy

spoglądamy

otaczającą

nas

rzeczywistość

zdumiewa

różnorodność

rzeczywistość

zdumiewa

różnorodność

przedmiotów, jakie spotykamy – jakże

odmiennych od siebie rzeczy:

wyglądem

zewnętrznym, właściwościami, przemianami,

czasem trwania, wpływem

wywieranym na

otoczenie

Przychodzi czasami refleksja,

czym jest to co

istnieje?, jak daleko sięga?, skąd się wzięło?

Jakie są jego właściwości?, czy oprócz tego

co nas otacza jest jeszcze cos innego,

niedostrzegalnego dla zmysłów?

Tak właśnie rodzą się pytania, z którymi od

wieków zmaga się filozofia – pytania grupujące

się wokół zagadnień bytu i jego natury.

Zagadnienie to zajmowało umysły ludzkie od

zarania, a dla przeważającej większości

filozofów

filozofów problem bytu

stanowił główny

ośrodek ich dociekań.

Bliższe zastanowienie się nad problemem bytu

i jego natury pokazuje jego

złożoność. Pytamy

: co jest bytem

?, czy to coś

jest jednorodne?,

czy istnieje

jeden byt

czy

więcej?.

Zastanawiając się zaś nad naturą bytu,

pytamy o

tworzywo

, z którego

dany byt jest ukształtowany. Pytamy także:

czy byt powstał

? i

w jaki sposób

W trakcie wielowiekowych dociekań

filozoficznych wykrystalizowały się rozmaite

stanowiska, dające mniej lub bardziej

dokładną odpowiedź na zagadnienie

bytu

i jego natury

najdawniejszych

koncepcjach

najdawniejszych

koncepcjach

filozoficznych,

dopatrywano

się

filozoficznych,

dopatrywano

się

materialnego tworzywa świata

w szczególnym rodzaju ciał, i tak;

- Tales z Miletu

uznał, że wszystko co

istnieje składa się z

istnieje składa się z wody

- Anaksymenes

wskazał w tym przypadku

powietrze

, które po rozrzedzeniu staje

się

ogniem

, a przez

kondensację

wodą i ziemią

(jeden substrat,

który zmienia stan skupienia),

Heraklit

Efezu

Heraklit

Efezu

przyczynę

wszystkiego uważał

ogień

, z którego

wszystko się wyłoniło i do którego powraca.

Ogień

symbolizuje tu

zachodzące przemiany

wieczny ruch

ustawiczną zmienność

„wszystko płynie” (

panta rhei

). Tak się dzieje

odwiecznie, gdyż nikt świata nie stworzył i

tak się będzie dziać wiecznie, ponieważ nic

nie jest w stanie go unicestwić.

Ruch

zachodzący w przyrodzie odbywa się

dzięki

zachodzącym w niej sprzecznościom

które są źródłem wszelkiej zmiany.

Tales, Anaksymenes, Heraklit widzą więc

tworzywo materialne

świata

pewnym

czynniku przyrodniczym

(jednym rodzaju

materii).

Anaksymander

ujmuje

sprawę

nieco

ujmuje

sprawę

nieco

abstrakcyjnie powiadając, że ostatecznym

substratem wszystkiego jest

bezkres

, pojęty

jako

coś

jako

coś

nieograniczonego

bliżej

nieokreślonego

Empedokles

sądzi, że istnieją cztery rodzaje bytu

materialnego, tzw. „korzenie wszechrzeczy”:

ziemia, woda, powietrze

ogień

, które są

poruszane zewnętrznymi siłami:

miłością

niezgodą

Inny charakter ma obraz świata zarysowany przez

Leukipposa

(V w. p. n. e.) i

Demokryta

– twórców

teorii atomistycznej. Głosili oni, że rzeczywistość

składa się z

składa się z atomów

oraz

oraz próżni

której się mieszczą.

której się mieszczą. Materii

, którą stanowią atomy,

wyłącznie przysługuje charakter bytu.

Natomiast próżnia jest niczym, wręcz

niebytem

(Demokryt).

Atomy różnią się:

wielkością, kształtem,

ciężarem, porządkiem i położeniem

znajdują się w ciągłym ruchu, a

wszelka

zmiana

polega wyłącznie

na zmianie miejsca

w przestrzeni

Wszystkie zmiany w świecie mają

charakter mechaniczny.

Nasz świat

jest

tylko

jednym z

nieskończenie

wielu

światów

nieskończenie

wielu

światów

ukształtował się w ten sposób,

że atomy

lżejsze znalazły się w jego zewnętrznej

sferze,

najcięższe w centralnej

, tworząc

ziemię. Tego rodzaju procesy zachodzą we

wszechświecie bez przerwy – tworzą się

jedne światy – rozpadają inne.

Koncepcja ta - najbardziej dojrzała

koncepcja materialistyczna starożytności -

zawierała jednak powtarzane i później

uproszczenia, traktując świat jako

jeden

wielki mechanizm

, sprowadzając wszelkie

procesy do prostej formy mechanicznej

ruchu (

materializm mechanistyczny

Platon

byt doskonały

uważa

uważa idee

. Są

one:

niematerialne,

istnieją

poza

niematerialne,

istnieją

poza

rzeczywistością, w której żyjemy, nie

podlegają

jakiejkolwiek

zmianie,

nie

podlegają

jakiejkolwiek

zmianie,

nie

posiadają żadnych części, są wieczne i

nieruchome

. Między ideami, jak i pojęciami

zachodzą określone stosunki –

nadrzędności

podrzędności

. Świat idei zbudowany jest

hierarchicznie – na jego szczycie znajduje

się

idea Dobra – piękna

Istnieją zatem dwa byty, dwa światy. Z

jednej strony

niedoskonały

, ciągle się

zmieniający

świat jednostkowych rzeczy

materialnych

, z drugiej ze wszech miar

doskonały świat przedmiotów idealnych

czyli

idei

Prawdziwym bytem

są dla Platona

tylko

idee

, gdyż jedynie one nie mogą

przestać istnieć. Natomiast powstającym i

ginącym

rzeczom

materialnym

ginącym

rzeczom

materialnym

nie

przysługuje już pełnia istnienia

W stosunku do rzeczy jednostkowych

idee odgrywają rolę wzorców. Piękno

kwiatów pochodzi stąd, że zawierają one

cząstkę tego, co jest samym pięknem, czyli

idei piękna.

Bogactwo

różnorodność

form

Bogactwo

różnorodność

form

własności w świecie

materialnym, to niedoskonałe odwzorowanie

doskonałej rzeczywistości idealnej.

Cały otaczający nas świat został

ukształtowany na wzór idei.

Tworzywem

była materia

, istniejąca

równie wiecznie,

jak i one

. Była jednak

czymś nieokreślonym

że stanowiła niemal niebyt, dopiero stwórca

świata tzw.

Demiurg

uformował ją na

podobieństwo idei. Tak oto wg Platona

przyroda jest czymś pochodnym wobec bytu

idealnego.

Arystoteles

przeciwieństwie

Platona uznał, że nie ma dwóch odrębnych

sfer bytowych, lecz istnieją tylko

konkretne,

jednostkowe rzeczy,

które są

prawdziwym

bytem

Każda z tych rzeczy jednak odznacza się

najrozmaitszymi

właściwościami

najrozmaitszymi

właściwościami

które

czynią z niej określony pod różnymi

względami przedmiot.

Jedne

tych

właściwości

pozwalają

Jedne

tych

właściwości

pozwalają

zakwalifikować daną rzecz do

jakiegoś

gatunku

czy

rodzaju

, inne sprawiają, że jest

ona czymś konkretnym i niepowtarzalnym,

i dlatego pierwsze z nich możemy nazwać

i dlatego pierwsze z nich możemy nazwać
właściwościami

ogólnymi

drugie

jednostkowymi.

Np.

drzewo kasztanowe

–

posiada cechy, dzięki którym nazywamy je

rośliną

, a nie np.

ptakiem

. Oprócz tego

posiada cechy charakterystyczne dla drzew

różne od

traw

czy

krzewów

. Dostrzegamy

również właściwości, które powodują,

że jest

to właśnie kasztan

, a nie

dąb

czy

brzoza

Wszystkie te właściwości

stanowią wg

Arystotelesa

Arystotelesa formę

danej rzeczy, która jest

przecież na czymś osadzona –

tworzywo

które je posiada nazywa Arystoteles

które je posiada nazywa Arystoteles
materią

. W naszym przykładzie jest nią

tkanka roślinna

, która dzięki szczególnemu

ukształtowaniu, wyrażającemu się w formie,

stanowi konkretny kasztan.

Gdyby nie

Gdyby nie materia,

właściwości nie

miałyby czemu przysługiwać, gdyby nie

miałyby czemu przysługiwać, gdyby nie
forma

tworzywo

pozostałoby

czymś

nieokreślonym

Zastanawiając się nad zagadnieniem ruchu

Arystoteles uznał, że

dany przedmiot

jest

zawsze poruszany

przez inny

, a ten z kolei

przez

jeszcze inny

– powstaje łańcuch źródeł

ruchu i należy przyjąć, że istnieje ostateczne

źródło ruchu, tzw. „

pierwszy poruszyciel”

który nie zawierając materii jest

czystą

formą

Od niego właśnie pochodzi

pierwszy impuls

dzięki któremu cały świat podlega zmianom.

Tej samej natury czynnik motoryczny istnieje

w człowieku w postaci tzw.

„

rozumu czynnego

”, który uaktywnia i

uruchamia „

rozum bierny

rozum bierny”.

Tak więc wg Arystotelesa

istnieje sama,

pozbawiona materii

forma

. Materia pełni tu

rolę

czynnika biernego

i dlatego musi

zostać dopiero uformowana przez

czynnik

kształtujący

Arystoteles

określa

Arystoteles

określa

materię

jako

możność

, czyli

potencję

, natomiast

formę

jako

składnik czynny,

wydobywający na jaw

jedną z możliwości jakie kryje w

sobie materia.

Forma

jest więc u Arystotelesa

energią

zaś gotowy przedmiot, stanowiący pełne

zaktualizowanie możliwości tkwiących w

tworzywie

nazywa

entelechią

Arystoteles

przypisał

formie

rolę

Arystoteles

przypisał

formie

rolę

decydującą i wg niego

forma

stanowi

niewątpliwie ważniejszy od materii, a

zarazem konieczny składnik bytu.

Epikureizm

zaś wypływał z dwóch

źródeł:

- z kultu życia i pragnienia szczęścia,

- z trzeźwej postawy umysłu, ufającemu

tylko temu co jest mu dane bezpośrednio.

Ze źródeł tych pochodzi zarówno

hedonistyczna etyka,

jak i

materialistyczna

fizyka

oraz

sensualistyczna teoria poznania

Epikura.

Epikureizm to również

filozofia przyrody

, która

radykalnie

wyrzekła

się

czynników

radykalnie

wyrzekła

się

czynników

nadprzyrodzonych

, uznaje

wszelki

byt

za cielesny

ciała

za zbudowane atomistycznie

zdarzenia

uwarunkowane przyczynowo

, a

przyczyny

działające

mechanicznie.

Epikur

dopuszczał

istnienie

przypadków

Epikur

dopuszczał

istnienie

przypadków

odchylenia od prostej drogi atomów

i sądził, że z

terminem

wolność

wiąże się pozytywna treść.

Uważał, że istnieje pewien margines dowolności, a

działanie ludzkie jest w pewnej mierze swobodne.

Filozofem, który najostrzej zarysował

przewagę dziedziny idealnej nad materialną

był

Aureliusz Augustyn

(354 – 430), dla

którego

jedynie Bóg jest bytem

, istniejącym

bez jakiegokolwiek uzależnienia od jakiegoś

innego bytu.

POGLĄDY NA PROCES LUDZKIEGO

POZNANIA

W obrębie epistemologii spotykamy się

z szeregiem rozmaitych problemów.

Grupują się one wokół trzech zasadniczych

zagadnień, podejmowanych zarówno w przeszłej,

jak i w teraźniejszej myśli filozoficznej.

Pierwszym z nich jest zagadnienie możliwości

poznawczych

człowieka,

czyli

zagadnienie

poznawczych

człowieka,

czyli

zagadnienie

poznawalności rzeczywistości

- usiłujemy zdać sobie sprawę z tego

co jest i co

może się stać przedmiotem aktów poznawczych?

Ponieważ mają one swoje źródło w podmiocie,

nasuwają się pytania:

czy kierując się na

„zewnętrzną rzeczywistość

” przekraczającą sferę

przeżyć psychicznych

docierają do obiektywnego

niezależnie od umysłu ludzkiego istniejącego

świata

i jaki w ogóle mogą mieć zasięg?.

Należy się także zastanowić,

czy zakres

przedmiotów

, które możemy poznawać,

jest

nieograniczony

czy

też

istnieją ograniczające go

powody

Przyjmując

drugą

ewentualność

Przyjmując

drugą

ewentualność

uznalibyśmy, że istnieje kres wszelkich wysiłków

poznawczych człowieka. Innymi słowy, to co

istnieje okazałoby się

częściowo poznawalne

częściowo

niepoznawalne

Drugie zagadnienie nazywamy zagadnieniem

źródeł poznania.

Stawiając je należy odróżnić

aspekt genetyczny

aspekt metodologiczny

. Pierwszy

uwidacznia się wówczas gdy pytamy:

skąd

płynie nasza wiedza?, i jakie jest jej

pochodzenie

? Drugi mamy na uwadze wtedy

gdy dociekamy:

na jakiej drodze dochodzi się

do poznania prawdziwego

Wyłania się potrzeba wyróżnienia

sposobów

poznawania

, dokonania

klasyfikacji aktów

poznawczych

, ujęcia ich

w określone rodzaje

Gdy mówimy o

doświadczeniu, wskazujemy na

pewien sposób

poznania

, różniący się np. od

rozumowania

źródeł

poznania

zaliczamy:

źródeł

poznania

zaliczamy:

doświadczenie,

rozum

oraz

źródło

doświadczenie,

rozum

oraz

źródło

przekraczające sferę dociekań rozumowych.

Tego,

opowiada

się

Tego,

opowiada

się

doświadczeniem

jako źródłem poznania,

nazywamy

empirystą

- Tego, co upatruje źródło poznania w

rozumie

, nazywamy

racjonalistą

- Natomiast przeciwnika racjonalisty,

nazywamy irracjonalistą.

Mamy, zatem trzy odmienne stanowiska w kwestii

źródeł

poznania:

źródeł

poznania:

empiryzm

racjonalizm

irracjonalizm

Trzecim jest

zagadnienie prawdy

mające wielka

wagę w procesie poznania, gdyż chodzi nam o

takie efekty poznawcze, którym przysługuje

szczególna wartość

– prawdziwość.

Aby jednak móc prawdę niezawodnie rozpoznać

najpierw trzeba ogólnie rozważyć co to jest

prawda?, i podjąć próbę jej

zdefiniowania. Nieodzownym też okazuje się

wykrycie tzw.

kryterium prawdy

, a więc pewnego

sposobu stwierdzania, czy warunki nałożone

przez definicję są spełnione, czy niespełnione.

Posiadanie takiego kryterium daje możliwość

usuwania z zasobu wyników poznawczych tego,

co jest fałszem

, oraz korygowanie tego,

co jeszcze

niezupełnie odpowiada

wymaganiom stawianym

wiedzy prawdziwej.

Epistemologia

nie

jest

neutralna

wobec

Epistemologia

nie

jest

neutralna

wobec

pozostałych dyscyplin filozoficznych. Zwłaszcza

między

refleksją ontologiczną

epistemologiczną

zachodzą wyraźne związki i zależności, np.

opowiedzenie się w

epistemologii

za ograniczonością

możliwości

poznawczych

człowieka,

pociąga

sobą

poznawczych

człowieka,

pociąga

sobą

metafizyczny pogląd na rzeczywistość: to, co

poznawalne

i to, co

niepoznawalne

Jeśli w ramach

rozważań metafizycznych

przyjmie się, że oprócz świata materialnego,

istnieje

doskonalszy od niego

świat duchowy,

to na gruncie epistemologii trzeba rozważyć,

czy da się ów byt poznać

?, i na jakiej drodze?

Można przy tym z góry przewidzieć, że

wykluczy się doświadczenie zmysłowe.

Gdy ponadto

bytowi duchowemu

nada się

charakter wzorca materialnej rzeczywistości,

wówczas uzna się, że nie ona jest właściwym

przedmiotem zabiegów poznawczych.

W życiu codziennym na ogół zakłada się

, że

można

poznawać

otaczającą

nas

można

poznawać

otaczającą

nas

rzeczywistość i w miarę potrzeb wiedzę o niej

rozszerzać. Nie interesuje nas jednak bliżej,

jak się dokonuje cały proces poznania?,

w jakim zakresie możliwe jest w ogóle

wejrzenie w obiektywny świat

Trzeba tu wspomnieć o zagadnieniu „

granic

poznania

”, co mogłoby sugerować,

że istnieje

jakiś skończony zbiór prawd

, do wypełnienia

którego stopniowo się zbliżamy,

a samo

poznanie ma ograniczoną „pojemność

.”

Sugestia taka miałaby sens wtedy, gdyby

rzeczywistość

była

pod

każdym

względem

rzeczywistość

była

pod

każdym

względem

skończona i posiadała stałą naturę, a

przecież tak nie jest.

Można także zapytać, czy w procesie poznania

w ogóle jesteśmy w stanie wychodzić poza

konstrukcje naszego umysłu oraz własne przeżycia i

stykać się z przedmiotami

istniejącymi niezależnie od człowieka

, a

także czy przez akty poznawcze udaje się nam

docierać do obiektywnej rzeczywistości.

Natomiast co innego mamy na uwadze

pytając

o możność zdobycia

wiedzy?

Interesuje nas

czy dzięki wysiłkom

poznawczym

doskonaleniu

narzędzi

poznawczym

doskonaleniu

narzędzi

posuwamy się i będziemy się posuwać

naprzód

? Czy też stajemy przed jakimiś

ograniczeniami hamującymi dostęp do

wiedzy?.

Niektórzy filozofowie, zastanawiając się nad

charakterem

naszego

poznania,

charakterem

naszego

poznania,

zakwestionowali na pozór oczywisty pogląd,

że

akty i czynności poznawcze człowieka

skierowane są na czynności obiektywnego

świata

. Uznali oni, że obiektem naszej

działalności poznawczej

nie jest

nie może

się

stać

rzeczywistość

transcendentna,

się

stać

rzeczywistość

transcendentna,

istniejąca niezależnie od człowieka (

idealizm

epistemologiczny Kant, Berkeley

Wśród zapatrywań na możliwości poznania

świata

doniosłą

rolę

odegrały

poglądy

świata

doniosłą

rolę

odegrały

poglądy

negatywne, wskazujące na istnienie ograniczeń

jakim podlega podmiot poznający i taktujące te

ograniczenia, jako nieprzekraczalne, nie dające

się usunąć, czy osłabić.

Jednym z tych poglądów jest

agnostycyzm

(

agnostos – niepoznawalny

) – głoszący, że

pewne dziedziny bytu, bądź nawet cała

rzeczywistość transcendentna są niedostępne

poznaniu ludzkiemu (

Hum’e, Kant i inni.

Spencer także opowiadał się za tym co

niepoznawalne

Sceptycyzm

to dla odmiany kierunek, którego

przedstawiciele, w związku z daną sprawą żywią

wiele wątpliwości, wahają się i nie zajmują

żadnego

wyraźnego

stanowiska.

Zdaniem

żadnego

wyraźnego

stanowiska.

Zdaniem

sceptyków wszyscy, którzy w ogóle coś

twierdzą,

czyli

twierdzą,

czyli

dogmatycy

czynią

bezpodstawnie, a jedyną sensowną postawą

wobec transcendentnej rzeczywistości

jest

postawa powszechnego wątpienia.

Sceptycy

chcieli

obiektywnie

rozwiązać

przeciwieństwa  prawdy  i  fałszu,  uważając
jednak  prawdę  za  nieosiągalną,  ograniczali  się
do  powstrzymywania  od  wydawania  sądów  o
istocie  rzeczy,  zadawalając  się  maksymalnym
prawdopodobieństwem.

Kartezjusz

wykorzystał

wątpienie,

jako

Kartezjusz

wykorzystał

wątpienie,

jako

narzędzie służące do poszukiwania prawdy i

wysuwania sądów o najwyższym stopniu

pewności.

Wg marksistów,

chociaż świat jest poznawalny

to jednak nigdy nie poznamy go absolutnie do

końca, w najdrobniejszych,

wszystkich szczegółach. Poznanie bowiem to

nieustanny, nie mający końca proces

. Poznanie

absolutne,

skończone

absolutne,

skończone

oznaczałoby

wszechwładzę człowieka

i jest niemożliwe,

ponieważ rzeczywistość ciągle się zmienia.

Ogromną ilość informacji w procesie poznania

zawdzięczamy zmysłom:

wzroku, słuchu, dotyku,

smaku, węchu, itd.

Za pomocą zmysłów

nawiązujemy

kontakt

poznawczy

nawiązujemy

kontakt

poznawczy

rzeczywistością i właśnie one są

bardzo istotnym

źródłem wiedzy

o niej.

Nikt nie przynosi na świat choćby bardzo

znikomych

zaczątków

przyszłej

wiedzy

–

znikomych

zaczątków

przyszłej

wiedzy

–

Arystoteles, Locke -

„tabula rasa

” – polemizował

z Kartezjuszem, głoszącym istnienie wiedzy

wrodzonej.

Niektórzy filozofowie empiryści, jak: F. Becon

i J.S. Mill, dopuszczali oprócz zmysłów,

pewien udział rozumu

w procesie poznania.

Z kolei przedstawiciele

Z kolei przedstawiciele racjonalizmu

nie dowierzali zmysłom, odnosili się do ich

świadectwa w sposób mniej, czy

bardziej krytyczny. Wątpili, czy można ufać

zmysłom skoro niektóre spośród nich, są

wręcz

złudzeniami

, jakim ulegamy w

pewnych okolicznościach (

fata morgana

ale także dlatego, że istnieją znaczne

różnice pomiędzy doznaniami różnych ludzi.

Np. Platon twierdził, że bytem (

we właściwym

tego słowa znaczeniu

), jest to, co nie może

przestać istnieć (być), co trwa niezmiennie i

wiecznie, czyli tzw. idee,

których źródłem

poznania jest wyłącznie rozum

, który może

priori

, bez odwoływania się do doświadczenia,

poznać prawdę. Ten sposób rozumowego

poznania Platon nazwał

intuicją

. Platon nie

stawia rozumu wyżej od zmysłów, lecz w

ogóle nie traktuje ich, jako źródła wiedzy,

głosząc

samowystarczalność

rozumu

głosząc

samowystarczalność

rozumu

procesie poznania.

Apriorystą był także Kartezjusz wg, którego

zmysły nie posiadają funkcji poznawczych

, zaś

rola, którą odgrywają jest

czysto praktyczna –

życiowa

. Dopiero rozum jest właściwym źródłem

wiedzy ludzkiej.

Platon, Kartezjusz, Leibniz twierdzą, że

człowiek

rodzi się już z określoną wiedzą

, że przynosi na

świat

pewne gotowe pojęcia

, które z czasem

uaktywniają się w jego dalszym życiu

(

racjonalizm genetyczny

) –

natywizm

Według Platona wiedza polega na przypominaniu

prawd wyrytych w umyśle przez duszę,

która

wcześniej przebywała w świecie idei.

Kartezjusz

sądził, że to Bóg sprawił, iż umysł ludzki posiada

pojęcia wrodzone. Niemniej wielu zwolenników

rozumu uwzględniało także świadectwa zmysłów.

Demokryt

surowo oceniał

surowo oceniał poznanie zmysłowe,

nazywając je

ciemnym

subiektywnym

ponieważ zmysły mówią nam o

barwach,

zapachach, dźwiękach,

a atomy nie

posiadają tych własności. Aby więc zgłębić

ostateczną naturę bytu, trzeba uciec się do

subtelniejszego organu

, jakim jest ludzki

rozum. Według niego właśnie zmysły pobudzają

rozum

dociekań,

wytłumaczenia

rozum

dociekań,

wytłumaczenia

świadectw empirycznych. Wiedza „ciemna”

zostaje uzupełniona wiedzą „jasną”, która

dopiero rozświetla doświadczenie. Wprawdzie

rozum wykracza poza dane empiryczne, ale

właśnie

one go ukierunkowują

w poszukiwaniu

właściwej hipotezy.

Daleko większe znaczenie przypisuje zmysłom

Arystoteles, który twierdzi, że zmysły inspirują

nasze

poznanie,

ale

także

dostarczają

nasze

poznanie,

ale

także

dostarczają

niezbędnych wiadomości, bez których trudno by

się było obejść w budowaniu wiedzy.

Dzięki

zmysłom

wizerunki

przedmiotów

Dzięki

zmysłom

wizerunki

przedmiotów

poniekąd „odciskają się” w umyśle.

Poznanie zmysłowe jest poznaniem czysto

receptywnym – odbiorczym. Szereg takich

wizerunków utrwala się i na tym właśnie polega

pamięć.

Uwzględniając więc to,

co w rzeczach istotnym

jest dla nich

dochodzi się w sposób indukcyjny

do uogólnień coraz wyższego rzędu .

Istnieją

jednak

Istnieją

jednak

pojęcia

najwyższe

pojęcia

najwyższe

najogólniejsze prawa i kategorie myślenia,

które poznaje się na drodze intuicyjnej. Są

one przyjęte bez dowodu i

stanowią

ostateczne uzasadnienie,

ostateczną podstawę

wszelkiej wiedzy racjonalnej.

Wprawdzie u Demokryta, jak i Arystotelesa

źródłem poznania prawdziwego okazuje się

przede wszystkim rozum, to jednak obaj –

pierwszy

w niewielkim

stopniu

, drugi zaś

w znacznym

, liczą się

również ze zmysłami.

Zarówno

empiryści

, jak i

racjonaliści

sądzili,

że można poznać

prawdę,

opierając się

naturalnych, przyrodzonych człowiekowi

zdolnościach

Wierzyli,

że

wystarczy

Wierzyli,

że

wystarczy

zaangażować w procesie poznania

zmysły

bądź

rozum

lub

skorzystać z obydwu źródeł

aby zgłębić naturę rzeczywistości.

Według

ich

mniemania

aktywność

Według

ich

mniemania

aktywność

poznawcza człowieka z wykorzystaniem obu

tych dróg, otwiera przed nim nawet

największe zagadki i tajemnice bytu.

Byli jednak inni, którzy deprecjonowali

wartość rozumu, a także zmysłów,

jako

skutecznych

narzędzi

poznawczych

skutecznych

narzędzi

poznawczych

postulując oparcie się na

jeszcze innym źródle

poznania.

Wskazywali, że w wykryciu prawdy mogą być

pomocne albo

szczególne stany

przeżycia

wewnętrzne

człowieka, albo nawet jakieś

nadprzyrodzone, ponadludzkie siły, których

użycza

człowiekowi

„istota

boska”

–

użycza

człowiekowi

„istota

boska”

–

nazywamy ich irracjonalistami.

Znamienny

jest związek irracjonalizmu

z określonymi twierdzeniami metafizycznymi.

Np. Plotyn - twórca neoplatonizmu, zgadzając się

z Platonem, że

idee dostępne są

umysłowi ludzkiemu

, twierdzi, że ponad nim stoi

jeszcze wyższa postać bytu

, którą nazwał

„

Prajednią

”

. Owa Prajednia jest czystą siłą twórczą,

ostatecznym źródłem, z którego

emanuje

wszystko,

co istnieje

i idee, i dusza świata, i materia.

Wiedzę o Prajedni uzyskuje się tylko na drodze

irracjonalnej, w

stanie uniesienia duchowego,

mistycznej ekstazie

, podczas której

dusza ludzka

dostępuje olśnienia

, bezpośrednio

stykając się z najwyższą postacią

bytu.

Stan taki nie nawiedza człowieka często, a tą

drogą zdobyta wiedza jest w najwyższym

stopniu subiektywna, nie da się wyrazić i

przekazać innym.

Irracjonalizm

zaznacza

się wyraźnie w

zaznacza

się wyraźnie w

koncepcji Aureliusza Augustyna. Ośrodkiem

wszystkich

jego

dociekań,

także

wszystkich

jego

dociekań,

także

epistemologicznych był Bóg. On właśnie jest

jedynym oprócz duszy ludzkiej podmiotem

godnym poznania. W umyśle boskim są

zawarte wieczne prawdy, idee, których

poznanie jest celem człowieka

U Augustyna, podobnie jak u Platona prawd się

nie wykrywa, są one raz na zawsze dane,

gotowe, wystarczy tylko

znaleźć dostęp do

nich

Nie tylko zmysły

nie odgrywają żadnej roli

w poznaniu

idei – myśli bożych, lecz

również rozum,

zdany wyłącznie na siebie

jest

bezsilny.

Prawdę pozna się wówczas, kiedy Bóg

wspomoże nasze siły umysłowe, kiedy „je

oświeci” i wtedy będziemy mogli intuicyjnie

zobaczyć same idee.

Taka iluminacja umysłu człowieka jest dziełem

łaski boskiej,

której obiektem nie każdy się

staje.

Z naszej strony potrzebna

jest jeszcze wiara, która jest ujęta w słynnym

powiedzeniu Augustyna „

credo ut intelligam”

–

wierzę abym zrozumiał”.

Podstawowym warunkiem poznania prawdy wg

Augustyna jest więc działanie Boga. Rozum

ludzki, bo

zmysły w ogóle się u niego nie liczą,

nie przedstawia samodzielnego instrumentu

poznawczego. Augustyn

sprowadza rozum do

roli biernego narzędzia

, funkcjonującego tylko

pod wpływem nadprzyrodzonego impulsu,

gdy

zaś tego

impulsu

zabraknie poznanie nie może

się dokonać.

Rzeczywistym

źródłem

poznania

jest stojący

ponad człowiekiem i jego umysłem, a także całym

światem

Bóg

W przeciwieństwie do Plotyna, Augustyn wyraźnie

zwątpił w rozum, nawet w szczególny sposób

poznania rozumowego

intuicję intelektualną

Z przedstawionych poglądów św. Augustyna

wynika niezbicie

przekreślenie naturalnych sił

i umiejętności poznawczych człowieka

oraz zastąpienie ich

innymi sposobami odkrywania

prawdy

, jak: osobliwe olśnienie, mistyczna

intuicja,

podniosła

ekstaza,

nadprzyrodzone

intuicja,

podniosła

ekstaza,

nadprzyrodzone

nawiedzenie.

Współcześnie twierdzi się, że proces poznania

rozpoczyna się od

wrażeń

spostrzeżeń

, na bazie

których powstają

wyobrażenia

(odtwórcze i

wytwórcze), z których drogą

rozumowania, poprzez:

- abstrahowanie,

- uogólnianie,

- definiowanie,

- klasyfikowanie

- i wnioskowanie,

wyłaniają się

pojęcia

sądy.

Document Outline