Pierwotne sposoby
nabycia własności
Gdy swoich praw nie wywodzimy z
praw poprzednika
Pierwotne sposoby
nabycia własności
Gdy swoich praw nie wywodzimy z
praw poprzednika
Sposoby
Zawłaszczenie (occupatio)
Połączenie (accessio)
Przetworzenie (specificatio)
Znalezienie skarbu (thesaurus)
Nabycie owoców (fructus)
Zasiedzenie (usucapio)
Zawłaszczenie
Objęcie rzeczy w posiadanie
(corpus + animus)
Rzecz niczyja:
Dzikie zwierzęta oraz zwierzęta udomowione,
które utraciły zdolność powrotu
Nabycie własności – w chwili objęcia zwierzęcia w
posiadanie
Utrata własności – w chwili utraty posiadania, czyli
utraty kontroli nad zwierzęciem
Rzeczy porzucone - derelictio (porzucone
przez właściciela z zamiarem wyzbycia się
własności)
Zawłaszczenie
Nie podlegają zawłaszczeniu:
Rzeczy jedynie zgubione przez właściciela
Porzucone przez właściciela z konieczności (np. wyrzucone
w czasie burzy morskiej, napadu piratów lub zbójców na
drodze)
[w tych dwóch sytuacjach brak jest po stronie
wyzbywającego się woli koniecznej dla istnienia derelictio]
Zbiegli niewolnicy
Kiedy gaśnie własność rzeczy porzuconych?
Sabinianie: w chwili porzucenia rzeczy
Prokulianie: w chwili objęcia posiadania przez inną osobę
Inne wypadki zawłaszczenia rzeczy:
Rzecz zabrana wrogom
Wyspa powstała na morzu
Accessio - Połączenie
Trwałe połączenie rzeczy w wyniku czego
jedna staje się częścią innej
Np. obrączka (rzecz główna) + perła (rzecz uboczna) =
pierścionek z perłą (nowa rzecz)
Jeśli połączone rzeczy są współrzędne
Powstaje współwłasność
Połączone rzeczy nie są współrzędne
Zasada Accessio cedit principali - rzecz główna
decyduje o istocie nowej rzeczy i o prawie własności
Rzecz uboczna staje się własnością właściciela rzeczy
głównej
Połączenie ruchomości
nierównorzędnych
Rozstrzyga własność tej rzeczy, która stanowi o istocie
nowej całości
(w wyniku tego szeroka kazuistyka rozwiązań)
UWAGA:
Bez znaczenia jest wartość rzeczy !!!
np.
Klejnoty wprawione w zastawę
Nastąpiło takie połączenie z rzeczą główną, że odłączenie
jest możliwe (np. perła wmontowana w pierścień).
Własność przypada właścicielowi rzeczy głównej, ale po
odłączeniu utracona własność rzeczy ubocznej odżywa
Napis na pergaminie (własność za pergaminem) a
obraz na desce (własność za malowidłem)
Stopa lub ręka posągu, deska w statku
Trwałe połączenie jest tego rodzaju, że powstaje jednolita
rzecz. Własność rzeczy przyłączanej nie wraca do
poprzedniego właściciela nawet po jej odłączeniu
Połączenie ruchomości
równorzędnych
Zlanie płynów należących do różnych
właścicieli lub zmieszanie rzeczy
stałych
Jeśli połączono tak, że nie da się ich na
powrót rozdzielić – powstaje
współwłasność
(np. zlanie wina i wody)
Uwaga na wyjątek !!!!
Pieniądze po zmieszaniu stają się
własnością posiadacza
Połączenie ruchomości z
nieruchomością
Nieruchomość zawsze jest rzeczą główną
ZNAĆ !!!
Zasada Superficies solo cedit – to co
trwale złączone z gruntem staje się własnością
właściciela gruntu
Dom wybudowany na naszym gruncie
Posadzenie rośliny (implantatio) i zasianie roślin
(satio)
[własność przechodzi w momencie zapuszczenia
korzeni]
UWAGA: na zwrot poniesionych nakładów plus na
fakt, że po odłączeniu materiału od budynku (np. w
wyniku jego zburzenia) odżywa własność
materiału
Połączenie nieruchomości z
nieruchomością
Przymulisko (alluvio) – powolny przyrost ziemi
do brzegu
Oderwisko (avulsio) – część ziemi została
rzucona przez wodę z miejsca wyżej
położonego na miejsce położone niżej i tam się
połączyła z gruntem
Opuszczone koryto rzeki – rzeka wyschła lub
zmieniła bieg – koryto dzielone po połowie
między właścicieli gruntów nadbrzeżnych
Wyspa powstała na rzece:
jeśli była w środku – dzielono na pół między
właścicieli gruntów po obu brzegach
jeśli bliżej jednego z brzegów – współwłasność
właścicieli gruntów nadbrzeżnych z danego
brzegu.
Specificatio - Przetworzenie
Utworzenie nowej rzeczy z cudzego
materiału
Sabinianie – własność nowo powstałej rzeczy
należy do właściciela materiału
(bo bez materialnej substancji nie może powstać żadna rzecz)
Prokulianie - własność nowo powstałej rzeczy
należy do przetwórcy
(bo powstała nowa rzecz, która dotąd nie miała właściciela)
ZNAĆ !!!
Media sententia
Jeśli rzecz można przywrócić do stanu
materiału, nowa rzecz należy do właściciela
materiału (bo jego własność nie wygasła)
Jeśli nie można przywrócić – nowa rzecz
należy do przetwórcy
Specificatio - Przetworzenie
Uwaga na wzajemny zwrot kosztów oraz
inne rozliczenia pomiędzy właścicielem
materiału a przetwórcą
To, że własność przechodzi nie oznacza jeszcze,
iż strona „poszkodowana” pozostaje bez
odszkodowania
Zwrot kosztów pracy lub materiału, jeśli
przetwórca był w dobrej wierze
Jeśli przetwórca nie był w dobrej wierze –
popełniał kradzież i odpowiadał za nią (plus
odpowiadał za zniszczenie rzeczy)
Znalezienie skarbu
Co to jest skarb?
Ukryta rzecz wartościowa, której właściciela
nie da się ustalić z powodu upływu czasu
Komu przypada własność skarbu?
Początkowo właścicielowi gruntu ze skarbem
August: fiscus
Hadrian: połowa do znalazcy, połowa do
właściciela gruntu
Uwaga: jeśli skarb znajdzie niewolnik, skarb
przypada jego właścicielowi, nie
użytkownikowi
(skarb nie jest pożytkiem
Pożytki - przypomnienie
Co to są pożytki?
Rzeczy uzyskane w drodze naturalnego korzystania z
rzeczy macierzystej
Rodzaje pożytków
Pożytki cywilne (fructus civiles) – dochody, które
przynosi rzecz w wyniku powstałego w wyniku czynności
prawnej stosunku prawnego (np. czynsz z najmu)
Pożytki naturalne (fructus naturales) – korzyści, które
przynosi rzecz wskutek naturalnej eksploatacji (głównie
uprawy): np. plony z pola, mleko i cielę z krowy
Uwaga: dziecko niewolnicy nie jest
pożytkiem !!! – gdyż musielibyśmy oddzielać
dziecko od matki
Pożytki - przypomnienie
Kto i kiedy nabywa własność pożytków?
„Dwa momenty” w życiu pożytku
Oderwanie (separatio) - moment powstania pożytku
w wyniku odłączenia go od rzeczy macierzystej
Objęcie we władanie (perceptio) – objęcie w dowolny
sposób w posiadanie (zerwanie, pozbieranie, ścięcie
itd.)
Własność pożytków nabywa:
Właściciel rzeczy macierzystej (przez separatio)
Inne podmioty „w zastępstwie właściciela” (które
pobierają pożytki za jego zgodą) oraz posiadacz w
dobrej wierze:
Posiadacz w dobrej wierze, emfiteuta (przez
separatio)
Użytkownik, dzierżawca, najemca (przez perceptio)
Zasiedzenie
Definicja: nabycie własności wskutek ciągłego
posiadania przez określony prawem czas
Dlatego nabycie pierwotne bo nie wywodzimy
naszego prawa od właściciela (zasiadujemy rzecz
wbrew jego woli i przeciwko niemu)
Nie dotyczy to ustanowionych na rzeczy
służebności
Przesłanki
do wkucia
!!!
Res habilis - Rzecz nadająca się do zasiedzenia
Titulus – Tytuł uzasadniający posiadanie
Bona fides – Dobra wiara
Possessio – Posiadanie (NIE DETENCJA !!!)
Tempus – Odpowiedni czas
Zasiedzenie – ratio legis
Modestyn D. 41.3.3.
„Zasiedzenie jest to nabycie własności na skutek ciągłości
posiadania przez czas określony prawem”
Celem zasiedzenia jest to, aby stan prawny, w jak
największym stopniu odpowiadał utrzymującemu
się przez długi okres czasu stanowi faktycznemu
G. 2.44:
„Przyjęto takie rozwiązanie chyba po to, aby prawa własności
rzeczy nie pozostawały zbyt długo w niepewności, skoro
właścicielowi wystarcza do odszukania jego rzeczy okres roku lub
dwóch lat jaki przyznany jest posiadaczowi do zasiedzenia.”
Uwaga:
Prawo rzymskie nie znało konstrukcji
nabycia własności rzeczy od nieuprawnionego !!!
Zasiedzenie – przesłanki
Res habilis: rzecz nadająca się do
zasiedzenia
Nie nadają się do zasiedzenia
(nie są res habilis):
Rzeczy wyjęte z obiegu
Zbiegli niewolnicy
Rzeczy skradzione lub zabrane przemocą
Należące do Skarbu Państwa lub do cesarza
Należące do kościoła (w późniejszym
okresie)
Zasiedzenie – przesłanki
Titulus: „słuszny i prawdziwy” tytuł nabycia
rzeczy - przyczyna uzasadniająca nabycie
posiadania:
W jaki sposób posiadacz wszedł w posiadanie rzeczy:
np. umowa kupna-sprzedaży, ustanowienie posagu,
dziedziczenie, zapis itd.
Problem titulus putativus – tzw. tytułu rzekomego –
gdy posiadacz był przekonany, że ma słuszny tytuł
do nabycia rzeczy (np. ważną umowę), a w
rzeczywistości go nie miał
Rozstrzygnięcie - I. 2.6.11:
„Błąd co do fałszywego tytułu nie rodzi zasiedzenia; na
przykład jeśli ktoś, gdy nie kupił, posiada uważając, że
kupił, albo, podczas gdy mu nie podarowano, posiada tak
jakby na podstawie darowizny”
Zasiedzenie – przesłanki
Bona fides: dobra wiara – przekonanie, że
posiadanie rzeczy jest zgodne z prawem i
nie narusza praw innej osoby (nabywamy
posiadanie od osoby, którą uważamy za
właściciela)
Zasadniczo wystarczy na początku
Zasada mala fides superveniens non
nocet – późniejsza utrata dobrej wiary nie
przeszkadzała w zasiedzeniu -
ZNAĆ !!!
Wyjątek – przy umowie kupna-sprzedaży trzeba
było być w dobrej wierze nie tylko przy
zawieraniu umowy, ale również przy objęciu
rzeczy w posiadanie
Zasiedzenie – przesłanki
Possessio: nieprzerwane posiadanie rzeczy
Przesłanką zasiedzenia jest jedynie
posiadanie, co oznacza że nie obejmuje
to detencji !!! – zarazem pamiętać trzeba
w tym miejscu o zasadzie Neminem sibi
ipsum causam possessionis mutare potest
[detentor, który otrzymał rzecz w detencje od posiadacza np.
właściciela, nie może sam sobie zmienić podstawy władztwa
nad rzeczą na posiadanie, aby rzecz zasiedzieć]
Posiadanie przerwane (np. na skutek
ingerencji osoby trzeciej) było liczone
ponownie od nowa (od momentu
ponownego objęcia w posiadanie)
Zasiedzenie – przesłanki
Tempus: czas, przez który trzeba władać
rzeczą
Rok dla ruchomości (od Justyniana 3 lata)
2 lata dla nieruchomości (od Justyniana 10 lub
20 lat)
Accessio temporis – możność doliczenia sobie
czasu posiadania poprzednika o ile ten też
spełniał wszystkie przesłanki zasiedzenia, a my
nabyliśmy od niego posiadanie w sposób
niewadliwy
Successio in usucapionem – w sytuacji
dziedziczenia: spadkobierca sam nie musi być w
dobrej wierze, gdyż wystarczy, że spadkodawca
zaczął zasiadywać rzecz w dobrej wierze
Next time
Z Podręcznika:
Rozdział VII § 26
Z Podręcznika PR-PPP:
Rozdział 5.4.
Źródła:
I. 2.3-2.5
Kazusy:
Kazusy z prezentacji 22_A
Next time – warto zajrzeć
W. Bojarski, Zarys pojustyniańskich dziejów
emfiteuzy, Zeszyty Naukowe UMK w Toruniu, z. 52,
Prawo XI (1972 r.), s. 45-58.
J. Ożarowska-Sobieraj, Zasada servitutibus civiliter
utendum est w prawie rzymskim i polskim prawie
cywilnym, Acta Universitatis Wratislaviensis nr 305
Prawo, (2008 r.), s. 239-248.
I. Szpringer, Zastaw na zabezpieczenie
wierzytelności terminowej, warunkowej i przyszłej
w świetle prawa rzymskiego, [w:] Honeste vivere…
Księga pamiątkowa ku czci Profesora Władysława
Bojarskiego, Toruń 2001, s. 245-255.