Podstawy
finansów
Dr inż. Ewa Mazurek-Krasodomska
Podstawy
finansów
Dr inż. Ewa Mazurek-Krasodomska
Podstawy finansów
2
Pojęcie budżetu
państwa
Budżet
państwa
to
scentralizowany
fundusz publiczny służący gromadzeniu
środków pieniężnych w związku z funkcjami
państwa.
Podstawą tworzenia budżetu jest ustawa
przyjmowana
przez
parlament,
który
upoważnia rząd do realizacji określonych w
ustawie dochodów i wydatków. W tym
sensie budżet państwa jest aktem prawnym
o określonym czasie obowiązywania.
Podstawy finansów
3
Cechy budżetu państwa
1/4
Budżet
państwa
jest
funduszem
scentralizowanych zasobów pieniężnych
gromadzonych i dzielonych przez państwo
w związku z realizacją zadań (funkcji
państwa).
Gromadzenie
środków
budżetowych
odbywa się w sposób przymusowy.
Szczególna
rola
budżetu
w
funkcjonowaniu państwa.
Podstawy finansów
4
Cechy budżetu państwa
2/4
Procesy gromadzenia i dzielenia dochodów za
pomocą budżetu implikują zasady ustrojowo -
konstytucyjne.
Procesy gromadzenia i dzielenia przez państwo
dochodów w budżecie zawsze mają charakter
nie tylko ekonomiczny, ale także społeczny.
Dochody budżetowe powstają na skutek
definitywnego (ostatecznego) przejęcia ich
przez państwo od różnych podmiotów (są
bezzwrotne).
Podstawy finansów
5
Cechy budżetu państwa
3/4
Budżet państwa dotyczy działalności organów
i podmiotów państwa w przyszłości, stąd też
zawsze jest planem dochodów i wydatków
państwa na z góry ustalony czas.
Budżet
jako
fundusz
musi
cechować
specjalizacja.
Wiązanie dochodów i wydatków budżetowych
z działalnością państwa w zamkniętym
okresie oznacza, że w istocie budżet państwa
tworzą strumienie dochodów i wydatków.
Podstawy finansów
6
Cechy budżetu państwa
4/4
Strumieniowy charakter budżetu oznacza
konieczność egzekwowania należnych w
danym okresie dochodów, jak również obliguje
do wydatkowania środków budżetowych przed
upływem okresu budżetowego.
Budżet
państwa
nie
jest
jedynym
„urządzeniem”, w którym znajduje finansowe
odzwierciedlenie działalność państwa, co
oznacza, że nie może on być wystarczającą
podstawą
oceny
finansowej
działalności
państwa.
Podstawy finansów
7
Funkcje budżetu
państwa
1/2
redystrybucyjna albo rozdzielcza
stabilizacyjna,
zwana
wyrównawczą lub kompensacyjną
alokacyjna
fiskalna albo skarbowa
ustrojowa
demokratyczna
Podstawy finansów
8
Funkcje budżetu
państwa
2/2
kontrolna lub ewidencyjno - kontrolna
bodźcowa
planowania
prawna
kredytowa
administracyjna
koordynacyjna
Podstawy finansów
9
Zasady budżetowe
1/4
Zasada zupełności - wymaga ujęcia w
budżecie
wszystkich
dochodów
i
wydatków państwa.
Zasada
realności
-
postuluje
maksymalną precyzję w planowaniu
dochodów i wydatków budżetowych.
Zasada jedności - głosi, iż wszystkie
dochody i wydatki państwa powinny być
ujęte jednym planem - budżetem.
Podstawy finansów
10
Zasady budżetowe
2/4
Zasada
specjalizacji
budżetu
ma
charakter złożony, gdyż wedle niej:
dochody i wydatki powinny być ujmowane nie w
sumach
ogólnych,
lecz
z
dokładnym
określeniem
źródeł
dochodów
oraz
przeznaczenia wydatków.
środki budżetowe powinny być wydatkowane
tylko do wysokości ustalonej w budżecie.
środki budżetowe powinny być wydatkowane w
określonym czasie.
Podstawy finansów
11
Zasady budżetowe
3/4
Zasada operatywności budżetu - wymaga
opracowywania
go
w
układzie
podmiotowym, czyli wskazania zadań w
zakresie
gromadzenia
dochodów
oraz
realizacji
wydatków
dla
konkretnych
podmiotów.
Zasada przejrzystości - układ budżetu
powinien być przejrzysty, pozwalający na
rozpoznanie procesów zachodzących w
obszarze budżetu państwa.
Podstawy finansów
12
Zasady budżetowe
4/4
Zasada jawności - głosi konieczność
prezentowania dochodów i wydatków
społeczeństwu,
a
praktycznie
organom przedstawicielskim, różnym
ciałom i organizacjom społecznym.
Zasada gospodarności - wymaga
racjonalnego, a więc i oszczędnego,
wydatkowania środków budżetowych.
Podstawy finansów
13
Dochody publiczne
Ponieważ państwo nie jest w stanie
wytwarzać
dochodów,
a
są
one
niezbędne do jego działalności - musi
ono
sięgać
do
dochodów
wypracowanych przez inne podmioty.
Popyt władz publicznych na pieniądz
może być zaspokojony przez:
przymusowe sięganie do dochodów innych
podmiotów,
zaciąganie pożyczek.
Podstawy finansów
14
Wpływy a dochody
publiczne
W związku z trwałą praktyką rządów
i samorządów zaciągania pożyczek
występowanie deficytu budżetowego
i długu publicznego, w tym długu
państwowego i długu lokalnego,
konieczne jest rozróżnienie dwóch
zasadniczych pojęć:
wpływy publiczne,
dochody publiczne.
Podstawy finansów
15
Wpływy publiczne
Przez wpływy publiczne rozumie się
wszystkie środki pieniężne zasilające
rachunki władz publicznych
(rządowych i samorządowych).
Wpływy publiczne są pojęciem
szerszym niż dochody publiczne, gdyż
obejmują wszelkiego rodzaju wpływy
o charakterze pożyczkowym.
Podstawy finansów
16
Wpływy publiczne
o charakterze
pożyczkowym
kredyty z banku centralnego,
kredyty z banków komercyjnych,
pożyczki od rządów zagranicznych,
pożyczki od banków zagranicznych,
wpływy ze sprzedaży weksli (bonów)
skarbowych,
wpływy ze sprzedaży obligacji,
wpływy związane z innymi instrumentami
finansowymi potwierdzającymi zaciąganie
pożyczek przez władze publiczne.
Podstawy finansów
17
Dochody publiczne
Dochody publiczne przejęte przez
państwo
(samorząd)
oznaczają
definitywne, czyli bezzwrotne, zasilanie
finansowe władz publicznych.
Źródłem tych dochodów są dochody
innych podmiotów. Wydatkowanie tych
dochodów oznacza także ostateczne
ich zużycie przez władze publiczne
Podstawy finansów
18
Rodzaje dochodów
publicznych
Daniny publiczne,
Dochody publiczne z majątku i
praw majątkowych,
Pozostałe dochody.
Podstawy finansów
19
Daniny publiczne
są klasycznym ciężarem nakładanym na
gospodarstwa
domowe
i
przedsiębiorstwa.
ich główną cechą jest to, że podmiot
ponoszący ciężar daniny publicznej nie
otrzymuje w zamian za to żadnego
bezpośredniego świadczenia (korzyści).
Typową daniną publiczną jest podatek,
akcyza, cło, itp.
Podstawy finansów
20
Dochody z majątku ....
są rezultatem zaangażowania majątku
(np.
skarbu
państwa,
majątku
komunalnego) w procesy gospodarcze.
Władze publiczne znajdują się w pozycji
rentiera. np.:
czynsze
za
wynajmowanie
składników
majątkowych,
wysokość dywidendy z tytułu udziałów władz
publicznych w majątku przedsiębiorstw,
dochody
ze
sprzedaży
majątku
(praw
majątkowych).
Podstawy finansów
21
Pozostałe dochody
różnego rodzaju opłaty,
składki na ubezpieczenie społeczne,
składki na ubezpieczenie zdrowotne,
składki na różne fundusze publiczne
(np. składki na Fundusz Pracy, składki
na Państwowy Fundusz Rehabilitacji
Osób Niepełnosprawnych)
Podstawy finansów
22
Dochody budżetowe
rzeczywiste – pochodzą od przedsiębiorstw
oraz gospodarstw domowych spoza systemu
budżetowego i stanowią o wielkości budżetu
państwa, np. podatki, cła.
rozliczeniowe
–
inaczej
transfery,
przelewy,
polegają
na
przesuwaniu
dochodów
budżetowych
pomiędzy
budżetem państwa a budżetami gmin, np.
dotacje, subwencje.
Podstawy finansów
23
Dochody budżetowe
wg
kryterium ekonomicznego
Dochody krajowe:
Podatkowe,
Niepodatkowe.
Dochody zagraniczne.
Podstawy finansów
24
Dochody podatkowe
Podatek dochodowy od osób prawnych,
Podatek dochodowy od osób fizycznych,
Podatek od towarów i usług,
Akcyza,
Podatek od gier losowych i zakładów
wzajemnych.
Podstawy finansów
25
Dochody niepodatkowe
1/3
Opłaty,
Cła,
Wpłaty z zysku przedsiębiorstw
państwowych oraz jednoosobowych
spółek Skarbu Państwa,
Dywidendy,
Wpłaty z zysku NBP,
Podstawy finansów
26
Dochody niepodatkowe
2/3
Wpłaty nadwyżek środków obrotowych
państwowych zakładów budżetowych
oraz
części
zysku
gospodarstw
pomocniczych państwowych jednostek
budżetowych,
Dochody pobierane przez państwowe
jednostki budżetowe,
Dochody z najmu i dzierżawy składników
majątkowych Skarbu Państwa,
Podstawy finansów
27
Dochody niepodatkowe
3/3
Odsetki od środków zgromadzonych na
rachunkach budżetu państwa,
Opłaty
od
poręczeń
i
gwarancji
udzielanych przez Skarb Państwa,
Odsetki od udzielonych z budżetu
pożyczek,
Grzywny, mandaty i inne kary pieniężne,
Spadki, zapisy, darowizny, itp.
Podstawy finansów
28
Wydatki publiczne
Ostatecznym
skutkiem
fiskalnej
aktywności
państwa, a ściślej władz publicznych jest
wydatkowanie
zgromadzonych
środków
pieniężnych. Wydatkowanie to jest związane z
realizacją funkcji celów i zadań tych władz.
Wydatki te ponoszone są na realizację zadań
publicznych, są dokonywane w celu zaspokojenia
potrzeb zbiorowych lub/i potrzeb indywidualnych,
których ranga jest na tyle wysoka, że władze
publiczne decydują się albo na całkowite, albo na
częściowe
ich
finansowanie
ze
środków
publicznych.
Podstawy finansów
29
Funkcje państwa
Podstawowe
kryterium
podziału
wydatków publicznych wiąże się z
funkcjami państwa i samorządu.
Do trzech podstawowych funkcji należy
zaliczyć:
klasyczne
funkcje
publiczne
państwa
(obrona
narodowa,
bezpieczeństwo
wewnętrzne, administracja publiczna),
socjalne funkcje władz publicznych,
ekonomiczne funkcje państwa.
Podstawy finansów
30
Wydatki publiczne
Wydatki na funkcjonowanie
państwa jako całości,
Wydatki socjalno-kulturalne,
Wydatki na gospodarkę,
Wydatki na obsługę długu
publicznego.
Podstawy finansów
31
Wydatki publiczne
Bieżące – przeznaczone są na
prowadzenie, utrzymanie i
eksploatację istniejących urządzeń,
Inwestycyjne – przeznaczone są na
przyrost majątku, budowę nowych
przedsiębiorstw oraz na inwestycje
w działach nieprodukcyjnych.
Podstawy finansów
32
Wydatki publiczne
Nabywcze – związane są ze
świadczeniami wzajemnymi. Są to
konkretne wydatki ponoszone w celu
zaopatrzenia w środki pieniężne
poszczególne jednostki.
redystrybucyjne – to
przekazywanie środków pieniężnych
z jednej jednostki do drugiej, np.
dotacje.
Podstawy finansów
33
Równowaga budżetowe
Przez równowagę budżetową rozumiemy
taki stan budżetu, w którym wydatki
znajdują pokrycie w dochodach. Innymi
słowy wydatki równają się dochodom.
Podstawy finansów
34
Nierównowaga budżetu
Równowaga
budżetowa
rozumiana
dosłownie nie występuje nigdy. Najczęściej
mamy do czynienia z odchyleniami od
stanu
równowagi.
(Budżet
państwa
wykazuje jakieś saldo, czyli nadwyżkę lub
deficyt).
Przyjmuje się jednakże, że nierównowaga
budżetu (lub budżet niezrównoważony)
występuje tylko wówczas, gdy w budżecie
pojawia się deficyt.
Podstawy finansów
35
Deficyt budżetowy
Deficyt budżetowy - różnica między
strumieniami
wydatków
a
strumieniami
dochodów;
dotyczy
jednego
roku
fiskalnego
(kalendarzowego); na koniec roku
deficyt budżetowy powiększa dług
publiczny. Deficyt budżetowy może
powstawać z konieczności obsługi
długu publicznego.