Wstęp do psychologii zdrowia i choroby
Wstęp do psychologii zdrowia i choroby
Prof. dr hab. Irena Heszen-Niejodek
Prof. dr hab. Irena Heszen-Niejodek
Instytut Społecznej Psychologii Klinicznej SWPS
Instytut Społecznej Psychologii Klinicznej SWPS
Wykład V: Paradygmat salutogenetyczny: czynniki
Wykład V: Paradygmat salutogenetyczny: czynniki
psychologiczne sprzyjające zdrowiu
psychologiczne sprzyjające zdrowiu
Paradygmat salutogenetyczny
Paradygmat salutogenetyczny
(Antonvsky 1979)
(Antonvsky 1979)
Istotą paradygmatu salugenetycznego jest
Istotą paradygmatu salugenetycznego jest
poszukiwanie psychospołecznych uwarunkowań
poszukiwanie psychospołecznych uwarunkowań
zdrowia (czynników chroniących zasoby zdrowotne i
zdrowia (czynników chroniących zasoby zdrowotne i
zwiększających te zasoby)
zwiększających te zasoby)
Jakie czynniki umożliwiają zachowanie zdrowia mimo
Jakie czynniki umożliwiają zachowanie zdrowia mimo
działania czynników szkodliwych?
działania czynników szkodliwych?
Jakie czynniki prowadzą do rozwoju zasobów zdrowotnych?
Jakie czynniki prowadzą do rozwoju zasobów zdrowotnych?
Czynniki rozpatrywane w ramach
Czynniki rozpatrywane w ramach
paradygmatu salutogenetycznego
paradygmatu salutogenetycznego
Emocje
Emocje
Pozytywne; nadzieja, postawa
Pozytywne; nadzieja, postawa
optymizmu
optymizmu
Motyw
Motyw
zdrowotny
zdrowotny
Umiarkowane zainteresowanie własnym
Umiarkowane zainteresowanie własnym
zdrowiem
zdrowiem
Zachowani
Zachowani
e
e
Zdrowy styl życia
Zdrowy styl życia
Osobowość
Osobowość
Poczucie koherencji, osobowość
Poczucie koherencji, osobowość
odporna,
odporna,
poczucie własnej skuteczności
poczucie własnej skuteczności
Czynniki
Czynniki
sytuacyjne
sytuacyjne
Zdrowe pole życiowe;
Zdrowe pole życiowe;
wsparcie
wsparcie
społeczne
społeczne
Plan
Plan
Optymizm i nadzieja
Optymizm i nadzieja
Poczucie koherencji
Poczucie koherencji
Osobowość odporna
Osobowość odporna
Wsparcie społeczne
Wsparcie społeczne
Pojęcie
pomiar
badania
empiryczne
Pojęcie i pomiar optymizmu i nadziei
Pojęcie i pomiar optymizmu i nadziei
Pojęcie stanu a pojęcie cechy (dyspozycji) w psychologii
Pojęcie stanu a pojęcie cechy (dyspozycji) w psychologii
Skale Analizy Treściowej Gottschalka i Gleser
Skale Analizy Treściowej Gottschalka i Gleser
- przykład metody do badania stanu
- przykład metody do badania stanu
•
pojęcie nadziei
pojęcie nadziei
: stan optymizmu, przekonanie, że
: stan optymizmu, przekonanie, że
pożądany stan rzeczy jest możliwy
pożądany stan rzeczy jest możliwy
•
pomiar
pomiar
:metoda projekcyjna, polega na analizie 5-cio
:metoda projekcyjna, polega na analizie 5-cio
minutowej wypowiedzi
minutowej wypowiedzi
Test Orientacji Życiowej LOT-R Scheiera, Carvera i
Test Orientacji Życiowej LOT-R Scheiera, Carvera i
Bridgesa – przykład metody do badania dyspozycji
Bridgesa – przykład metody do badania dyspozycji
•
pojęcie dyspozycyjnego optymizm:
pojęcie dyspozycyjnego optymizm:
uogólnione
uogólnione
oczekiwanie pozytywnych zdarzeń, traktowane jako
oczekiwanie pozytywnych zdarzeń, traktowane jako
wymiar osobowości
wymiar osobowości
•
pomiar:
pomiar:
kwestionariusz 10 stwierdzeń, w tym sześć
kwestionariusz 10 stwierdzeń, w tym sześć
diagnostycznych (polska adaptacja: Juczyński, 2001)
diagnostycznych (polska adaptacja: Juczyński, 2001)
Dyspozycyjny optymizm; badania
empiryczne
54 pacjentów poddanych operacji pomostowania serca (CABS)
Badania (obszerne, podłużne):
•
przeddzień operacji: LOT, nastrój, oczekiwania, radzenie sobie
•
6-8 dni po powrocie z OIOMu; nastrój, radzenie sobie, wsparcie
społeczne, satysfakcja z opieki medycznej, oczekiwania
dotyczące rekonwalescencji
•
6 miesięcy po operacji: jakość życia, przebieg rekonwalescencji
•
dane od zespołu rehabilitacyjnego i z historii choroby
Wyniki (wybrane, optymiści w porównaniu z pesymistami):
•
mniejsze ryzyko zawału serca w czasie operacji (historia
choroby)
•
pomyślniejszy przebieg rekonwalescencji motorycznej – szybsze
siadanie, wstawanie, lepsza ocena rehabilitantów
•
po 6 miesiącach – częstszy powrót do pracy w pełnym
wymiarze, do intensywnych ćwiczeń fizycznych, lepszy ogólny
wskaźnik
•
Interpretacja - optymizm sprzyja bardziej efektywnym formom
radzenia sobie
(Scheier i Carver, 1987; 1992)
Poczucie koherencji, wprowadzenie (1)
Poczucie koherencji, wprowadzenie (1)
zdrowie choroba
zdrowie choroba
(Antonovsky, 1979).
(Antonovsky, 1979).
Poczucie koherencji (s
Poczucie koherencji (s
ense of coherence)
ense of coherence)
jako
jako
(hipotetyczny) metazasób powodujący przesuwanie się
(hipotetyczny) metazasób powodujący przesuwanie się
jednostki w kierunku zdrowia i sprzyjający zachowaniu
jednostki w kierunku zdrowia i sprzyjający zachowaniu
zdrowia w obliczu czynników szkodliwych
zdrowia w obliczu czynników szkodliwych
Poczucie koherencji to złożona struktura
poznawcza, której składnikiem osiowym
jest przekonanie o zrozumiałości i
sensowności świata, a także o własnych
możliwościach sprostania jego
wymaganiom (Antonovsky, 1995)
Poczucie koherencji, pomiar (2)
Poczucie koherencji, pomiar (2)
Konceptualizacja konstruktu a problem jego
Konceptualizacja konstruktu a problem jego
pomiaru na przykładzie poczucia koherencji
pomiaru na przykładzie poczucia koherencji
Kwestionariusz Orientacji Życiowej SOC – 29:
Kwestionariusz Orientacji Życiowej SOC – 29:
•
poczucie
poczucie
zrozumiałości
zrozumiałości
(11 pytań), np.
(11 pytań), np.
Czy miewasz wrażenie, że jesteś w nieznanej Ci
Czy miewasz wrażenie, że jesteś w nieznanej Ci
sytuacji i nie wiesz, co robić?
sytuacji i nie wiesz, co robić?
•
poczucie
poczucie
sensowności
sensowności
(8 pytań), np.
(8 pytań), np.
Jak często masz wrażenie, że to, co robisz na co
Jak często masz wrażenie, że to, co robisz na co
dzień , jest niezbyt sensowne?
dzień , jest niezbyt sensowne?
•
poczucie
poczucie
zaradności
zaradności
(10 pytań), np.
(10 pytań), np.
Czy masz poczucie, że jesteś traktowany
Czy masz poczucie, że jesteś traktowany
niesprawiedliwie?
niesprawiedliwie?
Antonovsky, A (1995).
Antonovsky, A (1995).
Rozwikłanie tajemnicy
Rozwikłanie tajemnicy
zdrowia.
zdrowia.
Warszawa: Fundacja IPN.
Warszawa: Fundacja IPN.
Poczucie koherencji, znaczenie dla
Poczucie koherencji, znaczenie dla
zdrowia (3)
zdrowia (3)
Antonovsky nie przeprowadził systematycznej
Antonovsky nie przeprowadził systematycznej
weryfikacji empirycznej hipotezy o znaczeniu poczucia
weryfikacji empirycznej hipotezy o znaczeniu poczucia
koherencji dla zdrowia. Oprócz rozważań
koherencji dla zdrowia. Oprócz rozważań
teoretycznych, przytacza materiał anegdotyczny i
teoretycznych, przytacza materiał anegdotyczny i
kliniczny.
kliniczny.
Duże zainteresowanie koncepcją SOC w Polsce.
Duże zainteresowanie koncepcją SOC w Polsce.
Badania w Poznaniu (prof. Sęk, UAM), Łodzi, (prof.
Badania w Poznaniu (prof. Sęk, UAM), Łodzi, (prof.
Dudek, IMP), Warszawie (dr Mroziak, INP) i Katowicach
Dudek, IMP), Warszawie (dr Mroziak, INP) i Katowicach
(prof. Heszen, UŚ).
(prof. Heszen, UŚ).
Polskie badania dotyczyły zagadnień
Polskie badania dotyczyły zagadnień
metodologicznych (np. struktura czynnikowa) i
metodologicznych (np. struktura czynnikowa) i
niektórych szczegółowych (rozwój SOC, zmiany w
niektórych szczegółowych (rozwój SOC, zmiany w
terapii alkoholowej)
terapii alkoholowej)
Koncepcja SOC jako czynnika zwiększającego i
Koncepcja SOC jako czynnika zwiększającego i
ochraniającego zasoby zdrowotne nadal oczekuje na
ochraniającego zasoby zdrowotne nadal oczekuje na
systematyczną weryfikację empiryczną.
systematyczną weryfikację empiryczną.
Osobowość odporna (hardy
Osobowość odporna (hardy
personality), pojęcie, związek z
personality), pojęcie, związek z
poczuciem koherencji (1)
poczuciem koherencji (1)
Osobowościowy styl odporności na stres:
Osobowościowy styl odporności na stres:
•
zaangażowanie
zaangażowanie
•
kontrola
kontrola
•
wyzwanie (Kobasa, 1982)
wyzwanie (Kobasa, 1982)
Poczucie koherencji a osobowość odporna
Poczucie koherencji a osobowość odporna
•
poczucie sensowności - zaangażowanie
poczucie sensowności - zaangażowanie
•
poczucie zrozumiałości - wyzwanie
poczucie zrozumiałości - wyzwanie
•
poczucie zaradności – kontrola (Antonovsky, 1995)
poczucie zaradności – kontrola (Antonovsky, 1995)
Osobowość odporna, badania
Osobowość odporna, badania
empiryczne
empiryczne
Badania prospektywne
Badania prospektywne
250 członków kadry kierowniczej zakładu użyteczności
250 członków kadry kierowniczej zakładu użyteczności
publicznej
publicznej
I pomiar II pomiar (po upływie
I pomiar II pomiar (po upływie
roku)
roku)
osobowość
osobowość
stan zdrowia stan zdrowia
stan zdrowia stan zdrowia
obciążenie stresem obciążenie stresem
obciążenie stresem obciążenie stresem
Podział medianowy badanych ze względu na obciążenie
Podział medianowy badanych ze względu na obciążenie
stresem i odporność osobowości. Przy większym
stresem i odporność osobowości. Przy większym
obciążeniu stresem mniej odporni podawali dwukrotnie
obciążeniu stresem mniej odporni podawali dwukrotnie
więcej objawów chorobowych niż bardziej odporni. Brak
więcej objawów chorobowych niż bardziej odporni. Brak
różnic przy mniejszym obciążeniu (Kobasa, 1982).
różnic przy mniejszym obciążeniu (Kobasa, 1982).
Wsparcie społeczne, pojęcie (1)
Wsparcie społeczne, pojęcie (1)
Rodzaj interakcji społecznej
Rodzaj interakcji społecznej
•
podjętej przez jedną lub dwie strony w sytuacji
podjętej przez jedną lub dwie strony w sytuacji
trudnej, problemowej
trudnej, problemowej
•
której celem jest zbliżenie do rozwiązania problemu
której celem jest zbliżenie do rozwiązania problemu
•
polegającej na dostarczeniu informacji, uczuć,
polegającej na dostarczeniu informacji, uczuć,
instrumentów działania lub dóbr materialnych
instrumentów działania lub dóbr materialnych
•
w interakcji uczestniczy strona wspierająca i strona
w interakcji uczestniczy strona wspierająca i strona
odbierająca wsparcie
odbierająca wsparcie
•
skuteczność zależy od zgodności rodzaju
skuteczność zależy od zgodności rodzaju
udzielanego wsparcia z potrzebami odbiorcy
udzielanego wsparcia z potrzebami odbiorcy
wsparcia
wsparcia
(na podst. Sęk, 1986)
(na podst. Sęk, 1986)
Wsparcie społeczne, pomiar (2)
Wsparcie społeczne, pomiar (2)
Pomiar wsparcia społecznego:
Pomiar wsparcia społecznego:
•
ilościowy - sieć społeczna
ilościowy - sieć społeczna
•
jakościowy – poczucie wsparcia
jakościowy – poczucie wsparcia
Uwaga: Psycholodzy koncentrują się na
Uwaga: Psycholodzy koncentrują się na
poczuciu wsparcia
poczuciu wsparcia
Wsparcie społeczne a zdrowie (3)
Wsparcie społeczne a zdrowie (3)
Hipoteza buforowa (interakcyjna):
Hipoteza buforowa (interakcyjna):
Wysoki
Wysoki
poziom wsparcia społecznego chroni przed
poziom wsparcia społecznego chroni przed
patologią spowodowaną stresem, ale poziom
patologią spowodowaną stresem, ale poziom
wsparcia jest mało istotny dla osób
wsparcia jest mało istotny dla osób
doświadczających niskiego stresu.
doświadczających niskiego stresu.
Hipoteza efektu głównego:
Hipoteza efektu głównego:
Wsparcie jako
Wsparcie jako
czynnik integracji jednostki ze środowiskiem wpływa
czynnik integracji jednostki ze środowiskiem wpływa
korzystnie na zdrowie niezależnie, bez względu na
korzystnie na zdrowie niezależnie, bez względu na
inne okoliczności.
inne okoliczności.
Hipoteza spadku wsparcia:
Hipoteza spadku wsparcia:
Osłabienie więzi
Osłabienie więzi
społecznych jest konsekwencją predyspozycji do
społecznych jest konsekwencją predyspozycji do
zaburzeń psychicznych.
zaburzeń psychicznych.
Badania empiryczne: Alameda Study, w grupie o
małej liczbie kontaktów społecznych ryzyko śmierci
większe 2,3 M i 2,8 K
