Funkcjonalny opis języka
Otwarte i dynamiczne,
czyli fonemy
niespółgłoskowe
Funkcjonalny opis języka
Otwarte i dynamiczne,
czyli fonemy
niespółgłoskowe
Zagadnienia
Na czym polegają niespółgłoskowość i
otwartość?
Na czym polega samogłoskowowść i
sylabiczność?
Podziały samogłosek.
Charakterystyka fonemów samogłoskowych:
1.
warianty, dystrybucja
2.
cechy fonologiczne a fonetyczne.
Kłopoty z artykulacją samogłosek.
Do czego samogłoski się przydają?
Trochę poprawności językowej.
Samogłoski
Samogłoski nazywane są głoskami
otwartymi, bo odznaczają się większym
stopniem rozwarcia narządów mowy niż
spółgłoski.
Samogłoski są ograniczone jedynie ilością
wydychanego powietrza: można je
wypowiadać na dowolnej wysokości głosu
oraz przy dowolnym natężeniu.
Sylaba
to podstawowa jednostka prozodyczna języka,
złożona obligatoryjnie z ośrodka i fakultatywnie
z nagłosu i wygłosu
Ośrodkiem sylaby są w polszczyźnie
samogłoski.
Opis samogłosek
W opisie samogłosek uwzględniamy:
układ podniebienia miękkiego (ustne –
znazalizowane);
ruchy języka w kierunku poziomym i
pionowym
(niskie – średnie – wysokie; przednie –
środkowe – tylne);
układ warg (labialne – nielabialne).
Samogłoski - artykulacja
Jakość samogłosek jest zależna od sposobu
uruchamiania więzadeł głosowych oraz od
modelowania wydobywanego dźwięku przez
układ i działanie jam rezonacyjnych (od pracy
żuchwy, języka i warg).
Główną przestrzenią rezonacyjną samogłosek
ustnych jest jama ustna (dla wydobywania
dźwięku duże znaczenie ma również jama
gardłowa oraz komory rezonacyjne krtani).
Głównym generatorem samogłosek jest krtań.
Ruchy języka
Ruchy języka w płaszczyźnie poziomej:
samogłoski przednie (
palatalne
- język wysuwa się
z położenia spoczynkowego do przodu jamy ustnej
samogłoski tylne (
welarne
- język przesuwa się z
położenia spoczynkowego w głąb jamy ustnej)
Ruchy języka w płaszczyźnie pionowej
Ze względu na stopień wzniesienia języka ku
podniebieniu wyróżnia się samogłoski:
niskie a
średnie e, o
wysokie u, y, i
Schemat rozłożenia samogłosek
w jamie ustnej
Podział samogłosek ze względu
na ułożenie warg
:
Zaokrąglone - wargi wysuwają się do przodu.
Spłaszczone - kąciki ust cofają się.
Obojętne - wargi w pozycji obojętnej,
przystosowują się do układu szczęki.
Podział samogłosek według
stopnia rozwarcia
samogłoska przymknięta niezaokrąglona i;
samogłoska przymknięta zaokrąglona y;
samogłoska przymknięta zaokrąglona u;
samogłoska półprzymknięta niezaokrąglona e;
samogłoska półprzymknięta zaokrąglona o;
samogłoska otwarta niezaokrąglona a
Polimorficzność samogłosek:
artykulacji samogłosek
często towarzyszy zjawisko
kompensacji
artykulacyjnej
, tj. wzajemne uzupełnianie się pracy
narządów.
Frekwencja samogłosek
W badanych tekstach dziecięcych samogłoski
stanowią 41,71% wszystkich wystąpień fonemów.
Samogłoski w mowie dzieci w wieku
przedszkolnym mają frekwencję zbliżoną do
frekwencji w mowie osób dorosłych.
W wypowiedziach dorosłych samogłoski
występują w kolejności: [e – a – o – y – i – u]. W
tekstach dziecięcych to samo miejsce zajmują
tylko głoski [o] i [u]. Wyższe miejsce zajmują
głoski [a] i [i], niższe zaś [e] oraz [y].
Fonem /e/ vs. głoska [e]
/e/
niespółgłoskowy
era:kra
samogłoskowy
erze:łże
niewysoki te:to
przedni te:ta
Warianty i dystrybucja
[e]
(dźwięczna)
(ustna)
przednia
średnia
spłaszczona
Fonem /a/ vs. głoska [a]
/a/
niespółgłoskowy
para:park
samogłoskowy
para:parł
niewysoki para:pary
nieprzedni para:parę
nietylny para:pora
Warianty i dystrybucja
[a]
(dźwięczna)
(ustna)
środkowa
niska
obojętna
/o/
/o/
niespółgłoskowy
karo:karp
samogłoskowy
oka:łka
niewysoki bok:buk
nieprzedni: bok:bek
tylny: bok:bak
Warianty i dystrybucja
[o]
(dźwięczna)
(ustna)
tylna
zaokrąglona
silnie obniżona
/y/
/y/
niespółgłoskowy
gary:garp
Samogłoskowy
dary:darł
Wysoki gary:gara
Nieprzedni
plasyk:plastik
Nietylny ty:tu
[y]
ustna,
przednia,
wysoka,
spłaszczona,
wąska;
/i/
/i/
Niespółgłoskowy
kolei:koleś
Samogłoskowy
kolei:kolej
Wysoki lis:las
Przedni lis:luz
[i]
ustna,
wąska,
wysoka,
przednia,
spłaszczona
/u/
/u/
Niespółgłoskowość
paru:park
Samogłoskowość
paru:parł
Wysokość paru:para
Nieprzedniość ule:ile
Tylność paru:pary
[u]
ustna,
tylna,
wysoka,
zaokrąglona,
wąska
Pojawienie się samogłosek (?)
Fazy posługiwania się mową:
nabywanie
- przyswajanie określonych dźwięków
mowy,
doskonalenie
,
opanowanie
– realizacja zgodna z normą.
8-20 tygodni (głużenie + śmiech): dziecko uczy
się koordynacji ruchów języka z wibracją strun
głosowych. Pojawiają się dźwięki przypominające
samogłoski. Ograniczenie dźwięków używanych
przez dziecko jest spowodowane anatomią toru
głosowego (krótki tor głosowy ponad krtanią oraz
skrócenie rezonatora gardłowego).
Opanowanie dźwięków
samogłoskowych
W trzecim-czwartym roku życia dziecka
artykulacja samogłosek jest już dość dobrze
opanowana.
Dziecko potrafi artykułować wszystkie barwy
samogłoskowe względnie poprawnie, chociaż
nie zawsze stosuje właściwy dźwięk w
określnonej pozycji wyrazu, np. /plakol/
‘placek’).
Wady wymowy
Samogłoski są rzadko wadliwie wymawiane ← mała
liczba samogłosek w systemie fonologicznym =
duże zróżnicowanie artykulacyjne.
Wadliwe artykulacje samogłosek
Substytucje
: [e] i [o] zastępowane są przez [a],
wyjątkowo zamiast [u] jest realizowane [o].
Problem [i]
i
[y]:
problemem bywa niewłaściwa
miękkość w realizacji spółgłosek, np. /pyłka/
‘piłka’.
Niestaranne wymawianie
samogłosek z małym
użyciem warg (wypowiedź może stać się
niezrozumiała).
Wady wymowy
Zaburzenia artykulacji samogłosek jeśli występują,
to:
raczej u osób niedosłyszących,
z opóźnieniem rozwoju mowy
oraz rozszczepem podniebienia.
Praca nad samogłoskami jest trudna, bo nie mają
one ścisłych miejsc artykulacji, wszystkie są
realizowane z otwartym kanałem ustnym. (E. M.
Skorek)
Korekcja
Przy wymowie samogłosek ustnych ruchy języka
są skorelowane z ruchami warg. Przy
wywoływaniu brakujących głosek można
wykorzystać cechy optyczne - kształt warg.
Ruch języka do przodu powoduje cofanie się
kącików warg, czyli ich spłaszczanie; cofnięcie
języka to wysunięcie i zaokrąglenie warg.
Pracując świadomie wargami uruchamiamy
mechanizm odwrotny do kształtu warg
dopasowujemy układ języka.
Rola samogłosek w terapii
jąkających się
(wg M. Chęciek)
Podczas emisji oraz korekty jąkania bardzo ważny
jest stopień otwarcia jamy ustnej.
Samogłoski charakteryzują się możliwościami
przeciągania w śpiewaniu lub mówieniu, dlatego są
materiałem do ćwiczeń emisyjnych i ćwiczeń tzw.
przedłużonego mówienia
w korygowaniu jąkania
się.
Redukcja samogłosek
(wg J. T. Kani)
Redukcja w obrębie grup samogłoskowych:
przez elizję, np. [peta] ‘poeta’, [nokńe] ‘na oknie’,
dialektycznie, ale też i potoczne [nale] ‘no ale’;
przez konsonantyzację jednego z członów grupy
samogłoskowej, [rozmaịty] ‘rozmaity’;
w gwarach np. [delkatny], [kropatfa].
Na redukcję samogłosek ma wpływ akcent:
w’ogóle wog’óle
pr’ezydent prez’ydent
uniw’ersytet uniwers’ytet
Wymowa połączeń literowych (wg
B. Dunaja)
Wymowa połączeń literowych AI, EI, OI, ÓI, UI, YI
Poprawna jest wymowa dwugłoskowa tzn. ji:
w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku liczby
pojedynczej rzeczowników żeńskich i męskich,
np.: /aleji/ ‘alei’, /szyji/ ‘szyi’, /ideji/ ‘idei’;
liczbie mnogiej rzeczowników męskich, np.:
/złodzieji/ ‘złodziei’;
w niektórych formach zaimków dzierżawczych
mój, twój, swój a także zaimka czyj: /moji/ ‘moi’,
/twojim/ ‘twoim’, /swojich/ ‘swoich’, /czyji/ ‘czyi’.
Formy bez j
(np. /alei/, /szyi/)
uważa się za
niepoprawne
Wymowa połączeń literowych
Realizacje z i zgłoskotwórczym i bez niego są
poprawne w formach czasowników typu taić,
kroić, bać się.
Na pierwszym miejscu stawia
się wymowę z j,
na drugim – literową.
[taji], [tai] ‘tai’,
[krojić], [kroić] ‘kroić’,
[krojił], [kroił] ‘kroił’,
[stojisz], [stoisz] ‘stoisz’ itp.
Wymowa połączeń literowych
Wymowa z j niezgłoskotwórczym jest zalecana
również dla połączeń AI, EI, OI wewnątrz wyrazów
rodzimych.
[pokojik], [pokoik] ‘pokoik’,
[krajina], [kraina]
‘kraina’,
[bojisko], [boisko] ‘boisko’,
[pszyzwojity], [pszyzwoity] ‘przyzwoity’,
[wybojisty], [wyboisty] ‘wyboisty’ itp.
Wymowa połączeń literowych
W wyrazach zapożyczonych na pierwszym
miejscu stawia się wymowę literową
,
dopuszczana jest wymowa z j.
[laik], [lajik] ‘laik’,
[celuloit], [celulojit] ‘celuloid’,
[druit], [drujit] ‘druid’,
[kokaina], [kokajina] ‘kokaina’,
[kair], [kajir] ‘Kair’ itp.
Wyjątkami są wyrazy: aikido, hemoroidy, mozaika –
wymawia się je z j: [ajkido], [hemorojdy],
[mozajka] (także [mozaika], w wymowie
wolniejszej, w starszym pokoleniu).
Wymowa połączeń literowych
Bez j poprawna jest wymowa rzeczowników i
czasowników z przedrostkami do-, na-, po-, wy-,
za-, a także a-, anty-, pra-, pro-, re-
doinformować, naigrawać się, poinstruować,
wyidealizować, zainwestować, aintelektualny,
antyizraelski, praindoeuropejski, reinkarnacja itp.
Wymowa form typu arii, Azji, kolii, komedii, manii,
partii, racji
W wolnej, starannej wymowie wymawia się w
wygłosie zawsze połączenie ji (tj. [arji], [azji],
[kolji], [komedji], [mańji], [partji], [racji]).
W tempie allegro może występować wymowa
uproszczona z zanikiem j, tj. [ar-i], [az-i], [koli],
[komedi], [mani], [parti], [rac-i].
Wymowa połączeń literowych
Połączenie literowe AU:
w wyrazach rodzimego pochodzenia pomiędzy
a i u przebiega granica morfologiczna, przez co
połączenie wymawiane jest jako dwie głoski (ze
zwarciem krtaniowym lub bez niego), np.:
[na-uka], [na-uczyciel], [na-uszniki], [za-ufanie],
[za-ułek], [za-uralski], [za-uroczenie], [za-
usznik], [za-uważalny], [za-uważyć]
Wymowę z u niezgłoskotwórczym zamiast
samogłoski u
(np. [nałka], [załważać]) mimo
rozpowszechnienia
uważa się za niepoprawną
.
Wymowa połączeń literowych
Połączenie literowe AU:
W wyrazach obcego pochodzenia literze U
odpowiada niemal zawsze u niezgłoskotwórcze.
[ałdytorium] ‘audytorium’, [ałreola] ‘aureola’,
[ałto] ‘auto’, [ałtor] ‘autor’, [dinozałr] ‘dinozaur’,
[fałna] ‘fauna’, [hyrdałlik] ‘hydraulik’,
[internałta] ‘internauta’, [kałczuk] ‘kauczuk’,
[lałr] ‘laur’, [pałza] ‘pauza’, [sałna] ‘sauna’ itp.
Wyjątkiem jest [la-urka] ‘laurka’.
Wymowa połączeń literowych
Połączenia literowe EU w zależności od formy
może być wymawiane:
jako połączenie e i u niezgłoskotwórczego
(bardziej popularne), np.: [ełforia] ‘euforia’,
[ełro] ‘euro’, [farmacełta] ‘farmaceuta’,
[nełrolok] ‘neurolog’, [nełron] ‘neuron’,
[terapełta] ‘terapeuta’;
jako połączenie dwóch samogłosek e i u –
przebiega między nimi granica sylaby, przez co
wymawia się je oddzielnie, np.: faryzeusz,
jubileusz, liceum, neutralny
Wymowa połączeń literowych
W połączeniach AO, AE, EO, OA, UA, UO
wymawia się dwie samogłoski (np. aorta, kakao,
aerozol, geografia, toaleta, aktualny,
kontynuować). Przed drugą samogłoską może
wystąpić zwarcie krtaniowe albo słaby element
labialny (dotyczy to także wyrazów laurka i
liceum).
W poprawnej polszczyźnie niedopuszczalna jest
realizacja z silnym elementem labialnym jak:
[licełum], [słabełusz], [aktułalny], [kakało],
[tołaleta].
Wymowa połączeń literowych
Wymowa połączenia AJ należącego do jednej sylaby
w wyrazach takich jak dzisiaj, tutaj, wczoraj i w
formach trybu rozkazującego typu daj, czytaj
przed j występuje zawsze samogłoska a.
Niepoprawną jest wymowa tych form z e
(np.: [dzisiej], [tutej], [wczorej], [dej], [dejmy],
[dejcie] itp.)
Czy istnieją samogłoski
nosowe?
Dawne głoski [ę] i [ą] współcześnie nie są
artykułowane z nosowością
synchroniczną
. Są to
głoski
asynchroniczne
. W pierwszej fazie
artykulacji występują głoski [e] lub [o] (często z
rezonansem nosowym), w drugiej pojawia się
segment ustno-nosowy, który przypomina
najczęściej [u] unosowione.
Realizacja foniczna liter ą i ę
Ta sama litera może być różnie realizowana w potoku
mowy:
litera ę – jest realizowana jako: [em / en / eń / eŋ /
euu̯ / e]
litera ą – jest realizowana jako: [om / on / oń / oŋ /
o]
Są elementy fonicznie różne, ale funkcjonalnie
identyczne (pełnią tę samą funkcję, nie rozróżniają
wyrazów, tzn. mogą się wzajemnie zastępować nie
powodując zmiany znaczenia wyrazów).
Wygłos
W. Lubaś, S. Urbańczyk:
„-ę w bardzo starannej wymowie na końcu wyrazu
zachowuje nosowość, zaś w wymowie starannej i
potocznej traci nosowość, przekształcając się w –
e. W Słowniku na pierwszym miejscu stawiamy
wymowę z nosówką, chociaż wiele normatywnych
zaleceń daje pierwszeństwo odnosowieniu”.
W. Lubaś, S. Urbańczyk, 1993, Podręczny słownik poprawnej wymowy
polskiej.
Realizacja liter –ą –ę
ą w wygłosie:
[õũ], por. są [sõũ], szeroką, drogą, płyną [puỹnõũ]
zdenazalizowana wymowa ę i ą:
w śródgłosie przed [l’] i [u]: wzięli [vźel’i], płynęli,
krzyknęli,
ę w wygłosie może być wymawiane jak [e]
Realizacja liter –ą –ę
w wyrazach rodzimych przed spółgłoskami
zwartymi i zwarto-szczelinowymi:
samogłoska [o] lub [e] + spółgłoska nosowa [m], [n], [ń],
[η], [η’]
przed spółgłoskami wargowymi, np. tępy, rąbać
[rombać],
przed zębowymi – rzędy, gorąco – [goronco]
przed dziąsłowymi – męczyć, rączka [rončka]
przed środkowojęzykowymi – pędzić, mącić, pięć
[p’iėė̃ńć], piąć, kręgi, łąki [krẽη’ǵi]
przed tylnojęzykowymi – męka, urągać [urõηgać]
Realizacja liter –ą –ę
w wyrazach rodzimych przed spółgłoskami
szczelinowymi i w wygłosie:
przed szczelinowymi twardymi [v, f, s, z, ž, š] –
samogłoska (znazalizowana) [õ] lub [ẽ] + [ũ], por.
węzeł, kęs, tęsknić, ciężar, węszyć, ciężki, wiązać,
wąs, wąski, ciążyć,
przed szczelinowymi miękkimi
(środkowojęzykowymi) [ś, ź] jest możliwa dwojaka
realizacja fonetyczna: [õ] lub [ẽ] + [ũ] ; [õ] lub [ẽ]
+ [ĩ]
Przykłady:
gęś, więzienie, gałąź, usiąść [uśöė̃ĩść]
lub [uśõũść]
Samogłoski nosowe
Wierzchowska – dwa monoftongi: to – tą – tę
Stieber – jeden monoftong (ą) i jeden fonem
potencjalny (ę w wymowie Polaków, którzy w
wygłosie realizują –ę)
Wiśniewski, Laskowski – interpretacja
dyftongiczna (koński – kąski)
Nosowanie
Nosowanie
(rynolalia) jest objawem zaburzonej
wymowy. Fizycznie stanowi pewną zmianę
w budowie akustycznej dźwięku, która ma swe
źródło w dołączeniu jamy nosa do przestrzeni
rezonacyjnych. Nosowanie polega na mówieniu
z nieprawidłowym rezonansem nosowym. Mowa
może być w różnym stopniu zniekształcona - od
lekkiego nosowania do wymowy niewyraźnej,
zakłóconej szmerami.
Typy nosowania
zamknięte
zachodzi wówczas, gdy głoski nosowe
wymawiane są jak głoski ustne. np. wymowa
wygłosowego ą jako o (ido- idą), czy wymowa ę
(niewygłosowego!) jako ustne e (bede- będę). Może
je powodować niedrożność jamy nosowo-gardłowej,
np. przerost trzeciego migdałka;
otwarte
zachodzi wówczas, gdy głoski ustne
wymawiane są jako nosowe;
mieszane
polega na braku lub osłabieniu
rezonansu nosowego przy wymowie głosek
nosowych z jednoczesną nazalizacją głosek
ustnych.
Fizjologia i przyczyny
nosowania
Nosowanie otwarte i zamknięte możemy podzielić
ze względu na wywołujące je przyczyny na:
funkcjonalne
– np. spowodowane brakiem
kontroli słuchowej;
organiczne
– spowodowane rozszczepem
podniebienia, wrodzonym niedorozwojem lub zbyt
krótkim podniebieniem miękkim.
/ĩ/, /ũ/
U Wiśniewskiego – osobne fonemy
U Laskowskiego – odpowiednio: wariant pozycyjny
/ń/ oraz wariant pozycyjny /ŋ/
U Tambor i Ostaszewskiej – odpowiednio: wariant
pozycyjny /ń/ oraz wariant podstawowy /ũ/.
Półsamogłoski nosowe -
dystrybucja
[Ũ]
-
nie występuje w
nagłosie ani po
spółgłoskach
-
w wygłosie występuje po
samogłosce
-
w śródgłosie występuje
przed szczelinową
(również zamiast [m] [n],
por. [konxa] [koũxa])
[ĩ]
-
nie występuje ani w
nagłosie, ani w wygłosie
-
występuje tylko w
śródgłosie po
samogłosce a przed
spółgłoską szczelinową
(również zamiast [ń], [n],
por. [koĩsk’i] [avaĩśe])
/i/ - fonem czy wariant?
niespółgłoskowość
(olej – Olek)
niesamogłoskowość
(Jola – eola)
nienosowość (tej – tę)
przedniość (daj – dał)
Wg Wierzchowskiej
dowodem na istnienie
jest opozycja: uiść – ujść.
Wg Laskowskiego
dowodem na istnienie
jest opozycja: kolonii –
koloni.
Wg Stiebera kryterium
dystrybucji nakazuje uznać
za wariant pozycyjny /i/.
Opozycja: maj – mai,
zatajcie – zataicie jest nie
fonologiczna a
ortograficzna. W obu
przypadkach występuje
podwójne fonologiczne /i/.
Por.: kwestii – [i] należy do
tematu i wskazuje na
miękkość [t’], zaś drugie [i]
jest morfemem fleksyjnym.
Por.: pójdzie, znajdzie – typ
nieproduktywny.
[i] – na pograniczu: wariant
[i] lub osobny fonem
Artykulacja [i]
język przyjmuje i- towaty układ (wysokie
przednio-środkowe położenie masy języka w
jamie ustnej);
język kontaktuje się z podniebieniem twardym i
dziąsłami podobnie jak przy [i];
w czasie artykulacji [i] język zmienia swoje
położenie;
wargi zmieniają swój układ z prawie swobodnego
na układ charakterystyczny dla głoski [i] lub na
odwrót
Artykulacja [i]
[i] występuje we wszystkich pozycjach w wyrazie
np. jajko, daj.
nigdy nie występuje miedzy dwiema spółgłoskami
Ontogeneza
/i/ w mowie dziecka pojawia się w drugim roku
życia;
Patologie:
/1/ nie spotyka się zniekształceń;
/2/ w niektórych przypadkach zastępowane jest
przez głoskę [l].
Czasem w mowie dziecka głoska ta jest
opuszczona, w takim wypadku ćwiczenia należy
rozpocząć od przedłużania samogłoski [i].
[u] - artykulacja
powszechnie stosuje się wymowę polegającą na
zaokrągleniu i wysunięciu warg (przede
wszystkim w bezpośrednim sąsiedztwie głoski [u];
może też być wymawiana z neutralnym układem
warg,
wymawiana jest w nagłosie, śródgłosie i wygłosie,
nie poprzedza głosek [i], [i] przed tymi głoskami
pojawia się tylko wyjątkowo
[u] - patologia i terapia
rzadko ulega zniekształceniom, czasem bywa
zastępowana przez [v];
często ulega redukcji w wypowiedziach
potocznych, niestarannych, jest zmazywana,
skracana np : [chća-am] [g-up’i] [d-ugop’is];
przy trudnościach z tą głoską ćwiczenia
rozpoczyna się od u, dodając samogłoskę.
Fonem /u/
/u/
-
niespółgłoskowość: dół – dud
-
niesamogłoskowość: łka – oka
-
nienosowość: krzyknął – krzykną
-
nieprzedniość: łąka - jąka
Warianty: [u], [u’] [u,]
Podsumowanie
W systemie fonologicznym współczesnej
polszczyzny nie ma fonemów samogłoskowych
nosowych.
Nie ma też monoftongicznych dźwięków
samogłoskowych nosowych (inaczej: Dłuska,
Wierzchowska (??), Rocławski).
Pojawiające się w zapisie ortograficznym litery
–ą, –ę odpowiadają różnym połączeniom
głosek.