MAKROSKOPOWE OZNACZENIE 

MINERAŁÓW I SKAŁ OSADOWYCH

Maciej 
Troć

Poznań, marzec - kwiecień 2007 

rok

 

 

Podział skał osadowych w zależności od 

składu i genezy:

skały okruchowe (klastyczne, 

detrytyczne)

skały alitowe

skały ilaste (iłowe)

skały organogeniczne i chemiczne

 

 

Podział skał osadowych

 

 

Procesy prowadzące do powstania skał 

osadowych

(jedna z możliwości)
skała macierzysta 

erozja (wietrzenie)

transport

sedymentacja (osadzanie)

diageneza

lityfikacja

nowa skała osadowa

 

 

Zależność między erozją, transportem, sedymentacją

 

 

Skład mineralny

Minerały allogeniczne – powstałe poza 

środowiskiem  tworzenia  się  skały, 
wietrzenie mechaniczne skał starszych;

Minerały  autogeniczne  –  powstałe  w 

wyniku  bezpośredniego  wytracania  się 
z 

roztworów, 

wskutek 

procesów 

biogenicznych, 

bądź 

w 

wyniku 

procesów  diaganetycznych  w  obrębie 
złożonego osadu.

 

 

Odporność  minerałów  allogenicznych  na 
wietrzenie

oliwiny – pirokseny – amfibole – biotyt (są to 

minerały femiczne zawierają Fe, Mg);

skaleniowce  i  plagioklazy  zasadowe  – 

plagioklazy  kwaśne  –  skalenie  potasowe  – 
muskowit  –  kwarc  (są  to  minerały 
sialiczne zawierają Si, Al);

korund  –  rutyl  –  cyrkon  –  turmalin  –  granat 

(wiśniowoczerwony  granat  oraz  czarny 
magnetyt plaże Bałtyku).

 

 

Grupa  kwarcu  (opal,  chalcedon,  kwarc 
autogeniczny)

głównie  spoiwo  skał  okruchowych  oraz  jako 

składnik 

skał 

organoleptycznych 

i 

chemicznych;

opal  SiO

2.

nH

2

0  stwardniały  żel  krzemionkowy 

(15% 

wagowych 

wody), 

bezpostaciowy, 

przełam  muszlowy  lub  gładki,  twardość  5-6,5; 
bezbarwny  (hialit),  szary,  żółty,  brunatny 
(menilit),  czerwonawy,  zielony,  czarny,  opal 
szlachetny  (roszczepienie  światła  w  drobnych 
szczelinach – opalizacja), połysk szklisty 

 

 

Grupa  kwarcu  (opal,  chalcedon,  kwarc 
autogeniczny)

chalcedon  drobnokrystaliczna  odmiana 

kwarcu  zawierająca  zawierajaca  gęsto 
rozsiane, 

submikroskopowe 

inkluzje 

(banieczki) wody,  bezpostaciowy, przełam 
muszlowy 

lub 

gładki, 

twardość 

6-

6,5;nagromadzenia  nerkowe,  groniaste, 
naciekowe,  odmiany  agat,  chalcedon 
mleczny, 

chryzopraz 

(przez 

nikiel 

zabarwiony na zielono); połysk matowy

 

 

Grupa  kwarcu  (opal,  chalcedon,  kwarc 
autogeniczny)

Kwarc  autogeniczny  wykazuje  cechy  fizyczne 

niskotemperaturowego  kwarcu  pochodzenia 
magmowego  (kwarcu 



),  kryształy  idealnie 

automorficzne 

poniżej 

1mm, 

diamenty 

marmaroskie  –  kilkucentymentrowe  kryształy 
kwarcu 

autogenicznego, 

krótkosłupowe, 

tęczowa gra barw, odblask wewnętrzny;

fulguryty  –  szkliwo  kwarcowe  powstałe  na 

skutek 

stopienia 

piasku 

pod 

wpływem 

uderzenia pioruna 

 

 

Minerały ilaste

główny  składnik  skałotwórczy  zwietrzelin  iłów,  glin, 

łupków  ilastych,  minerały  ilaste  tworzą  zbite 
agregaty,  są  to  submikroskopowe  łuseczki  o  niskiej 
twardości  1-2,5,  tłuste  i  śliskie  w  dotyku  rozcierają 
się  w  palcach,  białe  lub  zabarwione  (szarawe, 
niebieskawe, żółtawe, czerwonawe);

Najpospolitsze minerały ilaste to:

-

kaolinit (monomineralna skała to kaolin);

-

montmorillonit (monomineralna skała to bentonit);

-

illit;

-

folidoid;

 

 

Glaukonit

Glaukonit  –  uwodniony  glinokrzemian 

wielu  metali,  występuje  w  postaci 
drobnych,  okrągławych  ziarn  1,5-2,0 
mm 

średnicy, 

twardość 

2, 

charkterystyczna 

barwa 

od 

trawiastozielonej 

do 

zielonawoczarnej, glaukonit powstaje 
wyłącznie w środowisku morskim;

 

 

Tlenki i wodorotlenki glinu

Ziemiste  agregaty  wchodzące  w  skład 

laterytów 

(hydrargillit=gibbsyt 

Al(OH)

3

)  i  boksytów  (diaspor  Al

2

O

3.

H

2

0, 

bemit AlO(OH);

Tlenki i wodorotlenki żelaza
Drobnoziarniste  lub  skrytokrystaliczne 

agregaty o rdzawej lub brunatnej barwie 
budujące  mineraloid  limonit  (getyt 
Fe

2

O

3.

H

2

0, lepidokrokit FeO(OH);

 

 

Tlenki manganu

W  postaci  kolonialnej  lub  bardzo 

drobnokrystalicznych  agragatów  o 
smolistym  wyglądzie  –    czarne 
skupienia, 

nacieki, 

naloty 

(np. 

dendryty) 

piroluzyt 

MnO

2

 

i 

psylomelan;

 

 

Siarczki żelaza FeS

2

Melnikownit 

– 

powstały 

w 

warunkach 

redukcyjnych;

Piryt  autogeniczny  – 

środowisko 

obojętne, 

alkaliczne, 

cechy 

takie 

same 

jak 

pirytu 

pochodzenia magmowego;

Markasyt  –  odmiana  pirytu,  środowisko  kwaśne 

(rozkład szczątków roślin – złoża węgli brunatnych 
i 

kamiennych); 

układ 

rombowy, 

skupienia 

dobnoziarniste,  ale  także  większych  agregatów, 
twardość 6, szarozielonkawa, stalowozielona, rysa 
ciemnozielonawoszara, połysk metaliczny;

 

 

Węglany

Kalcyt  CaCO

3

  –  układ  trygonalny,  postać  romboedry  i  skalenoedry, 

łupliwość  doskonała  wzdłuż  ścian  romboedru,  twardość  3 
(wzorcowa), minerał bezbarwny, zabarwiony, połysk szklisty, 

CaCO

3

+2HCl = CaCl

2

 + H

2

0 + CO

2

Wysoka dwójłomność;
Dolomit CaMg(CO

3

)

2

 – układ trygonalny, romboedry, twardość 3,5-4, 

szarobiaława  lub  żółtawa,  połysk  szklisty,  reaguje  z  kwasem 
solnym po podgrzaniu, odmiana ankeryt (część Mg podstawiona 
Fe),  dolomit  wymaga  powolnej  krystalizacji  lub  większego 
zasolenia  niż  kalcyt,  dolomit  jest  chemicznie  bardziej  odporny  i 
wypiera stopniowo kalcyt w procesie dolomityzacji;

Syderyt FeCO

3;

Aragonit  odmiana  kalcytu,  układ  rombowy,  bliżniaki  potrójne 

(trojaki) z Aragoni z Hiszpani 

 

 

Siarczany

Gips  CaSO

4.

2H

2

O  –  układ  jednoskośny,  pokrój 

tabliczkowy,  łupliwość  doskonała  równolegle  do 
największej ściany, twardość 2 (wzorcowa), minerał 
bezbarwny 

(selenit), 

zabarwiony 

(szarawo, 

żółtawo),  połysk  szklisty,  bliźniaki  podwójne 
„jaskółcze 

ogony”, 

postać 

drobnokrystaliczna 

alabaster;

Anhydryt 

CaSO

4

 

– 

układ 

rombowy, 

zbite, 

drobnokrystaliczne  agregaty,  twardość  3,5-4,  biały, 
szary, niebieskawy, czerwonawy;

  Celestyn  SrSO

4

,  Baryt  BaSO

4

,  Kizeryt  MgSO

4.

H

2

O, 

Polihalit MgSO

4.

K

2

SO

4.

2H

2

O

 

 

Fosforony

Kolofanit, 

frankolit, 

apatyt 

Ca

5

F(PO

4

)

3

;

Wiwianit  Fe

3

(PO

4

)

2.

8H

2

O  –  spotykany 

w  złożach  rud  darniowych  i  torfu, 
jednoskosny,  w  postaci  białawych, 
pylastych skupień lub nalotów, które 
na  powietrzu  zmieniają  barwę  na 
intensywnie niebieską;

 

 

Chlorki

Halit  NaCl  –  układ  regularny,  postać  sześciany,  łupliwość 

bardzo dobra, twardość 2, minerał bezbarwny, zabarwiony 
(mleczny,  szarawy,  zielonkawy,  czerwonawy,  brunatny, 
niebieskawy  –  zaburzenia  sieci  krystalicznej),  połysk 
szklisty, słony smak, silna higroskopijność, monomineralna 
skała zwana halitytem.

Sylwin  KCl  –  układ  regularny,  postać  sześciany,  łupliwość 

dobra,  twardość  1,5-2,0,  minerał  bezbarwny,  zabarwiony 
(mleczny,  szarawy,  zielonkawy,  czerwonawy,  brunatny), 
połysk szklisty, gorzkosłony smak, silna higroskopijność;

Karnalit  KCl

.

MgCl

.

6H

2

0  –  drobnokrystaliczne  skupienia, 

twardość  2-3,  bezbarwny,  czerwonawy,  żółty,  brunatny, 
połysk szklisty, bardziej gorzki od sylwinu

;

 

 

Skały okruchowe

Skały 

okruchowe 

(detrytyczne, 

klastyczne) luźne; 

Skała 

okruchowa 

zwięzła 

(materiałem wiążącym jest spoiwo);

 

 

Systematyka skał okruchowych

 

 

Cechy strukturalne s

kał okruchowych

Frakcja – wielkość materiału okruchowego, 

z którego zbudowana jest skała, określona 
jest jako frakcja;

nazwa frakcji     wielkość okruchów i ziarn 

(mm)

żwirowa (psefitowa)

> 2

piaskowa (psamitowa)

2-0,1

mułowa (aleurytowa)

0,1-0,01

iłowa (pelitowa)

< 0,01

 

 

Cechy strukturalne s

kał okruchowych

Stopień 

selekcji 

– 

stopień 

selekcji 

(wysortowania)  dostarcza  informacji  o 
warunkach 

i 

długości 

transportu 

materiału, 

a 

także 

o 

sposobie 

sedymentacji,  skała  może  być  dobrze 
wyselekcjonowana 

(wysoki 

stopień 

selekcji)  lub  źle  wyselekcjonowana  (niski 
stopień selekcji);

Analiza  sitowa  (granulometryczna)  krzywa 

kumulacyjna (sumująca)

 

 

Krzywa granulometryczna

 

 

Cechy strukturalne s

kał okruchowych

Stopień 

obtoczenia 

– 

stopień 

zaokrąglenia  krawędzi  pierwotnie 
kanciastego  okruchu  lub  ziarna; 
obtoczenie  jest  wypadkową  długości 
transportu i odporności materiału na 
ścieranie;

 

 

Stopień obtoczenia

 

 

Cechy strukturalne s

kał okruchowych

Kształt
Charakter  powierzchni  –  gładkie, 

matowe  (porysowane),  charakter 
powierzchni  może  być  wskaźnikiem 
środowiska powstania osadu,

 

 

Kształt

 

 

Charakter powierzchni

 

 

Cechy teksturalne s

kał okruchowych

Upakowanie  –  jest  to  stopień 

przestrzennego 

zagęszczenia 

składników 

okruchowych, 

wolne 

przestrzenie 

między 

ziarnami 

nazywa się porami;

 

 

Upakowanie

 

 

Cechy teksturalne s

kał okruchowych

Orientacja  składników  –  orientacja 

powstaje  w  wodzie  płynącej  lub  pod 
działaniem  ruchu  falowego  wody 
(ułożenie dachówkowe – imbrykacja) 
tekstura 

zorientowana, 

tekstura 

bezładna;

 

 

Cechy teksturalne s

kał okruchowych

Rozmieszczenie 

składników 

– 

uziarnienie  frakcjonalne  jest  to 
stopniowa 

zmiana 

wielkości 

składników w przekroju warstwy czy 
warstewki;

 

 

Rozmieszczenie składników

 

 

Cechy teksturalne s

kał okruchowych

Warstwowanie 

– 

wyraża 

się 

występowaniem  grubszych  warstw  i 
cieńszych  warstewek,  które  mogą 
się  od  siebie  różnić  składem 
mineralnym,  frakcją,  upakowaniem, 
orientacją  (warstwowanie  skośne, 
poziome);

 

 

Warstwowanie

 

 

Cechy teksturalne s

kał okruchowych

Spoiwo (lepiszczem, cementem) – jest to 

substancja 

mineralna 

wytracona 

chemicznie  lub  osadzona  w  wolnych 
przestrzeniach  pomiędzy  ziarnami  i 
okruchami, w spoiwie występuje często 
pewna 

ilość 

drobnego 

materiału 

detrytycznego 

o 

frakcji 

wyraźnie 

mniejszej od podstawowych składników 
okruchowych zwanych matriksem;

 

 

Spoiwo

 

 

Rodzaje spoiw

 

 

Przegląd  s

kał okruchowych

Skały piroklastyczne 
Podział  materiału  okruchowego  ze 

względu  na  frakcje:  bloki,  bomby 
wulkaniczne, 

lapille, 

piaski=popioły wulkaniczne;

Ważniejsze 

typy 

skal: 

brekcje 

wulkaniczne, tufy (tuf filipowski), 
tufity;

 

 

Przegląd  s

kał okruchowych

Psefity 
blokowiska,  głazowiska,  brekcja 

(piargowa, 

krasowa, 

klifowa, 

rafowa, 

tektoniczna), 

żwir, 

zlepieniec=konglomerat, 
(zlepieniec 

 

zygmuntowski, 

myślachowicki);

 

 

Przegląd  s

kał okruchowych

Psamity 
Piaski 

(wydmowe, 

rzeczne, 

rzecznolodocowe, 

morskie), 

piaskowce  (arkoza,  szarogłazy), 
kwarcyty;

 

 

Przegląd  s

kał okruchowych

Aleuryty 
Muły,  mułowiec  (łupek  mulasty), 

less;

 

 

Pelity

Skały alitowe 
Lateryt, terra rosa, boksyt;
Skały ilaste (iłowe) 
Glinki 

ogniotrwałe, 

bentonit, 

ił 

(pstry=poznański,  warwowy),  iłowiec, 
iłołupek=łupek 

ilasty, 

glina 

lodowcowa (tillity);

 

 

 

Pelity

Skały chemiczne i organogeniczne 

Wapienie

Wapienie

:

:  kreda  pisząca,  muszlowce,  margle, 

dolomity, syderyty;

Skały  krzemionkowe

Skały  krzemionkowe:  ziemia  okrzemkowa, 

spongiolity,  gezy,  opoka,  radiolaryty,  lidyty, 
jaspisy, rogowce, krzemienie i czerty;

Fosforyty;

Fosforyty; 

Skały  gipsowe,  anhydrytowe  i  solne

Skały  gipsowe,  anhydrytowe  i  solne:  gips 

(alabaster),  anhydryt,  halityt=sól  kamienna, 
sole potasowo-magnezowe;