Leon Petrażycki(1867-1931)
Urodził się na Witebszczyźnie, jako syn
powstańca styczniowego.
Podjął studia medyczne w Kijowie, po dwóch
latach przeniósł się na prawo. Otrzymał
stypendium rządu rosyjskiego wyjechał do
Berlina. Po powrocie pracował w
Ministerstwie Sprawiedliwości w Petersburgu
i tam uzyskał stopień doktora i profesora.
W 1918 objął stworzoną dla niego Katedrę
Socjologii Prawa na Uniwersytecie
Warszawskim
Po załamaniu nerwowym w 1931 popełnił
samobójstwo.
Leon Petrażycki
Najważeniejsze prace
„Wstęp do nauki prawa i moralności” 1905
„Teoria prawa i państwa w związku z teorią
moralności” 1907
Rękopis “Socjologii” pisanej przez
Petrażyckiego został zagubiony. Dwa pierwsze
rękopisy zaginęły podczas I wojny światowej,
trzeci był przechowywany w mieszkaniu w
Warszawie, ale został skradziony. Socjologia
Petrażyckiego znana jest głównie z opracowania
J. Landego.
Lande zwykł mówić, że nad twórczością
Petrażyckiego działa „opaczność” nie
„Opatrzność”.
Psychologiczna teoria
prawa
„Stanowisko psychologiczne powinno
stanowić podstawę prawoznawstwa”
„Wstęp do nauki prawa i moralności
”
Prawo i molarność to przeżycia emocjonalne,
które aktualizują się w zależności od faktu
ich doznawania przez poszczególne
jednostki.
Prekursor wielopłaszczyznowego ujęcia
prawa.
Autor intuicyjnego ujęcia prawa.
Rola i definicja
Socjologii
Socjologia jest teorią rozwoju
społecznego. Zmiany społeczne
zmierzają ku pewnemu celowi:
panowanie racjonalnej i czynnej
powszechnej miłości między ludźmi.
Socjologia zajmuje się zachowaniami
zbiorowymi, a zachowaniem zbiorowym
rządzą pewne prawidłowości, które
podlegają zasadom przystosowań,
który jest procesem „nieświadomie
genialnego” przystosowania się.
Rodzaje przystosowań
1. Gatunkowe – darwinowska walka o byt i
przetrwanie gatunku: matka z narażeniem życia
ratuje swoje dziecko, mechanizmy obronne gatunku
są wkomponowane w psychikę
2. Osobiste - egocentryczne przystosowanie do
warunków życia zewnętrznego, które jest korzystne
dla osobnika; krystalizacja na drodze prób i błędów
oraz przez kojarzenie emocji repulsywnej
(negatywnej) z postępowaniem szkodliwym a emocji
apulsywnej (pozytywnym ) z postępowaniem
korzystnym. Intelektualne rozeznanie nie nadąża za
szybkością zdarzeń. (np. pokojowy piesek Pikuś, który
dostaje w skóre czarną teką - rodzi się emocja a nie
rozumowanie (el. racjonalne i nieracjonalne)
Rodzaje przystosowań
3. Społeczne - przystosowanie społeczne
np.gdy ktoś dokona czynu zabronionego jako
pierwszy: zabił współplemieńca, zabrał mu
barana i zaprosił na ucztę grono przyjaciół,
to pojawią się sprzeczne oceny: pozytywne –
zaproszonych na obiad, i negatywne – z
rodziny zabitego. Jednakże gdy zostanie
zabity członek grupy obcej będzie to z
czasem potrzegane jako cos pozytywnego –
powtarzanie zabójstw będzie usuwało oceny
nieprzystosowane do dobra grupy.
Emocje jako zjawisko
psychiczne
Zjawiska psychiczne to:
1. POZNANIE (czucia i wyobrażenia) bierne
2. UCZUCIA (przeżycia przyjemności i
przykrości) bierne
3. AKTY WOLI (aktywne)
4. Zjawiska o mieszanym charakterze np.
głód – doznawanie i pożądanie. Takie
zjawiska o doznawczo- popędowej naturze
są EMOCJAMI (IMPULSJAMI) - novum
Petrazyckiego (!)
Emocje
Emocje są pierwotną podstawą
rozwoju psychiki, które wywołują
procesy fizjologiczne, psychiczne i
wolicjonalne i stają się przyczyną
zachowania człowieka wobec świata
zewnętrznego.
Rodzaje emocji:
estetyczne, senne, towarzystkie,
etyczne
Emocje
Emocje etyczne
Tzw. emocje obowiązku, które przeżywane są
przez człowieka jako rodzaj wewnętrznego
ograniczenia. Wyrażają się w postaci
wewnętrznego głosu czy głosu istoty wyższej.
przeżycia zasadnicze czyli, że samo
wyobrażenie pewnego zachowania wywołuje
uczucie negatywne (emocja repulsywna), lub
pozytywne (emocja apulsywna).
Np.Kiedy człowiek wyobraża sobie
„morderstwo” to jest ono kojarzone
repulsywnie.
Rola emocji
Emocje zarówno u ludzi jak i zwierząt
odgrywają rolę czynników
psychicznych, przystosowujących do
warunków życia. Wywołują procesy
fizjologiczne, psychiczne i
wolicjonalne.
Przeżycia etyczne
Przeżycia moralne
-istnieje jedynie
odczucie obowiązku,
-bez równoległego
przekonania o
uprawnieniu drugiej
strony,
-norma o
jednostronnym
imperatywnym
charakterze,
Przeżycia prawne
-swój własny obowiązek
postrzegamy jako
czyjąś należność,
-niewykonanie
obowiązku traktowane
jest jako dokonanie
szkody,
-norma ma dwustronny
charakter:
atrybutywno-
imperatywny,
Prawo a moralność
Moralność wytwarza w nas poczucie
obowiązku a prawo zmierza do
rozbudowania świadomości własnych
uprawienień.
Moraność to szampan, a prawo to
woda, bez którego społeczeństwo nie
może się obejść.
Prawo wymaga konformistycznych
zachowań a moralność
nonkonformistyczych.
Prawo
Prawo jest zjawiskiem psychologicznym i
empirycznym, które może być badane
przez introspekcję. Prawo przyjmuje formę
przeżycia prawnego (emocje i impulsje),
zakładając dwustronne relacje: korelacje
obowiązku z uprawnieniem.
Jeśli to przeżycie prawne odnosi się do
faktów normatywnych (ustaw, decyzji sądu
itp.) to mamy do czynienia z prawem
pozytywnym. Brak takiego powiązania
odysła do prawa intuicyjnego.
Przeżycia prawne
Przeżycia prawa
pozytywnego
Człowiek ma
wyobrażenie, że
norma prawna jest
rezultatem decyzji
zewnętrzenej,
Jest świadomy
faktów
normatywnych na
których się opiera.
Przeżycia prawa
intuicyjnego
Człowiek ma
wyobrażenie, że
norma jest
rezultatem
wewnętrznego
przekonania
Prawo jest
autonomiczne,
utożsamiane ze
sprawiedliwością.
Podział Prawa
Prawo Pozytywne
Treść da się ustalić w
drodze zewnętrznych
faktów prawnych
Charakter szablonowy,
wyraża się za pomocą
kategorii ogólnych i
abstrakcyjnych
Prawo pozytywne nie
nadąża za
zmieniającym się
życiem
Prawo Intuicyjne
Charakter
indywidualny
Treść zależy od
indywidualnych cech
jednostek i warunków
życia, które mogą być
podobne dla danej
wspólnoty, dlatego
mówimy o prawie
intuicyjnym grup
społecznych
Prawo żyjące – intuicyjne
Prawo istnieje w związkach między ludźmi i
wyraża się w codziennym życiu:
niekonfliktowych umowach, transakcjach,
ofertach, ustalaniu terminów, warunków
płatności, ugody etc. Działa w każdej
chwili w rozmaitych kontekstach
społecznych. Nie tylko w sądach, ale w
codzienności.
Prawo intuicyjne może pozostawać w
zgodności, konflikcie lub otwartym
konflikcie (rewolucja) z prawem
pozytywnym.
Prawo intuicyjne
Większość spraw codzienności jest
załatwiana bez użycia prawa, choć
zgodnie z jego wskazówkami. Różne
rodzaje elementów: opinia
wzajmena, wielostronne oczekiwania,
poczucie wzajemności, reguła „do ut
des” , obawa zemsty, nacisk moralny
lub fizyczny powodują, że członkowie
grup zachowują się konformistycznie,
bez potrzeby uciekania się do prawa.
Prawo
Sięgnięcie do prawa pozytywnego i
autorytet ma miejsce wtedy gdy
mechanizmy wewnątrzgrupowe
(kontrola społeczna) działają mniej
sprawnie. Wtedy rodzi się potrzeba
użycia prawa.
Analogia do zachowania jednostki na
poziomie indywidualnym.
Perspektywa psychologiczna
Istotne jest tylko i wyłącznie rodzaj
wyobrażenia uzasadnienia danych norm.
Jeśli podmiot odczuwa emocje
imperatywno-atrybutywne, bez zwiazku z
faktem prawotwórczym, to mamy do
czynienia z prawem intuicyjnym.
„Jest to prosta konsekwencja
psychologicznego poglądu na prawo.
każde zjawisko psychiczne zachodzi w
psychice danej osoby i tylko w niej…” L.P.
Prawo intuicyjne
Treść prawa intuicyjnego ma
charakter indywidualnie znienny i
zależy od „warunków
indywidualnych” i okoliczności życia
danego człowieka, od jego
charakteru, wychowania, statusu
społecznego, rodzaju wykonywanej
pracy
Prawo intuicyjne
Petrażycki uznawał za prawo, to co
prawnicy za prawo nie uznawali: reguły
gier, przepisy przyzwoitości, dobrego
wychowania, etykiety, zasady
przyjaźni, współżycia domowego,
prawo organizacji przestępczych,
prawo działające w psychice grup
religinych.
Stanowisko teoretyczne, nie
praktyczne (!)
Relacja prawa pozytywnego i
intuicyjnego
Musi istniec zgodność treści co do
naczelnych zasad prawa intuicyjnego
i pozytywnego, gdyz na tym opiera
się porządek prawny.
Różnice/Podobieństwa
Prawo zwyczajowe
-bezwładne,
-nieruchome,
-przystosowane do
przyszłości
-tendencja do
zachowania rutyny
-stosowane, mimo
braku rozumienia
Prawo intuicyjne
-przystosowane do
teraźniejszości,
-zawsze aktualne
-elastyczne,
-podatne na zmiany,
-zależne od
osobistych
poglądów,
-zależy od stopnia
rozwoju psychiki
prawnej jednostki
Eugen Ehrlich
Eugen Ehrlich i L. Petrażcyki
Żyli w podobnym czasie, ich życie
toczyło się na styku kultur
Los związany z wszechobecną
wielokulturowością
Petrażycki wrogo traktowany w Pl
popełnił samobójstwo
Ehrlich na fali resentymentów
rumuńskich został usunięty z
Uniwersytetu w Czerniowcach
Eugen Ehrlich (1862 –1922)
Urodził się w Czerniowicach na Bukowinie
(ówczesne Austro-Węgry) obecnie Ukraina, w
tyglu kulturowym (styk kultury ormiańskiej,
niemieckiej, żydowskiej, rosyjskiej, ukraińskiej,
słowackiej, węgierskiej i cygańskiej).
Nawrócony na katolicyzm, zasymilowany do
kultury niemieckiej, wychowany w języku
polskim (zna angielski, francuski, hiszpański,
włoski, duński, norweski, serbski, chorwacki,
węgierski)
Rektor Uniwersytetu w Czerniowcach
Eugen Ehrlich (1862 –1922)
Na Bukowinie, jak zauważył prawo nie miało
cech, które przypisywała mu doktryna prawna,
ale cechy przez nią nie uwzględniane.
Punkt ciężkości prawa leży w społeczeństwie,
w którym działają jednocześnie i na siebie
odziaływują zjawiska prawe, moralne, religijne
i obyczajowe.
Znaczna część prawa powstaje spontanicznie
w samym społeczeństwie w formie stosunków
własności, związków rodzinnych i małżeńskich,
porządków dziedziczenia.
Prawo żywe
Efekt analizy historycznej według której
prawo jest ujmowane jako fakt społeczny.
Kryterium rozpoznania prawa żywego, było
uczucie jaki rodzi naruszenie odpowiednich
norm.
Przepisy prawne historycznie wzięły się z
uogólnienia decyzji sądowych i są
instrukcjami dla sądów jak rozstrzygać
sprawy.
Prawo żywe historycznie było pierwsze przed
pozytywnym.
„Prawo, które dominuje samo życie”
Eugen Ehrlich
a) teoria prawa żywego – prawo żywe
realnie funkcjonuje w zachowaniach grup i
zbiorowości społecznych, wywiera wpływ na
sposób jego stosowania w sądownictwie.
Prawo żywe jest całością wciąż zmieniającej
się rzeczywistości prawnej, w której prawo
społeczne ulega przeobrażeniu w reakcji na
prawo prawnicze i prawo państwowe,
b) teoria wolnego prawa – twórcza rola
sędziego w orzecznictwie, podważa zasadę,
iż sędzia jest tylko ustami ustawy
Eugen Ehrlich
Czy istnieje coś takiego jak ogólnoświatowe
prawo?
W rozmaitości przepisów skupiają się wspólne
elementy, które istnieją nie tyle w porządku
prawnym, ale Porządku Społecznym.
Podstawą porządku prawnego są instytucje:
małżeństwo, rodzina, własność, umowa,
dziedziczenie. Przeświadczenie jak korzystać z
tych instytucji jest zakorzenione społecznie.
Np. Doświadczenie wyjazdu do innego kraju.
Np. Pierwotną formą przepisów były tablice kar.
Różnice ----Podobieństwa
Prawo żywe
Fakt społeczny
Żródłem prawa jest
społczność
Prawo zwyczajowe
zostanie wyparte
przez prawo
stanowione
Prawo intuicyjne
Fakt
psychologiczny
Jednostkowa
psychika decyduje
o normach prawa
intuicyjnego
Prawo żywe
Ehrlich nie cenił kodeksów – „(…) są
jak zamknięte stawy. Zamienia się
żyjący do tej pory strumień w stojącą
wodę, z której niewiele jednak
dociera do samego stawu”.
Pluralizm prawniczy
Koncepcja prawa żywego była
zaczynem, na którym zbudował się
kierunek zwany pluralizmem
prawniczym.
Ehrlich: „(…)nawet jeśli prawo
formalne funkcjonuje w kilku krajach w
podobnej lub tej samej treści -
rzeczywiste prawo może się bardzo
różnić. To samo zresztą może dotyczyć
nawet jednego kraju”.
Gregor von Rezzori „Gronostaj z
Czernopola”
Czerniowice w 1908
Rektorat w Czerniowicach
Eugen Ehrlich rektorem WP
Stara synagoga – obecnie
kino
Emotywizm
Po śmierci Petrażyckiego pojawił się
kierunek zwany EMOTYWIZMEM.
Charakter wypowiedzi
wartościujących (ocen i norm)
wyraża tylko nasze uczucia,
natomiast niczego nie stwierdza.
Sądy etyczne – ekspresje emocji.
CARNAP, AYER nie znali koncepcji
Petrażyckiego.