Teoria systemów 

światów po 30 

latach 

według S. K. 

Sandersona

Anna Klupa

Stosunki międzynarodowe

 

 



Czarny- Sanderson zgadza się



Niebieski – trzeba zmienić



Czerwony – całkowicie odrzucić

 

 

Teoria systemów światów 
Immanuela Wallersteina - 
założenia



1. historia potwierdza istnienie wielu systemów 

światowych, które stanowią sieć powiązań 

społecznych o wysokim stopniu funkcjonalnej 

autonomii i  z szerokim podziałem pracy, o dużym 

zróżnicowaniu kulturalnym i społecznym



2. system światowy analizujemy jako całość – nie są 

istotne cechy jego poszczególnych elementów ale 

relacje między nimi

 



3. istnieją dwa zasadnicze typy systemów światowych:



Światowe ekonomie – zawierają różne odmienne elementy 

polityczne, nie dążą do centralizacji i unifikacji – twory 

delikatne i  słabe – rozpadały się lub przekształcały w 

światowe imperia



Światowe imperia – systemy politycznie i militarnie 

zunifikowane, 

 

 



4. w XVI wieku zaczęła się kształtować 
gospodarka kapitalistyczna 



kapitalizm opiera się przede wszystkim na 
sprzedaży towarów na takich rynkach by 
uzyskać maksymalne zyski i móc skumulować 
kapitał



5. XVI wiek to „wielka granica” – świat 
społeczny i ekonomiczny zaczyna się 
zmieniać

 

 



6. Gospodarka kapitalistyczna to system 
hierarchiczny składający się z:



Centrum – dominuje nad światową gospodarką – 
państwa najbardziej rozwinięte technologicznie i 
ekonomicznie, najsilniejsze politycznie i militarnie



Półperyferiów – pełnią funkcje stabilizacyjne, 
mediacyjne, co pozwala utrzymać światową gospodarkę



Peryferiów – najsłabiej rozwinięte gospodarczo, 
zacofane technologicznie, koncentrują się na produkcji 
surowcowej nastawionej na eksport



7. W świecie dominuje centrum, które 
wykorzystuje półperyferia, a półperyferia 
wykorzystują peryferia



8. Rywalizacja ekonomiczna między centrami 
skupia się głównie na wypracowywaniu jak 
najwyższej nadwyżki w produkcji

 

 



9. Pozycja państwa się nie zmienia, centrum 

pozostaje centrum, peryferia peryferiami



10. Kapitalizm opiera się na 2 procesach: 

rozszerzaniu i ekspansji – wchłania kolejne 

elementy i pogłębia zależności



11. Cztery metody rozwoju gospodarki 

kapitalistycznej: mechanizacja, 

rozprzestrzenianie logiki produkcji 

towarowej na coraz więcej sfer życia 

społecznego i ekonomicznego, 

proletarializacja – rozszerzanie systemu 

płacowego, polaryzacja – powiększanie 

przepaści miedzy centrum a peryferiami



12. Gospodarka kapitalistyczna przechodzi 

przez 40-60 letnie cykle koniunkturalne – 

powiązane są one z cyklami hegemonialnymi 

– przez pewien okres dane państwo 

dominuje w produkcji, handlu i finansach

 

 



13. Hegemonie w historii kapitalizmu: 

Holandia (1625-75), Imperium Brytyjskie 

(1815-1873), Stany Zjednoczone (1945-67/70)



14. Współczesny system światowy opiera się 

na kooperacji różnych systemów narodowych, 

które współpracują dla realizacji celów 

politycznych i ekonomicznych



15. Jak wszystkie światowe systemy 

kapitalizm miał swój początek i będzie miał 

koniec -prawdopodobnie w XXI w. -  kapitalizm 

nie jest odpowiedni dla światowego systemu 

na długi okres czasu



16. Kapitalizm będzie zastąpiony 

prawdopodobnie przez światowy system 

socjalistyczny, który będzie bardziej 

racjonalny i ludzki

 

 

Zarzuty Sandersona



2. konieczne w analizie systemu jest 

uwzględnianie cech jego elementów, które 

mogą również ulegać zmianom, co wpływa na 

kształt całego systemu 



6. stosowanie pojęć centrum, peryferia, 

prowadzi do reifikacji, 



istnieją różnice, ale lepiej mówić o „światowych 

nierównościach”



7. opisując gospodarkę kapitalistyczną łatwo 

hierarchię między elementami traktować jako 

stosunek wyzysku silniejszego centrum wobec 

peryferii – trzeba natomiast szukać innych 

rodzajów więzi łączących

 

 



9. całkowicie odrzucić – peryferia 
mogą rozwinąć się w półperyferia, a 
następnie centra, natomiast centra 
mogą się osłabić



12. cykle koniunkturalne występowały, 
jednak jeżeli cykle mają 40-60 lat to 
już dawno powinniśmy wkroczyć w 
nowy



16. jeżeli kapitalizm zostanie 
zastąpiony przez system socjalistyczny 
to powstanie najbardziej represyjne i 
autorytarne państwo na świecie

 

 

Inne słabości TSŚ



TSŚ - rygorystycznie materialistyczna – gospodarka 

ma regulować życie społeczne i ideologiczne – jednak 

pozostają takie zjawiska jak seksizm, rasizm i 

nacjonalizm, które nie podlegają wyjaśnieniu na gruncie 

gospodarki 



Poszczególne państwa istnieją w systemie wzajemnych 

zależności – jednak Wallerstein stosuje w ich opisie zbyt 

daleko idące uproszczenie wyzysku przez silniejsze 

centrum słabszych peryferiów



Błędne określenie roli półperyferiów – nie są one 

wyłącznie buforem bezpieczeństwa 



Wallerstein



Sanderson

 

 



Sztuczne nadanie świadomości systemowi



Ściśle określone zadania poszczególnych 
elementów systemu



To system rozdziela zadania między elementy 



Działa cały system a nie pojedynczy kapitaliści czy 
pracownicy



„system wie – system potrzebuje” – reifikacja



 Kapitalizm opiera się na taniej pracy – ale 
peryferia nie są kluczowym obszarem dla 
jego funkcjonowania



Peryferia przekształcają się w półperyferia – 
Ameryka Łacińska, Azja



Półperyferia stają się centrami – Hong Kong, 
Singapur, Japonia



Peryferia to „tradycyjnie” Afryka 

 

 



Centra tworzą peryferia by je eksploatować 
– KOLONIALIZM 



Ale nie każde nieszczęście i bieda w Afryce są 
wynikiem działania centrum



Większość obszarów zanim stała się koloniami 
miała poważne problemy



Błędne rozumienie półperyferiów – jako 
obszarów buforowych, składających się z 
społeczeństw w średnim stadium rozwoju 
gospodarczego



Wrzucamy tu wszystkich, którzy nie pasują gdzie 
indziej



W ramach półperyferiów panują ogromne różnice 
– np. kraje byłego ZSRR a kraje Bliskiego 
Wschodu

 

 



Dla rozumienia systemu ważna jest jego historia 



jednak to tylko historia kapitalistyczna, nie uwzględnia 

prekapitalistycznych dziejów



Europa Wschodnia jako peryferia i jej niski 

stopień rozwoju to wynik działań Europy 

Zachodniej – centrum



Kraje Europy Wsch. były słabiej rozwinięte od Europy 

Zach. „nawet zanim pojawił się termin Europa”



Mniejsza dostępność do morza krajów wschodniej 

Europy – utrudnienia w handlu, który jest motorem 

rozwoju gospodarki



Niski poziom życia ludzi w słabiej rozwiniętych 

państwach



Poziom życia ludności w słabiej rozwiniętych 

państwach jest obecnie wyższy niż kilkaset lat temu w 

krajach rozwiniętych

 

 



Rozwój tygrysów azjatyckich – przez 
„zaproszenie” i pomoc



Wzrost gospodarczy wynika z: japońskiego 
kolonializmu, reformy rolnej po II wś, 
pożyczek i pomocy finansowej z USA, 
otwarcia rynku USA na produkty z regionu, 
silnej pozycji władz państwowych



Elementy nie pasujące do CHIN



Brak pomocy USA i komunizm (według 
Wallersteina mniej efektywny gospodarczo)



Przyszły światowy hegemon?

 

 



TSŚ – bazuje na marksistowskim 
modelu wartości pracy 



obecnie siła pracy nie jest jedynym 
czynnikiem który przyczynia się do 
wzrostu wartości



kapitalizm poszukuje taniej pracy, ale 
jej koszty stale rosną i wkrótce może 
nie mieć sensu przenoszenie produkcji 
– może zabraknąć miejsc gdzie koszty 
pracy są niższe

 

 

Państwo socjalistyczne – 
czy naprawdę jest 
socjalistyczne?



Założenie - państwo z gospodarką nastawioną 

na produkcję, równe społeczeństwo 

kontrolowane przez władzę, zaspokajanie 

ludzkich potrzeb jako najwyższy priorytet



TAKIE PAŃSTWO NIE ISTNIEJE 



Nie ma możliwości stworzenia prawdziwego 

państwa socjalistycznego gdy większość państw 

świata jest kapitalistyczna



To kapitalistyczne społeczeństwo rządzone przez 

socjalistyczną władzę



Prawdziwy socjalizm może istnieć jedynie na 

światowym poziomie z socjalistycznym 

rządem światowym

 

 



Państwa socjalistyczne znacznie mniej 
inwestowały w peryferia niż kapitalistyczne



ZSRR nie był uzależniony od surowców peryferii 
jak kapitalistyczne centra



ZSRR pomagał gospodarczo słabiej rozwiniętym 
państwom socjalistycznym np. Kuba



TSŚ nie jest w stanie wyjaśnić relacji między 
ZSRR a Kubą



TSŚ – rozpad ZSRR nastąpił w wyniku 
nacisków zewnętrznych kapitalizmu



Napływ kapitalizmu do gospodarki ZSRR był 
raczej wynikiem jej słabego stanu niż presji z 
zewnątrz



Nie uwzględnia zmian wewnętrznych – 
pierestrojka, głasnosti

 

 

Czy socjalizm powróci?



Wallerstein – kapitalizmowi zostało ok. 50 lat – 

potem nastąpi światowy socjalistyczny rząd



Sanderson – nierealne



Obecnie istniejące państwa socjalistyczne są biedne i 

słabe



Aspekt polityczny – reżimy, wyzysk, represje – TSŚ 

TŁUMACZY TO KONIECZNOŚCIĄ OBRONY PRZED 

NACISKAMI I ATAKAMI KAPITALIZMU



Wallerstein - struktury ekonomiczne 

światowego państwa socjalistycznego nie 

muszą być autokratyczne czy autorytarne - 

Sanderson twierdzi, że nie muszą ale będą



Problem natury ludzkiej – ludzie dążą do władzy 

i poprawy swojego statusu materialnego 



biurokrację, lenistwo i niekompetencję trudniej 

wyeliminować niż Wallerstein sądzi

 

 



Sanderson – socjalizm to „głupi” 
eksperyment, który się nie powiódł – 
zawiedzie także przy kolejnej próbie



Kapitalizm ma swoje problemy, ale 
lepiej się go trzymać niż znowu 
próbować socjalizmu



Wielu ludzi nie przetrwało tego 
eksperymentu za pierwszym razem, 
jeszcze więcej może nie przetrwać za 
drugim

 

 

Zmieniony paradygmat TSŚ



Nie uznawać za jedyny przedmiot badań systemu 

wyłącznie jako całości – uwzględniać cechy jego 

elementów



Przedefiniować koncepcję centrum, peryferii, 

półperyferii i związków między nimi, które nie 

opierają się tylko na wyzysku



Odrzucić marksistowski intelektualny i polityczny 

bagaż teorii 



Bardziej realistycznie podchodzić do ograniczeń 

socjalizmu – nie uznawać, że system jest dobry 

tylko my popełniliśmy błędy



Przejmować jasność i przenikliwość z innych teorii 

socjologicznych



Wprowadzać elementy analizy naukowo-

socjologicznej, jak np. teoria racjonalnego wyboru i 

Darwinizm, 



niestety ludzie działają w sposób racjonalny indywidualnie 

a nie racjonalnie kolektywnie, np. UE

 

 



TSŚ nie jest martwa



„Cierpi jednak na wiele chorób i 
wymaga remedium”



Konieczna jest jej modyfikacja

 

 

Dziękuję za uwagę