Psychologiczne aspekty 

śmierci i umierania

 

 

Śmierć

Stan charakteryzujący się 

ustaniem oznak życia, 

spowodowany nieodwracalnym 

zachwianiem równowagi 

funkcjonalnej i załamaniem 

wewnętrznej organizacji ustroju. 

 

 

• Przez stulecia obowiązywała tzw. 

tradycyjna definicja śmierci. Według 
niej śmierć człowieka następowała w 
momencie ustania wszelkiej czynności 
oddechowej oraz krążenia, przy czym 
za dokładny moment śmierci zazwyczaj 
uznawano ostatni oddech lub częściej 
ostatnie wysłuchane uderzenie serca 
(łac. cor ultimum moriens).

 

 

 

W wyniku rozwoju technik 
reanimacyjnych i anestezjologicznych 
stało się możliwym podtrzymanie 
wentylacji płuc i krążenia metodami 
sztucznymi. Stan ten wymógł 
powstanie tzw. nowej definicji śmierci. 
W tej definicji podstawę do uznania 
człowieka za zmarłego stanowi śmierć 
całego mózgu (mors biologica cerebri). 

 

 

• W późniejszym okresie zauważono, że 

śmierć komórek mózgu nie następuje 
jednocześnie. W związku z tym powstała 
tzw. nowa zmodyfikowana definicja śmierci. 
Stwierdza ona, że śmierć pnia mózgu 
implikuje śmierć mózgu jako całości, choć 
nie oznacza, że w momencie stwierdzenia 
śmierci pnia martwe są również wszystkie 
komórki mózgu. Według tej definicji śmierć 
pnia mózgu jest niezbędnym i 
wystarczającym warunkiem do uznania 
osoby za zmarłą.

 

 

 

Przyczyny śmierci

Ze względu na czynniki, które ją spowodowały:

• śmierć fizjologiczna – następuje wskutek 

procesów starzenia się, 

• śmierć z przyczyn chorobowych – następuje z 

powodu choroby, 

• śmierć gwałtowna – w następstwie urazu 

(mechanicznego, chemicznego, termicznego, 

radiacyjnego itp.). 

Ze względu na szybkość zgonu podział jest 

następujący:

• śmierć powolna – zgon poprzedzony jest agonią 

trwającą od kilku minut do wielu godzin, 

• śmierć nagła – do zgonu dochodzi natychmiast – w 

ciągu kilku sekund. 

 

 

Lęk

To negatywny stan emocjonalny związany 
z przewidywaniem nadchodzącego z 
zewnątrz lub pochodzącego z wewnątrz 
organizmu niebezpieczeństwa, 
objawiający się jako niepokój, uczucie 
napięcia, skrępowania, zagrożenia. W 
odróżnieniu od strachu jest on procesem 
wewnętrznym, nie związanym z 
bezpośrednim zagrożeniem lub bólem.

 

 

Lęk przed śmiercią

Badania wykazują, że: 

• Starsi ludzie przejawiają mniejszy lęk 

przed śmiercią niż osoby młodsze. 

• Lęk przed śmiercią jest najsilniejszy w 

sytuacjach bezpośredniego zagrożenia

• Może występować w różnych fazach 

zagrożenia

• Jest słabej odczuwany przez osoby 

szczęśliwe

 

 

Źródła lęku przed śmiercią

• Tajemniczość i nieokreśloność 

zjawiska śmierci

• Brak doświadczenia śmierci wprost
• Perspektywa osamotnienia

 

 

Rodzaje lęku przed śmiercią i 

umieraniem

• Lęk przed własną śmiercią, 
• Lęk przed śmiercią innego 

człowieka,

• Lęk przed własnym umieraniem, 
• Lęk przed umieraniem innego 

człowieka.

 

 

 

Rodzaje lęku przed śmiercią 

wg. Randalpha Ochsmanna

a)

lęk przed spotkaniem ze śmiercią, który wyraża się w obawie 

przed bezpośrednim kontaktem z osobą umierającą lub 

zmarłą, 

b)

lęk przed śmiertelnością, związany z troską o plany i 

zamierzenia, które zostaną nam udaremnione przez fakt 

śmierci oraz z obawami konfrontacji z cierpieniem bliskich 

nam osób, 

c)

lęk przed końcem swego życia, wyrażający się w braku 

akceptacji śmierci, rozumianej jako definitywne zakończenie 

egzystencji, 

d)

lęk przed fizycznym zniszczeniem, związany z silną obawą o 

to, co stanie się z ciałem po śmierci, 

e)

lęk przed życiem po śmierci, wywoływany przerażającą 

perspektywą braku pewności tego, co będzie po śmierci, i 

wreszcie 

f)

lęk przed procesem umierania, związany z wyobrażeniami 

na temat cierpienia jakie śmierci towarzyszy.

 

 

 

Smutek

• Negatywny stan emocjonalny, będący następstwem 

przykrych przeżyć, kłopotów. W stanie smutku 

odczuwalny jest brak perspektyw, bezradność.

• Objawia się on poprzez przygnębienie oraz mniejszą 

energię. Smutek jest uważany za przeciwieństwo 

szczęścia. Bywa utożsamiany z żalem, nędzą i 

melancholią. Bardzo często towarzyszy mu płacz i 

zamknięcie w sobie.

• Uczucie to może być postrzegane jako tymczasowe 

obniżenie nastroju, lub depresja charakteryzująca 

się stałym i znacznym obniżeniem samopoczucia, a 

także do zakłócenie zdolności do funkcjonowania w 

codziennym życiu.

 

 

Żal

To negatywny stan emocjonalny 

spowodowany doznaną stratą. 

Towarzyszy mu często trudność w 

pogodzeniu się, że tego, co utracone 

już nie ma i wynikającym z tego 

brakiem akceptacji rzeczywistości 

takiej, jaka jest tu i teraz. Występuje 

również w postaci żalu do kogoś za 

wyrządzone krzywdy, niemożność 

pogodzenia się z realną sytuacją. 

 

 

Fazy procesu umierania

1. Zaprzeczenie (odrzucenie diagnozy, 

niedowierzanie, szok)

2. Gniew, kiedy nie można już zaprzeczyć 

prawdzie o nadchodzącej śmierci („dlaczego 

właśnie ja?”, gniew skierowany na lekarzy, 

pielęgniarki, jednoczesny lek przed karą)

3. Układy, pertraktacje (negocjacje z Bogiem o 

przedłużenie życia, składanie przyrzeczeń)

4. Depresja (poczucie utraty sił organizmu 

oraz przewidywanie utraty bliskiej osoby, 

własności)

5. Akceptacja śmierci (spokój, oddalenie)

 

 

Żałoba

Jest tradycyjnym uzewnętrznionym 

odzwierciedleniem tego co się dzieje 

z kimś, kto stracił bliskiego. Żałoba, a 

przeżywanie straty to dwie różne 

rzeczy, bo przeżywanie straty 

zachodzi wewnątrz. Jest to reakcja 

całego naszego "ja" na stratę. 

 

 

Żałoba - fazy

• Faza początkowa – 3-4tyg. po pogrzebie, 

przeżywanie szoku i niedowierzanie, odczucie 

zimna, pustki, sparaliżowanie, obrona przed 

świadomością straty, stadium fałszywej akceptacji.

• Faza pośrednia –  od 3 do 8 miesiąca po śmierci, 

okres poszukiwania nowej tożsamości, uczenie się 

nowych ról (np. wdowy), powracanie do scen ze 

zmarłym, szukanie zrozumienia śmierci, stadium 

pseudoorganizacji – próba odnalezienia się w 

życiu, kształtowanie zwykle negatywnej postawy 

wobec śmierci

• Faza odzyskiwania równowagi – około roku od 

śmierci, pogodzenie i realna sytuacja braku osoby 

bliskiej i zajęcie się życiem, okres reorganizacji 

życia oraz akceptacji śmierci, bardziej pozytywne 

ocenianie faktu ludzkiego przemijania

 

 

Zmiany zachodzące w 

człowieku na skutek 

przeżywania żałoby

1. Fizyczne 

- problemy ze spaniem,
- wyczerpanie, 
- nadpobudliwość lub ospałość, 
- drżenie, 
- mdłości, 
- wysypki, 
- alergie, 
- zaburzenia cyklu hormonalnego, 
- podatność na zachorowania/niską odporność), 

 

 

2. W stanach emocjonalnych 

- smutek, 
- poczucie winy, 
- bezsilność, 
- poczucie przytłoczenia, pogrążenia, samotność, 
- złość lub wściekłość, 
- pustkę, 
- poczucie zagrożenia, 
- strach przed przyszłością, 
- nacisk, 
- presję, 
- przymus, 
- ulgę, 
- poczucie swobody 

 

 

3.

W procesie myślenia i w procesach 

poznawczych 
- tendencje do zapominania, 
- trudności z wysuwaniem wniosków i 

logicznym rozumowaniem, 
- pomyłki, 
- trudności z koncentracją, 
- gonitwę myśli lub zmaganie się z myślami, 
- stany zamroczenia, 
-"wyłączanie się", 
-słyszenie znajomych głosów 

 

 

4.W zachowaniu 

-porządkowanie i aranżowanie rzeczy, 
- płakanie, 
- denerwowanie się, 
- martwienie się, 
- zmiana w sposobie żegnania się, 
- mówienie innym, aby się lepiej traktowali, 
- więcej wrażliwości i współczucia dla innych, 
- odnowienie więzi z rodziną i przyjaciółmi, albo 

stronienie od bliskich i ludzi w ogóle, 
- słuchanie nastrojowej muzyki, lub piosenek o 

sentymentalnej treści, 
- angażowanie się w zajęcia, które lubiła zmarła osoba,
- przyjmowanie nowych ról w rodzinie i 

społeczeństwie)

 

 

 

5. W stanach duchowych 

- wiara się albo wzmacnia albo chwieje, 
- nowy punkt widzenia na wiele zjawisk, 
- troska o życie pozagrobowe, 
- gniew na boga, 
- zmniejszenie obawy o śmierć, 
- zwiększenie troski o zdrowie i dobro 
rodziny, 
- śmierć jako absolutorium, 
- życie jako zamknięty krąg

 

 

Ciekawostki

• Kolor symbolizujący żałobę jest różny w różnych 

częściach świata. W większości krajów kręgu 

kultury euroamerykańskiej żałobę oznacza czerń, 

ale na Wschodzie jest to biel, a np. w Iranie - kolor 

niebieski

Żałoba w judaizmie

• Żydzi mają obowiązek obchodzić żałobę minimalnie 

przez tydzień. Przez pierwsze 7 dni zakazuje się: 

golić się, myć się, opuszczać domu, pracować, 

studiować Tory i słuchać muzyki; następnie przez 

pewien czas nie powinien jeść mięsa, pić wina ani 

zakładać nowej odzieży.