Elementy 

baśniowe i 

fantastyczne 

w 

,,Balladynie” 

Juliusza 

Słowackiego.

 

Wstęp

,,Bo ileż to razy patrząc na stary zamek, koronujący 

ruinami górę mego rodzinnego miasteczka, marzyłem, że 

kiedyś w ten wieniec wyszczerbionych murów nasypię 

widm, duchów, rycerzy; że odbuduję upadłe sale i oświecę 

je przez okna ogniem piorunowych nocy.” (Juliusz Słowacki, 

fragment dedykacji Zygmuntowi Krasińskiemu).

 

Poeci  romantyzmu  chętnie  wykorzystywali  w  swych 

dziełach  elementy  baśni,  podań  ludowych,  legend, 

nadając  swym  utworom  specyficzny  nastrój  łączący 

tajemniczość,  niezwykłość  a  czasem  grozę  (patrz:  ballady 

Mickiewicza). Słowacki postanowił wprowadzić te elementy 

do swojego dramatu. ,,Balladyna” nie jest typową tragedią, 

realistyczny wątek zbrodni głównej bohaterki przeplata się 

ze  scenami  fantastycznymi  a  postaci  rodem  z  baśni 

ludowych w widoczny sposób wpływają na ludzkie losy. 

 

 Podczas 

tej 

lekcji 

pójdziemy 

śladem 

,,wątku 

baśniowego”,  zastanowimy  się  nad  funkcją  postaci 

fantastycznych  (Goplana),  sprawdzimy  jaką  rolę  w 

utworze  odgrywa  przyroda  a  może  wpadniemy  nawet  na 

trop historycznej legendy…

 

 Na  początek  proponuję  Ci  jednak  przypomnienie  dwóch 

pojęć,  które  mogą  się  okazać  pomocne  w  odkrywaniu 

baśniowości  ,,Balladyny”.  Już  samo  imię  głównej 

bohaterki  nasuwa  skojarzenia  z  pewnym  gatunkiem 

literackim:

 

 ,,ballada  –  gatunek  epicko-liryczny  wyrosły  z  poezji 

ludowej,  do  którego  należą  pieśni,  najczęściej  stroficzne, 

opowiadające o niezwykłych wydarzeniach legendarnych lub 

historycznych.  Fabuła  b.  odznacza  się  szkicowością  i 

zagadkowością (…).”

 

 ,,baśń  –  jeden  z  głównych  gatunków  ludowej  literatury: 

utwór  narracyjny  o  treści  fantastycznej,  którego  fabuła 

przedstawia  dzieje  bohaterów  swobodnie  przekraczających 

granice 

między 

światem 

poddanym 

motywacjom 

realistycznym a światem rządzonym przez siły nadnaturalne 

(…)”  (źródło  pojęć:  Podręczny  słownik  terminów  literackich, 

red. J.Sławiński, W-wa 1996.)

 

Siły nadnaturalne, czyli kto?

Postaci fantastyczne: 

Goplana

,,(…) lekka i gibka,
Skoczyła z wody jak rybka,
Na nezabudek warkoczu
Wiesza się za białe rączki, 
A stopą po fal przezroczu
Brylantowe iskry skrzesza.
Ach, czarowna!

 

 Główną  fantastyczną  postacią  dramatu  jest  królową  Gopła. 

Goplana  to  postać  rodem  z  ludowych  podań  i  baśni, 

przypomina  wyglądem  wodną  rusałkę  (lub  postaci  mitycznych, 

starogreckich  nimf,  czyli  pomniejszych  leśnych  lub  wodnych 

boginek). Jest blada, ,,przezroczysta”, ma złote włosy ozdobione 

wiankiem (ze śpiących jaskółek, które odleciały po przebudzeniu 

nimfy).  Każdego  roku  zapada  w  zimowy  sen  na  dnie  jeziora, 

wiosną powraca do życia razem z budząca się przyrodą. Goplana 

włada  siłami  natury,  jest  obdarzona  wielką  mocą  i  potrafi 

wywierać wpływ na ludzkie losy. Autor dramatu obdarzył ją jedną 

znaczącą wadą – nimfa jest kochliwa i zazdrosna. W dramacie 

postać  ta  odgrywa  kluczową  rolę,  uruchamiając  (nieświadomie) 

szereg zdarzeń prowadzących do finałowej tragedii.

Postaci fantastyczne: Skierka i 

Chochlik.

Oto  baśniowa  świta  nimfy.  Wierny,  oddany 

Skierka  i  leniwy  Chochlik,  czyli  elfy  zwane 

przez  Goplanę  diablikami.  Para  zestawiona 

na  zasadzie  kontrastu  wzmacnia  baśniowy 

charakter  dramatu  i  wprowadza  do  utworu 

efekt  komizmu.  Skierka  wypełnia  bez 

wahania wszelkie polecenia swej pani:

 

,,Co mi rozkażesz królowo?

Zadaj piękną jaką pracę.

Winąć tęczę kolorową

Albo budować pałace.”

 

Przypomina  dobrego  skrzata  –  pomocnego  i 

niewidocznego dla otoczenia.  To jemu Goplana 

poleca ważną misję: wydania jednej z córek 

wdowy  za  hrabiego  Kirkora.  Chochlik,  jak 

sama  nazwa  wskazuje,  to  istota  psotna, 

złośliwa i zdolna do rzucania uroków. Z rozkazu 

swej pani będzie błąkał pijanego Grabca po 

manowcach  tak,  aby  ten  nie  trafił  do  chaty 

Balladyny. 

Wpływ postaci fantastycznych na przebieg 

wydarzeń.

 To  bohaterowie  fantastyczni  uruchamiają  pośrednio 

cykl  złowrogich  wydarzeń.  Goplana,  zaślepiona 

zazdrością  o  Grabca  (spotykającego  się  z  Balladyną), 

wydaje swym sługom z pozoru niewinne rozkazy, ale ich 

konsekwencje  przerosną  jej  najśmielsze  oczekiwania. 

Skierka wywraca wóz Kirkora, prowadzi go do chaty i 

rzuca  czar,  skłaniając  serce  hrabiego  do  obydwu 

dziewcząt.  Konsekwencją  ,,malinowego  pojedynku” 

będzie  tragiczna  decyzja  Balladyny,  która  przekona  się, 

że dzięki zbrodni może osiągnąć wszystko.

 Kolejne  próby  ,,naprawienia  błędu”  okażą  się 

nieskuteczne.  Ani  krwawe  znamię  (,,dar”  Goplany  dla 

nieugiętej  morderczyni)  ani  żałobna  pieśń,  śpiewana 

przez  chochliki  podczas  uczty  na  zamku  nie  wpłyną  na 

postępowanie ,,grafini”. Gdy nimfa pojmie ogrom jednej, 

fatalnej  w  skutkach  decyzji,  postanowi  opuścić  raz  na 

zawsze Gopło.

Baśniowy nastrój dramatu .

Oto  kolejna  z  funkcji  fantastycznych  bohaterów  ,,Balladyny”. 

Wątek 

Goplany 

nadaje 

dramatowi 

odpowiedni 

nastrój: 

baśniowy,  tajemniczy,  romantyczny.  Już  na  wstępie  czytamy, 

że  akcja  dramatu  toczy  się  ,,za  czasów  bajecznych,  koło 

jeziora  Gopła”.  Samo  jezioro  i  otaczająca  je  puszcza  jest 

miejscem niezwykłych wydarzeń. Gopło, królestwo rusałki kryje w 

sobie  niejedną  tajemnicę.  Gdzieś  w  jego  głębinach  leży  łoże,  na 

które zimą upadł tonący rybak. Pustelnik mieszkający obok w lesie 

słyszy  czasem  dzwony  zatopionego  miasta  i  wycie  potępionych 

duchów:

 

,,Wszelki duch! W lesie śmieją się szatani!
Wiedźma goplańska z diablików orszakiem
Śmieszy ponure dęby, a z płaczących
Brzóz się naigrawa.”

 

Samo  jezioro  i  otaczająca  je  puszcza  może  też  zmieniać  swój 

wygląd  w  zależności  od  nastroju  Goplany  (np.  przyroda 

rozkwita,  gdy  nimfa  jest  zakochana).  Ożywiona  przyroda  jest  nie 

tyle  tłem,  co  żywą  istotą,  wrażliwą  i  współodczuwającą  z 

bohaterami.

Ożywiona natura – kolejny baśniowy element 

dramatu.

Natura  towarzyszy  zmaganiom  bohaterów 

dramatu, 

podkreśla 

ich 

charakter, 

nastroje a nawet zamiary:

 

  Pustelnik  wyznaje  Kirkorowi,  że  jaskółka 

wskaże  mu  drogę  do  chaty,  w  której 

znajdzie  dobrą  żonę.  Ten  sam  motyw 

pojawia  się  podczas  oczekiwania  hrabiego 

na  powrót  sióstr  z  lasu.  Wdowa  rozpoznaje, 

która  z  córek  powróci  jako  pierwsza  po 

zachowaniu  jaskółek  (chowają  się  przed 

Balladyną, wylatują na spotkanie Aliny). 

 

  Przyroda  ,,wyczuwa”  charaktery 

obydwu  sióstr,  przechylając  zwycięstwo 

na stronę Aliny (,,Ach, pełno malin – a jakie 

różowe!”) i niepokojąc Balladynę:

 

,,Jak mało malin! a jakie czerwone

By krew (…)

A niebo jakie zapalone

Jak krew… Czemu ty, słońce, wschodzisz 

krwawo?”

 

 śmierci Aliny towarzyszy lament płaczącej wierzby 

(jest nią ukarany przez Goplanę Grabiec),

 przyroda spełnia rolę jedynego świadka zbrodni 

(,,Natura zbrodnią pogwałcona mścić się będzie”). 

Goplana prześladuje zbrodniarkę przyjmując postać 

zabitej siostry a gdy to nie wywołuje skutku (Balladyna 

nie żałuje swojego czynu), posyła za nią przekleństwo:

 

,,Każda malina może ciebie zdradzi,
Ta wierzba ciebie widziała,
Korą wyśpiewa…
Lękaj się drzewa!
Lękaj się kwiatu!”

 

 przyroda jest jedynym mścicielem zbrodni, prześladuje 

bohaterkę na każdym kroku: wiatr przywołuje imię siostry, 

podarowane przez druhny kwiaty mają krwawe plamy, 

nawet orszak Kirkora ,,wyczuwa w lesie trupa”.

Natura wymierzająca sprawiedliwość.

Przyroda  ,,reaguje”  na  kolejne  czyny  bohaterki: 

wygnaniu matki z zamku towarzyszy wzmagająca się 

burza  (wdowa  zostaje  oślepiona  przez  błyskawicę), 

burzliwa  jest  też  noc,  podczas  której  zabito  śpiącego 

Grabca.  Natura  nie  potrafi  znieść  ilości  zbrodni 

popełnianych przez jednego człowieka. 

Kolejne  morderstwa  uświadamiają  Goplanie,  czym 

skończyła  się  jej  ingerencja  w  ludzkie  losy.  Nimfa 

postanawia  więc  opuścić  raz  na  zawsze  krainę,  w  którą 

wsiąkła  krew  zabitych.  Żegna  swoich  poddanych 

słowami,  wskazującymi  na  to,  że  sama  podejmie  się 

pomszczenia zmarłych:

 

,,Poplątałam ludzkie czyny

Tak, że Bogu mścicielowi

Trzeba wziąć grom i upuścić

Na ludzkie dzieła i winy…”

,,Grom z jasnego nieba”

 Ostatecznie  to  ,,zaświaty”  wymierzają  złej  królowej 

sprawiedliwość.  Po  wygranej  bitwie  Balladyna  zakłada  na 

głowę koronę Popiela i przejmuje władzę nad krajem. Temu 

doniosłemu  wydarzeniu  towarzyszą  niezwykłe  zjawiska. 

Dziejopis Wawel informuje zebranych na zamku o widmie 

kobiety  lecącej  ze  stadem  żurawi.  Nad  wieżą  gromadzą 

się też czarne chmury, z których wydobywa się jęk:

 

,,Na czarnym wozie jakaś jędza blada,

Stu żurawiami wywieziona z piekła,

Wężami stado wędrujące siekła

I kierowała nad zamek do chmury.”

 

 Piorun,  który  zabił  królową  jest  więc  karą  wymierzoną 

przez Goplanę. Z drugiej strony potrójny wyrok Balladyny i 

wcześniejsza  przysięga  mogła  na  nią  ściągnąć  gniew 

samego  Boga.  Kara  jest  słuszna  i  zgodna  z  ludowymi 

wierzeniami,  według  których  każda  zbrodnia  wyjdzie  na 

jaw i zostanie pomszczona.

Wątek Grabca – ludowość i komizm.

Niedoszły  kochanek  nimfy  przypomina  bohaterów  ludowych 

podań.  Grabiec  to  baśniowy  ,,chłopek-roztropek”,  komiczna 

postać,  która  zależnie  od  własnego  sprytu  i  umiejętności  może 

osiągnąć  bogactwo  lub  popaść  w  tarapaty.  Niestety  Grabiec  nie 

grzeszy  roztropnością.  Nie  potrafi  rozpoznać  królowej  Gopła, 

nazywając  ją  ,,stworzeniem  z  mgły  i  galarety”  i  ,,wywiędłym 

schabkiem”.  Syn  organisty  to  obiekt  żartów  wiejskich  dzieci  i 

stały  bywalec  karczmy.  Przekonuje  się  na  własnej  skórze  o 

skuteczności  czarów  Goplany,  gdy  zostaje  przez  nią  zamieniony 

w płaczącą wierzbę:

 

,,Wrośnij w ziemię  i z tej ziemi
Wyrośnij korą odziany
I liści płaczącemi.”

 

Grabiec  to  postać  komiczna,  uosabiająca  ludzkie  słabości 

(pragnienie  władzy,  ciekawość,  pijaństwo)  i  wady  (głupotę  i 

niewierność). Na własne życzenie poddaje się czarom, aby przyjąć 

wygląd karcianego króla dzwonkowego. Jego beztroska i chciwość 

(zgodnie  z  ludowymi  przekonaniami)  zostaje  jednak  szybko 

ukarana, a ,,królowanie” kończy się tragiczną śmiercią.

Historyczna legenda.

Oprócz  elementów  baśniowych,  w  dramacie 

można 

odnaleźć 

nawiązania 

do 

historycznych legend. Taką rolę spełnia 

wprowadzenie  do  dramatu  tajemniczej 

postaci  pustelnika.  Starzec  potrafi 

czytać w ludzkich sercach (odgaduje winę 

Balladyny), przyrządzać lecznicze wywary 

i odczytywać przyszłość. Swoje prawdziwe 

pochodzenie wyjawia przed Kirkorem:

 

,,Bo ja też kiedyś byłem pan nad pany.

Stutysiącznemu narodowi miły,

Żyłem w purpurze, dziś noszę łachmany.”

 

Pustelnik  to  pozbawiony  tronu  król  Popiel 

III. Starzec jest w posiadaniu magicznego 

przedmiotu (kolejny stały element baśni!) 

– korony Lecha, pierwszego polskiego 

władcy.  Według  legendy  korona  była 

darem  jednego  z  trzech,  biblijnych 

królów 

i 

miała 

być 

gwarantem 

szczęśliwego panowania jej właściciela. 

Magiczny przedmiot – korona Lecha.

W 

dramacie 

korona 

jest 

symbolem 

władzy, 

wywołującym  bratobójczą  walkę.  Święty  dar  został 

zbrukany  przez  ludzką  chciwość  (kolejni  władcy 

mordowali  swoich  poprzedników,  aby  przejąć  tron), 

zamiast  błogosławieństwa  ciąży  na  nim  klątwa.   

Przeklętym  nazywa  pustelnik  ród  obecnych  władców, 

posługujący się bez skrupułów zbrodnią i kłamstwem:

 

,,Nieba! to ród węża.
Żona zbrodniami podobna do męża.
Córki do ojca, a do matek syny,
Jak w jednym gnieździe skłębione gadziny.”

 

Sam  korona  przypadkowo  trafia  w  ręce  chochlików 

Goplany i przynosi zgubę każdemu, kto założy ją na 

głowę.  Pustelnik  zostaje  powieszony,  Grabiec  ,,król 

dzwonkowy”  ginie  z  ręki  Balladyny  a  samozwańczą 

królową dosięga boska ręka sprawiedliwości. 

Wyliczmy baśniowe (bajkowe, fantastyczne) 

elementy dramatu:

 

 występowanie fantastycznych postaci (Goplana, Skierka, 

Chochlik), wpływających na ludzkie losy,

 przenikanie się dwóch światów – rzeczywistego i 

niematerialnego,

 

 baśniowy nastrój utworu (elementy grozy, tajemniczości, 

makabry), 

 

 istnienie ożywionej, ,,czującej” natury, współczującej 

ludzkim dramatom i wymierzającej sprawiedliwość,

 

 elementy ludowych wierzeń i podań (podążanie za 

błędnym ognikiem, zamiana człowieka w drzewo, zbrodniarz 

zabity piorunem itp.), 

 

 nawiązanie do historycznych legend, dotyczących początków 

polskiej państwowości (legenda o Popielu), obecność 

przedmiotów posiadających magiczne właściwości,

Ciekawostki:

o akcja dramatu toczy się w okolicach Gniezna, pierwszej 

historycznej stolicy państwa polskiego i nad jeziorem Gopło,

o w pobliżu Gopła znajduje się słynna kruszwicka wieża, w której 

– według legendy spopularyzowanej przez Jana Długosza – miał 

zostać zjedzony przez myszy zły władca Goplan, Popiel,

 

o Słowacki nawiązał w ,,Balladynie” do bohaterów (i wątków) 

dramatów Szekspira: główna bohaterka została stworzona na 

wzór tragicznej Lady Makbet (,,Makbet”) a Goplana ze swą 

świtą przypomina szekspirowską królową elfów – Tytanię (,,Sen 

nocy letniej”); luźnym nawiązaniem jest także pojawienie się 

podczas uczty na zamku ducha zamordowanej siostry 

(,,Makbet”, ,,Hamlet”),

 

o współcześni Słowackiemu nie przyjęli ,,Balladyny” zbyt 

entuzjastycznie, krytyków raziły ,,udziwnienia” w 

kompozycji i doborze bohaterów; poeta nawiązał do tej 

sytuacji w poemacie ,,Beniowski”: ,,Nie podobało się już w 

<<Balladynie>>, / Że mój maleńki Skierka w bańce z mydła / 

Cicho po rzece kryształowej płynie;”