Funkcjonalny opis języka
Wykład 1: Nie jiba ale jiba,
czyli wprowadzenie
do fonetyki i fonologii
Funkcjonalny opis języka
Wykład 1: Nie jiba ale jiba,
czyli wprowadzenie
do fonetyki i fonologii
Charakterystyka głosek
Tradycyjne opracowania - opis artykulacyjno-
akustyczny (B. Wierzchowska)
Artykulatory:
ruchome: wiązadła głosowe, język, podniebienie
miękkie;
nieruchome: zęby górne, wałek dziąsłowy,
podniebienie twarde.
Praca artykulatorów: nadawanie parametrów fali
głosowej poprzez formowanie kanału głosowego.
Kryteria klasyfikacji głosek
udział wiązadeł głosowych;
położenie podniebienia miękkiego i języczka;
stopień zbliżenia narządów mowy;
miejsce artykulacji;
ułożenie masy języka
Budowa aparatu mowy
Aparat mowy składa się z trzech części:
aparat ekspiracyjny: płuca, przepona, tchawica,
oskrzela
aparat fonacyjny: krtań z wiązadłami głosowymi
aparat artykulacyjny: jama gardłowa, jama ustna i
jama nosowa
Strefy artykulacji (nazwy łacińskie)
Ortografia polska
Ortografia polska w pewnej tylko części opiera się
na wymowie. W języku polskim, który przejął znaki
alfabetu łacińskiego, ważną
przyczyną
rozbieżności
między mową a pismem
jest brak w
tym
alfabecie graficznych odpowiedników dla
niektórych głosek
, co powoduje konieczność
tworzenia dwu- i trójznaków oraz wprowadzania
znaków diakrytycznych.
Różnice ilościowe
w zapisie ortograficznym pojawia się więcej
znaków niż głosek
Przykład:
szachy [występują tu dwa dwuznaki: sz
oraz ch, którym odpowiadają w wymowie
pojedyncze głoski)
w zapisie ortograficznym pojawia się mniej
znaków niż głosek
Przykład
: ząb (wym. [zomp]) - występuje tu
różnica ilościowa (i jakościowa [p] zamiast [b])
Różnice jakościowe (1)
wielkość liter (w zapisie fonetycznym brak
wielkich liter – rozpoczynanie zdania, albo nazw
własnych wielką literą to konwencja!);
litery w zapisie ortograficznym nie
odzwierciedlają cech głosek
Przykład:
w wyrazie auto po samogłosce [a] w poprawnej
wymowie pojawia się półsamogłoska (a nie
samogłoska [u]).
Różnice jakościowe (2)
znak graficzny może odnosić się do różnych
dźwięków
Przykład 1:
litera b w wyrazie burak oznacza głoskę [b], ale w
wyrazie lub literę b wymawia się jako głoskę [p]
(wym. [lup])
Przykład 2:
w wyrazach: kurz, rzeka, zmarznąć połączenie liter
r-z jest wymawiane odpowiednio jako: głoska [š],
głoska [ž] i połączenie dwóch głosek [r] i [z].
Różnice jakościowe (3)
dźwięk może być oznaczany w różny sposób
Przykład 1:
W wyrazach góra i kura występuje ten sam dźwięk
samogłoskowy [u].
Przykład 2:
W wyrazach
szary, krzak, aż występuje głoska [š].
Funkcjonalny opis języka
Wykład 2: Nie głoskami
różnicuje się znaczenia -
wstęp do fonologii
Trubecki: Podstawy fonologii
Szczególnie charakterystyczne jest dla fonetyki
całkowite wykluczenie jakiegokolwiek związku ze
znaczeniem językowym badanych kompleksów
dźwiękowych.
Fonolog ma za zadanie brać pod uwagę w
dźwięku tylko to, co pełni określoną funkcję w
tworze językowym.
Definicje fonemu
Psychiczny odpowiednik dźwięku mowy (Baudouin
de Courtenay)
Zbiór dystynktywnych (fonologicznie
relewantnych) cech danego tworu
dźwiękowego (Trubiecki)
Jednostka fonologiczna (różnicująca znaczenia
wyrazów) nie dająca się rozłożyć ze stanowiska
danego języka na jeszcze krótsze następujące po
sobie jednostki (Trubiecki)
Fonem – definicje cd.
Fonem – podstawowa jednostka fonologii;
najmniejszy, dający się liniowo wydzielić,
funkcjonalny segment formy językowej.
(Encyklopedia wiedzy o języku polskim,
1978:82).
Fonem – jednostka abstrakcyjna, element systemu
językowego (nie mówienia); charakteryzować można
go jedynie na tle całego systemu dźwiękowego,
poprzez opozycję do innych elementów systemu.
(Tambor, Ostaszewska 2002)
Fonem - funkcjonalne jądro głoski, na które składa
się zbiór cech dystynktywnych.
(A.Nagórko, 1996)
Fonem jako jednostka języka
Fonemy są najmniejszymi, nieznaczącymi
elementami języka.
Można je określić tylko w relacji do innych fonemów
danego języka.
Fonemy to zespół cech dystynktywnych, tzn.
takich, które można zrekonstruować, tworząc pary
minimalne.
Na poziomie wypowiedzi fonemom odpowiadają
głoski, które mają swoje cechy artykulacyjne.
Uwaga!
nie jest tak, że każda cecha artykulacyjna
musi być również cechą dystynktywną!
Fonem a głoska
fonem
głoska
jednostka systemu językowego
jednostka wydzielana w potoku
mowy
do jego wyodrębnienia i analizy
konieczny znak językowy
możliwa do analizy w izolacji
klasa głosek o tym samym
zespole cech dystynktywnych
(wyrazoróżnicujących)
zbiór cech dystynktywnych
najmniejszy element dający się
wydzielić w potoku mowy
tworzone przez cechy istotne z
komunikacyjnego punktu widzenia
składają się na nią wszystkie cechy
artykulacyjne i akustyczne
postrzegane zmysłowo w czasie
mówienia
Fonologia – kierunki badań
Fonologia
segmentalna –
bada właściwości
segmentów
(dźwięków,
fonemów); jej
przedmiotem są
allofonia,
fonotaktyka,
allomorfia.
Fonologia
suprasegmentalna –
(tj. prozodyczna) bada
zjawiska wykraczające
poza zasięg
pojedynczych
segmentów;
przedmiotem badań
są m.in.: akcent,
intonacja, ton, sylaba,
wyraz fonologiczny.
Wyraz fonologiczny
to jednostka prozodyczna, w obrębie której zachodzą
procesy fonologiczne. Ma jeden akcent główny.
Wyróżnia się trzy jego fazy:
nagłos,
śródgłos,
wygłos.
Wyraz fonologiczny
nie musi pokrywać się
z wyrazem gramatycznym,
np. zmusili ją, nie pójdę, od dziecka.
Podstawowe prawa fonologiczne:
prawo wygłosu absolutnego;
prawo jednorodności grupy pod względem
dźwięczności;
prawo palatalizacji (woda – wodzie);
prawo asymilacji palatalnej (blizn - bliźnie);
prawa fonotaktyki
Krtań człowieka a) z przodu, b) od tyłu
(Dukiewicz 1995:19)
Aparat artykulacyjny
Składa się z trzech jam:
jama gardłowa
jama ustna
jama nosowa
Jama ustna
W obrębie jamy ustnej są narządy
ruchome:
wargi
język
podniebienie miękkie z języczkiem
dolna szczęka
i nieruchome:
zęby
dziąsła
podniebienie twarde
Podział języka
Wiązadła głosowe
a – spokojne oddychanie
b – głęboki wdech
c – szept
d – chuchanie
e – artykułowanie dźwięcznych elementów
(
Dukiewicz 1995:20)
Położenie ustno-nosowe
Położenie nosowe
Położenie ustne