GŁÓWNE ELEMENTY 

KOMPOZYCJI 

PRZESTRZENNEJ

PRZESTRZEŃ 

ZURBANIZOWANA

Przestrzeń, w której porusza się człowiek 
nazywa się przestrzenią 
zurbanizowaną. Układy przestrzenne 
charakteryzują się różną wielkością i 
skalą. Można wyróżnić:

• zespoły architektoniczne
• zespoły urbanistyczne
• zespoły krajobrazowe
• zespoły przestrzenne   

ZESPÓŁ ARCHITEKTONICZNY

Najmniejszym zespołem 
przestrzennym jest zespół 
architektoniczny (np. zespół 
mieszkaniowy), obejmujący grupę 
budynków położonych w niewielkiej 
od siebie odległości lub powiązanych 
ze sobą, czytelnie wyodrębnionych z 
otoczenia.

ZESPÓŁ URBANISTYCZNY

Zespół urbanistyczny (np. duże 
osiedle mieszkaniowe, miasteczko, 
wieś) to szereg zespołów 
architektonicznych łączących się ze 
sobą, którego granice wyznaczają 
forma, funkcja, względnie 
topograficzne lub krajobrazowe 
właściwości terenu. 

ZESPÓŁ KRAJOBRAZOWY

zespół krajobrazowy jest 
odpowiednikiem zespołu 
urbanistycznego w krajobrazie; 
stanowi on (dzięki specyficznemu 
ukształtowaniu i pokryciu terenu) 
charakterystyczne środowisko 
przyrodnicze wyraźnie odróżniające 
się od sąsiednich.

ZESPÓŁ PRZESTRZENNY

Zespół przestrzenny, tworzą 
zespoły urbanistyczne i krajobrazowe 
pozostające ze sobą w 
niepowtarzalnych relacjach. Miasto 
jest takim zespołem przestrzennym, 
w którym ma miejsce przewaga 
zespołów urbanistycznych nad 
krajobrazowymi. 

ELEMENTY STRUKTURY MIASTA

• elementy krystalizujące plan miasta
• ulice
• rejony - dzielnice
• linie i pasma graniczne
• dominanty układu przestrzennego
• wybitne elementy krajobrazu
• punkty węzłowe
• znaki szczególne

Elementy krystalizujące plan 

miasta

Elementy krystalizujące plan 
miasta to jego najbardziej czytelne, 
łatwe do zapamiętania komponenty 
takie jak: główna ulica, oś zieleni, 
centralny plac (rynek), zakole rzeki, 
linia kolejowa. Wytwarzają one pole 
grawitacji, w obrębie którego następuje 
planowa zabudowa podporządkowana 
strukturze elementu krystalizującego. 

Ulica

W utrwalonym historycznie układzie 
miasta ulica ma wysoką rangę i 
znakomity wizerunek, reputację i 
zindywidualizowany charakter. 
Skupiają sklepy, hotele, restauracje, 
a zróżnicowana, bogata w detal 
architektura ciągów ulicznych jest 
symbolem i wizytówką miasta. 

Rejony - dzielnice

Rejony są elementami struktury miasta o 
charakterystycznych cechach formalnych, 
znaczeniowych, czy społecznych, które 
odróżniają poszczególne rejony od innych. 
W dużych miastach składających się z 
wielu dzielnic poszczególne rejony 
wyróżniają się pod względem 
topograficznym, ale również reprezentują 
różne typy zabudowy, odmienną 
architekturę, skupiają mieszkańców, 
których łączy podobny status 
ekonomiczny i społeczny. 

Linie i pasma graniczne

Linie i pasma graniczne w części 
mają charakter naturalny i stanowią 
cechy szczególne miejskiego krajobrazu. 
Coraz częściej są one jednak dziełem 
człowieka i są związane z rozrastającą 
się infrastrukturą komunikacyjną. 
Np.linie kolejowe czy autostrady dzielą 
miasto na fragmenty, utrudniając 
przenikanie wpływów między nimi. 

Dominanty

Dominanty układu przestrzennego 

mogą dotyczyć zarówno zespołu 

architektonicznego, jak i 

urbanistycznego. Są to zawsze obiekty 

wyjątkowe, silnie wyróżniające się z 

otaczającej przestrzeni i stanowiące jej 

punkty orientacyjne: budynki wysokie, 

monumentalne budowle, zespoły 

architektoniczne o wyjątkowych 

walorach, place, układy ulic, budowle 

sakralne, parki. 

Wybitne elementy 

krajobrazu

Wybitne elementy krajobrazu są 
szczególnym rodzajem dominant o 
charakterze krajobrazowym (np. 
łańcuchy górskie, morze, jeziora i rzeki). 
Określają one pejzaż miasta i stanowią 
tło dla jego panoramy. Wpływają także na 
architekturę obiektów położonych na ich 
tle lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie 
oraz na związane z nimi układy 
urbanistyczne. 

Punkty węzłowe

Punkty węzłowe w mieście powstają w 
miejscach zetknięcia się elementów 
przestrzennych o różnorodnych 
strukturach. Są to przede wszystkim 
węzły komunikacyjne, także stacje kolejki 
miejskiej, czy metra, mosty, punkty 
widokowe. Są atrakcyjne dla ludzi, 
których fascynują swoimi rozwiązaniami 
technicznymi oraz unikalnymi widokami. 

Znaki szczególne

Niepowtarzalny charakter miasta 
podkreślają jego znaki szczególne: 
budowle, pomniki, czy elementy detalu 
architektonicznego. Zdjęcia znaku 
szczególnego miasta zdobią okładki 
map i przewodników turystycznych. 
Znaki szczególne często mają związek 
z dominantami, jeśli te charakteryzują 
się bogatą i wartościową architekturą.

ZADANIE

Należy opisać wybrany zespół 
przestrzenny (miasto): wyróżnić 
w nim oraz krótko 
scharakteryzować elementy 
krystalizujące jego plan. Pracę 
zilustrować fotografiami (min. 
jedna fotografia dla każdego z 
elementów).