SPOŁECZNE ASPEKTY JA
I. KOLEKTYWNE IDENTYFIKACJE:
ROLA TOŻSAMOŚCI SPOŁECZNEJ
Dwa główne podejścia teoretyczne:
teorie
potrzymania pozytywnej samooceny
(self-enhancement theories, self-esteem
maintenance theories)
teoria
optymalnej dystynktywności
(optimal
distinctiveness theory)
TEORIE POTRZYMANIA POZYTYWNEJ SAMOOCENY
Teoria tożsamości społecznej
(social identity
theory - Tajfel, 1972; Tajfel & Turner, 1986) -
jednostki dążą do podtrzymania bądź
podwyższenia samooceny poprzez:
uczestnictwo w grupach dostarczających
pozytywnej identyfikacji
, bądź
obniżanie statusu
i wartościowości innych,
konkurencyjnych grup (np. poprzez
przypisywanie im cech moralnie
negatywnych].
Teoria auto-kategoryzacji
(self-categorization, Turner,
1985, 1987) - obraz siebie jako złożenie dwóch składników:
tożsamości indywidualnej i tożsamości społecznej.
tożsamość indywidualna
- auto-kategoryzacja oparta na
wydobyciu podobieństw intrapersonalnych [(np. między
własnymi myślami, uczuciami, i zachowaniami w różnych
sytuacjach - własnej stałości) i różnic między sobą a innymi
jednostkami;
tożsamość społeczna
- auto-kategoryzacja oparta na
przynależności do grupy - tj. na wydobyciu podobieństw i
różnic
interpersonalnych ze względu na grupę, do której
przynależy [jestem podobny do innych członków naszej
grupy i różny od członków innych grup].
Turner zakłada (za Tajfelem), że tożsamość społeczna
rozwija się dzięki dążeniu do ugruntowania pozytywnej
samooceny.
Konsekwencje przesunięcia uwagi z tożsamości
indywidualnej na społeczną (zjawisko
depersonalizacji
):
Ludzie w mniejszym stopniu kierują się w swoich
działaniach przesłankami osobistymi, a w
większym - sygnałami grupowymi, tj. są
bardziej skłonni do:
- używania
stereotypów
;
-
współpracy
z członkami grupy własnej i
współzawodnictwa
z członkami grupy obcej;
- tworzenia
norm
grupowych;
- przejawiania
konformizmu
grupowego;
-
polaryzacji
postaw.
Wyzwanie dla takiego podejścia
: Teoria
tożsamości społecznej przewiduje, że
członkowie grup stygmatyzowanych (mniejszości
o niskim statusie lub o negatywnym wizerunku
społecznym - np. osoby rasy czarnej w USA;
osoby niepełnosprawne; homoseksualiści; w
Polsce - Cyganie) powinni cechować się
niższą
globalną samooceną
, niż członkowie grup
większościowych.
W świetle badań (por. Crocker & Major, 1989) -
brak jest takiej zależności. Możliwe
wyjaśnienia:
A. (w kategoriach strategii przetwarzania)
Członkowie grup
stygmatyzowanych mogą stosować szereg
strategii
redukujących znaczenie negatywnych informacji
na temat
ich grupy ze strony innych:
- zaprzeczając, że stosują się one właśnie do nich
("Może to i prawda, że Cyganie są niezbyt pracowici,
ale ja haruję jak wół");
- porównując siebie z grupami jeszcze bardziej
upośledzonymi społecznie, o niższym statusie;
- selektywnie obniżając ważność tych wymiarów, na
których ich grupa wypada słabo (np. "Inni ludzie [z
innych grup] dorabiają się dzięki kantom i
znajomościom" - dewaluacja znaczenia wymiaru
osiągnięć ekonomicznych, finansowych).
B. (w kategoriach metodologicznych)
Stosowane dotąd
narzędzia pomiaru samooceny mierzą raczej
autoprezentację niż rzeczywistą samoocenę
. Ponieważ
badany wie, że należy do grupy stygmatyzowanej (o której
opinia jest niezbyt dobra), może być silnie motywowany
do zaprzeczania temu wrażeniu.
TEORIA OPTYMALNEJ DYSTYNKTYWNOŚCI
M. Brewer (1991, 1993) - tożsamość kolektywna -
wyznaczona przez jednoczesne
dążenie do
"bycia podobnym"
(dążenie wspólnotowe,
potrzeba przynależności do jakiejś grupy) i
do
"bycia różnym"
(dążenie indywiduujące).
Dążenia te pozostają w konflikcie.
Tożsamość społeczna jest
kompromisem
między
tymi dążeniami - jednostki najsilniej
identyfikują się z grupami, które najlepiej
rozwiązują taki konflikt.
Dystynktywność zależy od
wielkości grupy
. Zatem -
stopień identyfikacji z grupą mniejszościową
powinien być silniejszy, niż z grupą większościową.
Badania (Mullen et al., 1992) wskazują, że
nasilenie
"in-group bias"
(tendencji do faworyzowania
"swoich") jest tym większe, im mniejsza grupa
własna w porównaniu do grupy obcej.
Inne badania (Brewer & Schneider, 1990) wykazują,
że skłonność do
działania we własnym interesie,
bądź interesie grupy
, zależy od jej wielkości. Jeżeli
jest duża i "amorficzna" - ludzie działają w interesie
własnym, jeżeli jest umiarkowana - w interesie
grupy.
II. INNI JAKO CZĘŚĆ "JA„
Relacja z innymi ludźmi jako źródło :
-
wiedzy
na temat swoich cech i właściwości;
-
programów
działania (wiedzy o tym, jak się
zachować);
- pozytywnej samooceny
i autoafirmacji.
Jeszcze inna możliwość: inna osoba, i relacja
między nami a tą osobą, staje się
integralnym składnikiem samoopisu
(znajduje się "wewnątrz granic" obrazu
własnej osoby).
RÓŻNICE ZWIĄZANE Z PŁCIĄ:
Markus i Oyserman (1989): autoschematy u kobiet
mają częściej charakter
relacyjny
(kolektywistyczny, socjocentryczny, oparty na
więzi) =
JA WSPÓŁZALEŻNE,
autoschematy u mężczyzn - charakter
atrybutywny
(indywidualistyczny,
egocentryczny, "samotniczy") =
JA NIEZALEŻNE
.
W autoschematach relacyjnych, podstawowym
elementem samoopisu są relacje z innymi. W
autoschematach atrybutywnych, własna osoba
reprezentowana jest jako byt odrębny od innych ludzi
(podstawowa jednostka samoopisu: taki atrybut "Ja" jak
cecha, motyw, przekonanie).
Przy schematach atrybutywnych, myślenie o
sobie
nie implikuje myślenia o innych
. "Inni"
pojawiają się dopiero w kontekście samooceny,
jak publicznego, itp.
Przy schematach relacyjnych,
ilekroć myśli się o
sobie, tylekroć myśli się też o innych
.
Podobnie, jeżeli myśli się osobach znaczących
- dostępna staje się część wiedzy o sobie.
Konsekwencja - osoby ze schematami
relacyjnymi - będą szczególnie
wrażliwe na
potrzeby
innych, i będą miały rozbudowaną
wiedzę
o innych i zdolność do ich
rozumienia
.
Prawdopodobnie dlatego
kobiety
, w porównaniu
do mężczyzn:
- cechują się
większą złożonością
poznawczą
reprezentacji innych osób;
-
trafniej rozpoznają
i interpretują wzrokowe i
słuchowe oznaki emocji u innych;
- odznaczają się większą tendencją do
empatii
we wszystkich jej zakresach (przyjmowania
perspektywy innej osoby; współczucia;
odczuwania przykrości wtedy, gdy innym
jest przykro).
Jakie mogą być przyczyny tych różnic?
Różne spekulacje:
Wywodząca się z psychoanalizy
. Chodorow (1978)
-Odmienny typ wczesnych relacji matka-dziecko.
W wypadku dziewczynki, przesłanką samookreślenia
jest odkrycie
własnego podobieństwa do matki
(matka skłonna jest traktować dziewczynkę jako
przedłużenie samej siebie - relacja niesprzyjająca
psychologicznej separacji dziecka od opiekunki).
W wypadku chłopca, przesłanką samookreślenia jest
odkrycie
własnej odrębności od matki
(matka jest
skłonna traktować chłopca raczej jako "zewnętrzny
obiekt" niż "przedłużenie siebie").
Badania empiryczne
:
Tolman, Diekmann, & McCartney (1989) –
W wypadku nieobecności matki od wczesnego
dzieciństwa - u dziewczynek znaczący
spadek
"społecznego uzależnienia"
(mierzonego Skalą
Orientacji Interpersonalnej). U chłopców - brak
takiej zależności.
RÓŻNICE ZWIĄZANE Z KULTURĄ
(H. Markus,
1990)
Koncepcja kultur Zachodu (indywidualistycznych):
Jednostka jest
"bytem odrębnym",
samoistnym,
istniejącym niezależnie od innych, unikalnym (różnym
od innych), oddzielonym od kontekstu społecznego,
niezmiennym w różnych rolach i związkach.
Normatywne zadanie kulturowe
: uzyskać
niezależność
od innych, znaleźć i wyrazić swoje unikalne właściwości,
odnaleźć "swoją własną drogę".
Obraz samego siebie
-
Ja niezależne
(independent self).
Centralne składniki obrazu siebie - swoje cele, motywy,
cechy, przekonania. Inni - ważni, ale tylko jako źródło
porównań społecznych, ocen odzwierciedlonych,
informacji zwrotnych.
Koncepcja kultur Wschodu (kolektywistycznych):
Jednostka nie jest bytem "samoistnym". Istnieje poprzez
określenie swoich relacji społecznym z innymi
, identyfikacją
z grupą.
Normatywne zadanie kulturowe: określić
swoje miejsce w
świecie społecznym
.
Obraz samego siebie -
Ja współzależne
(interdependent self).
Jego centralne składniki to wzajemne powiązania z innymi
(relacje interpersonalne), oraz lokalizacja własnej osoby w
większych jednostkach społecznych (przynależność
grupowa, rola i pozycja społeczna). [pozytywna samoocena
- uwarunkowana harmonijnymi relacjami interpersonalnymi,
oraz przynależnością grupową i pozycją].
Badania potwierdzają niektóre hipotezy dotyczące tych
różnic. (np. Markus & Kitayama (1989); Cousins (1989).