Materiały pochodzą z Platformy 

Edukacyjnej Portalu 

www.szkolnictwo.pl

Wszelkie  treści  i  zasoby  edukacyjne  publikowane  na  łamach  Portalu  www.szkolnictwo.pl    mogą  być  wykorzystywane  przez  jego 
Użytkowników 

wyłącznie 

w  zakresie  własnego  użytku  osobistego  oraz  do  użytku  w  szkołach  podczas  zajęć  dydaktycznych.  Kopiowanie,  wprowadzanie  zmian, 
przesyłanie, 

publiczne 

odtwarzanie 

i  wszelkie  wykorzystywanie  tych treści  do  celów  komercyjnych  jest  niedozwolone.  Plik  można  dowolnie  modernizować na  potrzeby 
własne 

oraz 

do 

wykorzystania 

w szkołach podczas zajęć dydaktycznych.

Zmysł słuchu i 

równowagi

Ucho

Jest  narządem  słuchu  i  równowagi.  Składa  się  zasadniczo  z 

trzech  części: 

ucha  zewnętrznego

  (1), 

środkowego

  (2)  i 

wewnętrznego

 (3).

Ucho zewnętrzne

Składa się z 

małżowiny usznej

 i 

przewodu słuchowego 

zewnętrznego

, 

który 

dochodzi 

do 

błony 

bębenkowej

. 

Małżowina  uszna  zbudowana  jest  z  tkanki  chrzęstnej 

sprężystej,  pokrytej  skórą.  Jej  kształt  wykazuje 

różnice osobnicze – wiele cech warunkowanych jest 

genetycznie. 

Zadaniem 

małżowiny 

jest 

wychwytywanie  i  kierowanie  fal  dźwiękowych  do 

przewodu  słuchowego.  Występuje  tylko  u  ssaków 

(w tym u człowieka).

Przewód słuchowy zewnętrzny odpowiedzialny jest za 

przekazywanie  dźwięków  pobranych  z  otoczenia 

przez  małżowinę  uszną.  Rozpoczyna  się  otworem 

słuchowym 

zewnętrznym 

a 

kończy 

błoną 

bębenkową.  W  skórze  przewodu  umieszczone  są 

gruczoły produkujące woskowinę.

płatek 
małżowiny

otwór słuchowy 
zewnętrzny

Ucho środkowe

Stanowi  ono  niewielką  przestrzeń  wypełnioną  powietrzem, 

ograniczoną  od  strony  zewnętrznej 

błoną  bębenkową

  (10), 

a od strony wewnętrznej ścianą kostną ucha wewnętrznego. 

W  jamie  ucha  środkowego  znajdują  się  trzy  kosteczki 

słuchowe: 

młoteczek

(9), 

kowadełko

  (8)  i 

strzemiączko

(7). 

Młoteczek z jednej strony łączy się z błoną bębenkową, a z 

drugiej  strony  łączy  się  z  kowadełkiem,  kowadełko  ze 

strzemiączkiem,  a  ono  z  kolei  łączy  się  z  błoną  okienka 

owalnego.  Ich  zadaniem  jest  wzmocnienie  drgań  błony 

bębenkowej  i  doprowadzenie  ich  do  ucha  wewnętrznego. 

Kosteczki  słuchowe  są  najmniejszymi  kośćmi  organizmu 

ludzkiego.

Jamę  ucha  środkowego  łączy  z  gardłem 

trąbka  słuchowa

 

(trąbka  Eustachiusza),  której  zadaniem  jest  wyrównywanie 

ciśnień po obu stronach błony.

Ucho wewnętrzne

Składa  się  z  z  połączonych  ze  sobą  jam  i  kanałów, 

tworzących 

błędnik kostny

. Wewnątrz błędnika kostnego 

mieści  się 

błędnik  błoniasty

.  Elementy  błoniaste 

wypełnione  są  płynem  –  śródchłonką  (endolimfą),  a 
należą do nich: 

błędnik – narząd równowagi

 oraz 

ślimak 

(2)

 – narząd słuchu

. Błędnik składa się z przedsionka (3) 

i trzech kanałów półkolistych (1).

1

2

3

Budowa ucha

1-płatek  uszny,  2-przewód  słuchowy,  3-małżowina,  4-kanały 

półkoliste,  5-ślimak,  6-trąbka  słuchowa,  7-strzemiączko,  8-
kowadełko, 9-młoteczek, 10-błona bębenkowa

Zmysł słuchu

Słuch  pełni  bardzo  ważną  rolę  u  człowieka,  ale  także  u 

innych  ssaków  i  ptaków.  Właściwy  receptor  odbierający 
fale  akustyczne  znajduje  się  w  uchu  wewnętrznym,  w 
ślimaku i nazywany jest 

narządem spiralnym – Cortiego

. 

Tam  zachodzi  przetworzenie  fal  akustycznych  na 
impulsy nerwowe.

W jaki sposób odbieramy 

dźwięki?

     

Małżowina uszna

 (1) zbiera fale dźwiękowe i kieruje je 

do 

przewodu słuchowego zewnętrznego

 (2), gdzie 

ulegają wzmocnieniu. Fale dźwiękowe kierują się dalej 
do elastycznej, owalnego kształtu błony bębenkowej, 
która zamyka koniec przewodu słuchowego i dzięki 
swojej specyficznej budowie powoduje dalsze 
wzmocnienie dźwięku. 

Błona bębenkowa

 (3) drga pod 

wpływem fali dźwiękowej jak membrana prawdziwego 
bębna. Drgania te są przekazywane są do ucha 
środkowego, 

     W uchu środkowym znajdują się najmniejsze w organizmie człowieka 

kosteczki  (4): 

młoteczek,  kowadełko  i  strzemiączko

.  Rolą  kosteczek 

słuchowych  jest  wzmocnienie  fali  dźwiękowej  i  przekazanie  drgań 
poprzez 

okienko  owalne

  (7)  do  płynu  wypełniającego  ucho 

wewnętrzne.  Dźwięk  dociera  do  ślimaka  (5),  który  jest  systemem 
kanałów.  Wypełniony  jest  płynem,  który  przemieszcza  się  pod 
wpływem  drgań  okienka  owalnego.  Przemieszczający  się  płyn 
wprawia  w  ruch  komórki 

narządu  Cortiego

,  które  przekształcają 

energię  mechaniczną  w  impulsy  elektryczne  przekazywane  do 
włókien 

nerwu  słuchowego

  (6).  Te  wędrują  dalej  do  mózgu,  gdzie  są 

analizowane i interpretowane przez wyspecjalizowane ośrodki w korze 
mózgowej. W ten sposób słyszymy.

8

8 – okienko okrągłe

Natężenie dźwięku

Poziom natężenia dźwięku mierzy się za pomocą jednostek 

umownych  – 

decybeli

  (dB).  Bodziec  progowy,  przy 

którym  można  osiągnąć  u  człowieka  próg  słyszenia, 
wynosi  0  dB.  Maksymalne  natężenie  dźwięku  wynosi 
140  dB.  Dźwięki  o  natężeniu  powyżej  tej  wartości  poza 
wrażeniem  słuchowym  wywołują  również  czucie  bólu 
związane z uszkodzeniem narządu spiralnego. 

Ludzie młodzi odbierają dźwięki o częstotliwości w zakresie 

od  20  do  20  000  Hz.  W  miarę  starzenia  się  organizmu 
górna granica obniża się i dźwięki o dużej częstotliwości 
nie  są  słyszane.  Najlepiej  odbierane  są  dźwięki  w 
zakresie od 1000 do 3000 Hz.

Wykres 

przedstawiający 

skalę natężenia 

dźwięku w 

decybelach:

Zmysł równowagi

Choć  ucho  kojarzy  się  prawidłowo  ze  zmysłem  słuchu 

podstawową  jego  funkcją  u  kręgowców  jest  udział  w 
utrzymaniu  równowagi  ciała.  Narządem  równowagi  jest 

błędnik

,  który  składa  się  z  części  kostnej  –  błędnika 

kostnego i leżącej wewnątrz części błoniastej - błędnika 
błoniastego.  W  skład  błędnika  wchodzą  przedsionek, 
obejmujący 

łagiewkę

  i 

woreczek

  oraz  trzy 

kanały 

półkoliste

.

Kanały półkoliste

Ułożone  są  w  trzech  płaszczyznach  prostopadłych  do 

siebie.  Bańkowate  zakończenia  kanałów  pokryte  są 

komórkami zmysłowymi

 reagującymi na skręty i  obroty 

ciała,  składające    się  na  przyśpieszenie  kątowe.  Każdy 
kanał  jest  wypełniony  endolimfą  (śródchłonką).  Ruch 
endolimfy  wywołany  skrętami  głowy  podrażnia  włoski 
komórek  zmysłowych.  Ponieważ  kanały  półkoliste 
ułożone  są  w  trzech  różnych  płaszczyznach,  więc  ruch 
głową  w  dowolnym  kierunku  powoduje  ruch  endolimfy 
przynajmniej w jednym kanale. Kanały półkoliste

Przedsionek błędnika

W przedsionku leżą 

łagiewka

 i 

woreczek

, które zaopatrzone 

są w nabłonek nerwowy z komórkami zaopatrzonymi we 
włoski. W strukturach tych znajdują się drobne kryształki 
węglanu  wapnia  uformowane  w  postaci  kamyków 
zwanych 

otolitami

.  Komórki  receptorowe  leżą  w 

przedsionku  w  różnych  płaszczyznach.  Otolity,  pod 
wpływem  siły  grawitacji,  uciskają  komórki  zmysłowe  i 
wprawiają  je  w  stan  pobudzenia.  Pobudzenia  te  zostają 
przeniesione 

do 

układu 

nerwowego, 

gdzie 

są 

przetwarzane  na  wrażenia  o  położeniu  ciała  w 
przestrzeni.

Należy pamiętać, że utrzymywanie równowagi u człowieka 

zależy nie tylko od prawidłowych czynności błędnika, ale 
także 

od 

pracy 

narządu 

wzroku, 

niektórych 

proprioreceptorów i od receptorów wrażliwych na ucisk, 
znajdujących się w podeszwach stóp.

Czy wiesz, że…?

Ucho ludzkie jest wyjątkowo efektywnym narządem 

słuchu, tak dalece, że jego dalsza ewolucja byłaby 
bezcelowa, gdyż umożliwiałaby rejestrowanie dźwięków 
towarzyszących ruchom cząsteczek powietrza, a to z 
kolei dostarczałoby męczących wrażeń.

W uchu długotrwale eksponowanym na działanie 

intensywnych dźwięków może dojść do uszkodzenia 
narządu Cortiego, co oznacza utratę słuchu.

Literatura:

• Lewiński W. i inni, 2006. Biologia 1. Operon, Gdynia
• Traczyk W. Z., 2005. Fizjologia człowieka w zarysie. 

PZWL, Warszawa

• Villee i inni, 1996. Biologia. Multico, Warszawa
• Wiśniewski H, 1998. Biologia. Agmen, Warszawa
• Gołda W., Wardas J. 1994. Biologia. Nowa Era, Warszawa