Teorie rozwoju regionalnego
pod kątem polityki UE
Teorie rozwoju regionalnego
pod kątem polityki UE
Pojęcie rozwoju
lokalnego
Wg literatury amerykańskiej rozwój
lokalny (regionalny) kojarzony jest z
rozwojem gospodarczym, który, gdy
zaistnieje jest praprzyczyną ogólnego
wzrostu. Europejscy badacze rozwoju
kładą jednak nacisk na aspekt
całościowy tzn. rozwój wtedy będzie
skuteczny i nieodwracalny, gdy
oprócz zmian gospodarczych
zaistnieje również zmiana jakościowa
na polu społecznym i kulturowym.
Rozwój lokalny
• Rozwój lokalny i regionalny to
rozwój pewnej wspólnoty (wtedy
rozwój lokalny), bądź zbiorowości
(wtedy regionalny) zidentyfikowany
terytorialnie.
• Ukierunkowanie rozwoju musi być
zbieżne z wartościami wyznawanymi
przez daną społeczność
Teorie rozwoju lokalnego
• Teorie lokalizacji (Weber, von Thünen,
Christaller, Lösch)
• Teorie (neo)klasyczne:
Teoria korzyści komparatywnych (Ricardo, Heckscher,
Ohlin)
Teoria Keynes’a
Teoria rozwoju zrównoważonego (Nurkse, Rosenstein-
Rodan)
Teoria rozwoju niezrównoważonego (Hirschman)
Teorie rozwoju lokalnego
• Teorie polityk strukturalnych
Teoria nieadekwatności rynków
Teoria cyklu wzrostu
Teorie rozwoju lokalnego
• Teorie polaryzacji:
Teoria polaryzacji sektorowej
(Schumpeter)
Teoria polaryzacji regionalnej
(Myrdal)
Teoria centrum i peryferii (Prebisch,
Friedmann)
Teorie rozwoju lokalnego
• Teorie rozwoju „od dołu”:
Teoria potrzeb podstawowych
Teoria rozwoju autocentrycznego
(Senghaas)
Teoria niezależnego rozwoju
regionalnego
Teoria wykorzystania potencjału
endogenicznego
Teoria bazy ekonomicznej
• podstawowym
czynnikiem
lokalnego
i
regionalnego rozwoju jest zewnętrzny,
elementarny popyt na dobra i usługi
wytwarzane wewnątrz danego układu.
Wspomaganie rozwoju przez władze lokalne
powinno polegać na pomaganiu firmom
eksportowym,
które
dostarczają
dodatkowych pieniędzy na rozwój (W.
Sombart),
Teorie rozwoju
regionalnego:
• Teorie lokalizacji (Weber, von Thünen,
Christaller, Lösch)
Teoria „lokalizacji” – rozwój rozważa się z punktu
widzenia czynników lokalizacji działalności
gospodarczej. Nie każde miejsce jest dobre dla
każdego rodzaju działalności. Każda działalność ma
niekiedy specyficzne wymagania dotyczące swojego
funkcjonowania. Te specyficzne wymagania to między
innymi dostępność zasobów ludzkich i ich jakość,
dostępność komunikacyjna, rynek zbytu. Rankingi
atrakcyjności lokalizacyjnej są opracowywane dla
inwestorów. Im lepsze warunki oferuje dana gmina
inwestorom, tym wyższa pozycja w rankingu
Teoria kumulatywnej
przyczynowości Myrdala
• miejsca raz wypromowane, w które raz
zainwestowano mają większą szansę na
rozwój. Kapitał i siła robocza w sposób
naturalny
przypływa
do
miejsc
o
najkorzystniejszych
warunkach
prowadzenia działalności gospodarczej.
Według tej teorii zachodzą równocześnie
dwa procesy o przeciwnych kierunkach,
dotyczące
koncentracji
ludności
w
określonych miejscach.
Teoria kumulatywnej
przyczynowości Myrdala
• proces rozlewania się aktywności z
centrum na zewnątrz (słaba dynamika),
rozprzestrzenianie
się
aktywności
gospodarczej, ludzi i dobrobytu.
• proces wymywania zasobów z miejsc słabo
rozwiniętych do rozwiniętych dobrze (ten
proces najłatwiej zatrzymać, gdy na słabym
obszarze zlokalizuje się dużą inwestycję)
• koncepcja „błędnego koła”
Koncepcja „błędnego
koła”
Gunnar Myrdal również opisywał nierównomierny
przestrzennie rozwój gospodarczy. Jest to według
uczonego długi proces historyczny, uwarunkowany nie
tylko
czynnikami
ekonomicznymi,
ale
również
społecznymi i kulturowymi. Wg Myrdala zróżnicowanie
regionalne rozwoju pogłębia się wraz z upływem czasu.
Jest to spowodowane kumulowaniem się i wzajemnym
oddziaływaniem przyczyn ekonomicznych, politycznych
i kulturowych (cumulative causation). W ten sposób
obszary bogate rozwijają się coraz szybciej, natomiast
biedne pogrążają się w stagnacji. Jest to więc
mechanizm błędnego koła.
Teoria „polaryzacji”
•
istnieją jednostki wiodące ze względu na
charakter działalności, funkcji lub potencjału tam
zgromadzonego – charakter biegunów wzrostu
(polaryzacja - od biegunów wzrostu), jeżeli w
jakimś miejscu zgromadzona jest dostateczna ilość
mas kapitału inwestycji, infrastruktury, to taka
jednostka jest w stanie przekształcić strukturę
całego regionu i wpłynąć na jego rozwój. Działanie,
generowanie powiązań w jednym miejscu –
biegunie. Np. dwa duże województwa:
mazowieckie i wielkopolskie mają wyraźnie
wyodrębnione centra – bieguny. Ludzie z całego
województwa dojeżdżają do pracy do tych centrów
Teoria centrów wzrostu
Według
Hirschmana
rozwój
gospodarczy
dokonuje
się
nierównomiernie
i
jest
skoncentrowany
w
tzw.
geograficznych
centrach wzrostu (geographical growth
centers). Później jednak następuje naturalne
rozprzestrzenianie się rozwoju z centrów na
obszary sąsiadujące. Dlatego podobnie jak w
teorii biegunów wzrostu, Hirschman zaleca
wzmacnianie rozwoju regionów centralnych i
wspieranie późniejszej dyfuzji rozwojowej przez
budowanie np. infrastruktury komunikacyjnej.
Teoria biegunów wzrostu
W rozumieniu tej teorii rozwój gospodarczy jest
skoncentrowany
w
najbardziej
rozwiniętych
przedsiębiorstwach, gałęziach przemysłu i sektorach,
które stanowią˛ tzw. bieguny wzrostu dla całej
gospodarki. Wymienione bieguny charakteryzuję się
najsilniejszą pozycją na rynku, szybkim tempem wzrostu
działalności gospodarczej i wieloma powiązaniami
kooperacyjnymi. Stanowią siłę napędzającą rozwój
gospodarki regionu. Zgodnie z tą teorią takie bieguny
wpływają później na lokalizację nowych przedsiębiorstw
oraz dzięki szybkiemu rozwojowi wpływają na sąsiednie
podmioty i przy wysokim poziomie komunikacji proces
rozwoju w sposób naturalny szybko się rozprzestrzenia.
Teoria centrum i peryferii
(Prebisch, Friedmann)
Model rdzenia i peryferii (core and peripheries).
Zdaniem Friedmanna działalność wytwórcza i
usługowa
najbardziej
konkurencyjnych
przedsiębiorstw jest lokowana w najsilniej
rozwiniętych
regionach,
głównie
dużych
ośrodkach metropolitalnych. Jednocześnie centra
gospodarcze dominują nad swoimi peryferiami.
Wprawdzie przyczyniają się do zainicjowania
trajektorii rozwoju tych terenów, ale jest on
podporządkowany i usługowy wobec obszarów
centralnych. Ponadto centra dążą do dominacji nie
tylko w sferze gospodarczej, ale również
politycznej i kulturowej.
Teoria „modeli
przyciągania”
• koncepcja zakłada, że aktywna postawa władz
lokalnych i regionalnych jest bardzo ważna.
Może ona polegać na przyciąganiu kapitału a
co za tym idzie rozwoju regionu. Atrakcyjność,
zachęta dla inwestorów może odbywać się
między innymi na drodze np. obniżenia
podatków, tworzeniu stref ekonomicznych
(ustawa, działanie administracji rządowej),
tworzeniu „obszarów strategicznych”,
porozumień gminnych, budowy infrastruktury
Teoria dystryktów
przemysłowych
Według A. Marshalla dystrykt przemysłowy stanowi przestrzennie
wydzielony obszar, na którym koncentrują swoją lokalizację
zakłady przemysłowe. Struktura gospodarki regionalnej jest
oparta
na
małych
i
średnich
przedsiębiorstwach,
produkujących
głównie
na
rynek
regionalny.
Cechą
charakterystyczną dystryktu przemysłowego jest niezwykła
ruchliwość siły roboczej. Zdaniem Marshalla pracownicy są
bardziej związani z regionem, aniżeli z konkretnym zakładem
produkcyjnym, i często zmieniają pracodawcę. Zapleczem są
wysoko wykwalifikowane instytucje usługowe, przystosowane
do specjalistycznej produkcji regionalnej. W ramach tego
zaplecza funkcjonują także instytucje finansowe, które
podejmują się długofalowego kredytowania produkcji, nawet
stanowiącej poważne ryzyko handlowe.
Koncepcja klastrów
• Klaster – to geograficzne skupisko wzajemnie
powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców,
jednostek świadczących usługi, firm działających w
pokrewnych sektorach i związanych z nimi instytucji
(na przykład uniwersytetów, jednostek
normalizacyjnych i stowarzyszeń współpracujących).
Klastry osiągają masę krytyczną (niezbędna liczba
firm i innych instytucji tworzące efekt aglomeracji) i
odnoszące niezwykłe sukcesy konkurencyjne w
określonych dziedzinach działalności. Klastry są
cechą niemal każdej gospodarki narodowej,
regionalnej, stanowej, a nawet wielkomiejskiej,
głównie w krajach gospodarczo rozwiniętych.
Teorie rozwoju „od dołu”
• Praktyka gospodarcza wykazała, że wdrażane
koncepcje
“od
góry”
nie
przyniosły
spodziewanych efektów w postaci zmniejszenia
międzyregionalnych dysproporcji rozwojowych
poszczególnych regionów.
• Występowały
nadal
tendencje
znacznego
zróżnicowania
dochodów,
pogorszenia
się
warunków materialnych ludności regionów
peryferyjnych itp. Teorie rozwoju “od dołu”
powstały po to aby ograniczyć, łagodzić
negatywne efekty konsekwencje i zagrożenia
koncepcji rozwoju “od góry”.
Teorie rozwoju „od dołu”
• Rozwój “od dołu” jest więc uzupełnieniem
rozwoju “od góry” i polega na pełnym
wykorzystaniu
zasobów
naturalnych
danego regionu i kwalifikacji ludzkich
(czynników twardych i miękkich rozwoju)
w
wyniku
inicjatyw
społeczności
lokalnych
dla
zaspokojenia
potrzeb
miejscowej
ludności.
Twarde czynniki rozwoju
- położenie geograficzne i cechy topograficzne oraz
zasoby naturalne,
• - dostęp do sprawnej infrastruktury społecznej
(badania naukowe, edukacja, kultura, ochrona
zdrowia, prawo, administracja),
• - dostęp do sprawnej infrastruktury technicznej
(transport,
łączność,
elektroenergetyka,
gospodarka wodna, obieg pieniądza),
• - wielkość, jakość i różnorodność zasobów
ludzkich (rynek pracy), strukturę branżową,
rozmiary
i
typ
własności
podmiotów
gospodarczych.
Miękkie czynniki rozwoju
- intensywność, różnorodność i jakość działań
środowiskowych, jakość środowiska kulturowego
i naturalnego człowieka, klimat twórczy,
powstawanie
i
przyswajalność
innowacji,
uczestnictwo
obywateli
w
działalności
publicznej, poczucie obywatelskiej identyfikacji
społeczeństw lokalnych z regionem,
• - pobudzanie patriotyzmu lokalnego itp.
szczególne znaczenie w tym względzie posiadają
kreatywność ekonomiczna i kapitał intelektualny
mieszkańców, w tym przedsiębiorców danego
regionu.
Teorie innowacji
• Teoria cyklu produkcyjnego – łączy
rozwój gospodarczy z procesem
powstawania nowych towarów,
• Teoria uczącego się regionu –
najważniejszym dla gospodarki
regionalnej jest wiedza i rozwój
technologiczny, motorem rozwoju
jest nieustanna innowacja.
Teorie innowacji
• Proces twórczego niszczenia (J.Schumpter) –
wynalazki zapewniające rozwój niszczą
wcześniejsze struktury gospodarcze i
społeczne
• Środowisko innowacyjne, środowisko dla
przedsiębiorczości:
• obejmuje zasoby naukowe i badawcze
regionu,
• wykwalifikowaną siłę roboczą,
• doświadczonych menadżerów,
• profesjonalną administrację,
• wysoki poziom infrastruktury technicznej w
tym telekomunikacyjnej,
Środowisko innowacyjne
c.d.
• Obecność wiarygodnych instytucji
finansowych,
• Lotnisko międzynarodowe,
• Postawa władz publicznych,
• Wartości społeczne,
• Tradycja przedsiębiorczości regionalnej,
• Zasobny rynek konsumencki,
• Dostępność powierzchni biurowych i
przemysłowych, (oraz tania siła robocza...)
• Sieć kooperujących instytucji > kolektywny
przedsiębiorca