Zasady pobierania
próbek wody do badań
mikrobiologicznych
Zasady pobierania
próbek wody do badań
mikrobiologicznych
Pobór próbek
– uwagi ogólne
Definicja: wykonanie serii czynności, które umożliwiają
pobranie części matrycy, przeznaczonej do analizy; pobór
próbek jest częścią tzw. etapu przedanalitycznego
obejmującego również transport oraz przechowywanie.
Technika pobrania materiału do badań ma istotny wpływ na
wiarygodność końcowych wyników danej analizy
mikrobiologicznej.
Dobór odpowiedniej techniki poboru jest uzależniony od
rodzaju badanego materiału, jak również poszukiwanego
mikroorganizmu/grupy mikroorganizmów
Podstawowym celem jest uzyskanie próbki, która jest, tak dalece jak to
możliwe, reprezentatywna dla badanej wody. Dlatego należy stosować
pewne środki zapobiegawcze wspólne dla wszystkich sposobów pobierania
próbek do badań bakteriologicznych.
W celu określenia parametrów jakościowych wody i ich zmian zachodzących
w czasie próbki reprezentatywne dla rzeczywistych warunków jakościowo-
ilościowych występujących w matrycy mogą być pobierane zgodnie z
planami pobierania próbek, dla których przyjmuje się następujące
założenia :
określenie punktów poboru próbek
częstotliwość poboru próbek
metody manipulowania próbką i jej przechowywania
kryteria oceny i zarządzania danymi
Pobieranie próbek wody do badań
mikrobiologicznych
Ogólne wytyczne
Próbki powinny być pobierane z miejsc, które są reprezentatywne dla danego źródła wody, tj.:
oczyszczalnie ścieków
zbiorniki do przechowywania wody
sieci dystrybucji
punkty, w których woda dostarczana jest do konsumenta
punkty użytkowania
Punkty poboru próbek powinny być starannie wybrane i obejmować te miejsca, z których
możliwe jest pobranie próbek reprezentatywnych dla warunków w najbardziej zagrożonych
źródłach i miejscach, w szczególności w punktach, gdzie może potencjalnie dojść do
zanieczyszczenia, takich jak:
niechronione źródła
obiegi zamknięte wody
zbiorniki
strefy instalacji pod niskim ciśnieniem
strefy na skraju systemu
Punkty poboru próbek powinny być rozłożone równomiernie w systemach wodociągowych,
mając również na względzie rozmieszczenie terytorialne ludności.
Pobieranie próbek wody do badań
mikrobiologicznych
Ogólne wytyczne
Wymagania Normy PN-EN ISO 19458: 2006
Pobieranie próbek wody do badań mikrobiologicznych
Pojemniki do pobierania prób
Pojemniki czyste i sterylne o pojemności odpowiedniej do analizy wszystkich
potrzebnych parametrów.
W przypadku konieczności zanurzenia pojemnika w pobieranej (czystej)
wodzie, należy korzystać z butelek, które są sterylne nie tylko od wewnątrz ale
i na zewnątrz, oraz są zabezpieczone zewnętrznym opakowaniem.
Zewnętrzne opakowanie np. plastikowe torebki otwarte tuż przed pobieraniem
mogą również służyć jako rękawiczka przy trzymaniu butelki, aby zapewnić
maksymalną aseptyczność, zanim zostanie umieszczona sterylnym aparacie
do pobierania.
Alternatywnie zewnętrzna strona butelki do pobierania może być
zdezynfekowana bezpośrednio przed użyciem przy pomocy odpowiedniego
środka dezynfekcyjnego takiego jak izopropanol, który przed jej użyciem
winien odparować. Taki sposób postępowania nie jest odpowiedni w badaniach
dot. bakterii tworzących spory.
Pojemność pojemników :
w większości przypadków do 500 ml
dla wód butelkowanych – po 250 ml na każdy parametr
do oznaczenia Legionella spp. lub Salmonella spp.- 1 litr
do badania wirusów, ameb w wodach czystych – od 10 do kilkuset litrów*
*Zazwyczaj zagęszczanie jest przeprowadzone w miejscu pobierania przy wykorzystaniu odpowiedniego
sprzętu.
Butelki do pobierania próbek powinny zawierać środek neutralizujący
jakąkolwiek pozostałość środka dezynfekującego w wodzie. Środek
neutralizujący nie powinien wpływać na zdolność do życia lub namnażania
się poszukiwanych organizmów. W przypadku chloru do każdej butelki
dodać na każde 100 mi pojemności butelki 0,1 mi sterylnego 1,8 % (mim)
roztworu tiosiarczanu(VI) sodu (Na
2
S0
3
x5H
2
0);
Wymagania Normy PN-EN ISO 19458: 2006
Pobieranie próbek wody do badań mikrobiologicznych
Pojemniki do pobierania prób
Butelki mogą być szklane lub z tworzyw sztucznych takich jak polipropylen,
polistyren, polietylen, poliwęglany.
Szkło jest preferowane przy wielokrotnym wykorzystaniu.
Zamknięciami mogą być :
korki szklane lub z tworzyw sztucznych w przypadku butelek szklanych
pokrywki na wcisk do plastikowych pojemników
plastikowe lub metalowe zakrętki do pojemników szklanych i z tworzywa
sztucznego
Wyloty z butelek zamknięte plastikowymi lub szklanymi korkami powinny być
ponadto chronione przed zanieczyszczeniem przez np. folię aluminiową
Nie całkowite i po zamknięciu go korkiem należy pozostawić przestrzeń z powietrzem.
Należy unikać zanieczyszczenia korka.
Próbki powinny być szczelnie zamknięte, aż do momentu otwarcia w laboratorium i
dodatkowo opakowane w ceku zabezpieczenia przed zanieczyszczeniem.
Wymagania Normy PN-EN ISO 19458: 2006
Pobieranie próbek wody do badań mikrobiologicznych
Pojemniki do pobierania prób
Sprzęt do pobierania próbek
– przyrządy (łącznie z pompami i ich osprzętem) powinny być
dokładnie oczyszczone i nie powinny wprowadzać do wody obcych
mikroorganizmów.
przed poborem próbek – kurki probiercze należy wysterylizować płomieniem lub
innymi sposobami o równorzędnej skuteczności, np. przez zamoczenie w 70%
roztworze alkoholu,
kurki powinny być utrzymane w dobrym stanie technicznym,
woda spuszczana do pojemnika probierczego powinna wypływać swobodnym
strumieniem, wprost do pojemnika,
przewód doprowadzający wodę do kurka probierczego powinien być jak
najkrótszy,
jeśli to możliwe, próbki należy pobierać ze strefy turbulentnego przepływu w
przewodzie (miejsce tuż za zaworem lub innym urządzeniem powodującym
turbulencję),
przewód do pobierania próbek nie powinien być zagłębiony w rurociągu,
Wymagania Normy PN-EN ISO 19458: 2006
Pobieranie próbek wody do badań mikrobiologicznych
Warunki poboru
•
Z powierzchni wody tj. z warstwy do 50 cm poniżej powierzchni.
•
Bezpośrednio przed pobraniem próbki wyjmuje się korek z butelki poprzez
kapturek papierowy (folię aluminiową) i trzyma go w ręce. Należy uważać aby ręką
nie zanieczyścić korka lub szyjki butelki.
•
Następnie butelkę napełnia się bez przepłukiwania i niezwłocznie zamyka korkiem.
•
Próbki pobiera się trzymając butelkę za jej podstawę i zanurzając szyjkę pod wodą,
na głębokość ok. 0,3 m pod powierzchnię. Następnie butelkę odwraca się w taki
sposób aby szyjka była zwrócona nieznacznie ku górze, a otwór wlotowy zwrócony
był w kierunku przepływu („od” rynny przelewowej).
•
W większości przypadków woda wpływająca do butelki na ogół nie styka się z ręką
chociaż przy turbulentnym przepływie zanieczyszczenie może się zdarzyć.
•
W tym przypadku pobrane próbki należy odrzucić i wybrać inny, lepszy punkt
pobierania o mniejszej turbulencji bądź też butelkę umieścić w sterylnym
uchwycie lub na żerdzi.
•
Do pobierania próbek z głębokości można też używać specjalnie
wysterylizowanych przyrządów
Wymagania Normy PN-ISO 5667-6: 2003
Pobieranie próbek wód powierzchniowych do badań
mikrobiologicznych
Technika poboru
Czas pomiędzy pobraniem próbki a jej analizą powinien być jak
najkrótszy
Dla wód do spożycia analizy mikrobiologiczne powinny być rozpoczęte
tego samego dnia w którym były pobrane.
Bezpośrednio po pobraniu próbki należy umieścić w warunkach
chłodniczych (idealnie 5-3
o
C), nie wolno ich zamrozić.
Próbki należy chronić przed światłem słonecznym.
Dla próbek transportowanych ponad 8 godzin, konieczne jest
monitorowane i zapisywanie temperatury.
Warunki transportu należy dokumentować.
Wymagania Normy PN-EN ISO 19458: 2006
Pobieranie próbek do badań mikrobiologicznych
Transport i przechowywanie
Pobieranie próbek wody wg. Rozporządzenia Ministra Zdrowia
Dz.U. Nr.61, poz. 417 z roku 2007 - Procedura pobierania
próbek do oznaczania bakterii rodzaju Legionella
Miejsca pobierania próbek ciepłej wody w celu wykrywania bakterii
Legionella sp. są zlokalizowane w:
Wypływie ze zbiornika ciepłej wody lub najbliższym punkcie czerpalnym.
Punkcie czerpalnym najdalej położonym od zbiornika ciepłej wody.
Miejscu powrotu wody do podgrzewacza.
Wybranych punktach pośrednich, których liczba zależy od wielkości
systemu.
Pojemniki do poboru próbek powinny być szklane i sterylne. Należy zwrócić
szczególną uwagę podczas poboru próbek na temperaturę wody. Aby
uniknąć poparzeń rąk należy korzystać z rękawic ochronnych.
Próbki wody do oznaczania bakterii z rodzaju Legionella należy
przechowywać i transportować w temperaturze 6-18
o
C
Organizmy
zalecany (dopuszczalny)
czas przechowywania [h]
▫
dające się hodować drobnoustroje w t.22°C lub 36°C 8 (12)
▫
Escherichia coli / bakterie z grupy coli
12 (18)
▫
Enterokoki
12 (18)
▫
Spory Clostridia
24 (72)
▫
Komórki clostridia (komórki wegetatywne) 12 (18)
▫
Salmonella i Enterobacteriaceae12 (18)
▫
Enterowirusy i bakteriofagi
48 (72) [1 miesiąc, - 70°C]
▫
Cysty / oocysty Giardia/Cryptosporidium
24 (96)
▫
Ameby
24 (96)
▫
Staphylococcus
8 (12)
▫
Pseudomonas aeruginosa
8 (12)
▫
Legionella
24 (48)
▫
Cyjanobakterie
48 (72)
▫
Campylobacter
24 (24)
▫
Jaja helmintów (przy pH 2.0)
48 (72)
Wymagania Normy PN-EN ISO 19458: 2006
Pobieranie próbek do badań mikrobiologicznych
Transport i przechowywanie
Protokoły poboru powinny być wypełnione w sposób czytelny i poprawny stosownie do zawartego w
nim opisu z uwzględnieniem podania dokładnych danych dotyczących m.in. miejsca poboru,
warunków meteorologicznych, temperatury próby, sposobu utrwalenia, warunków fizyko-
chemicznych próbek oraz powinny być w sposób czytelny podpisane przez próbobiorcę.
Każda próba odbierana od klienta a nie pobierana przez próbobiorcę powinna posiadać w momencie
dostarczenia do laboratorium zbiorczy raport poboru wraz z adnotacja przez kogo była pobrana,
datą i czytelnym podpisem zleceniodawcy.
Wszystkie przyrządy pomiarowe wykorzystywane w procedurze poboru próby muszą posiadać
kontrolne karty pracy. Dotyczy to m.in. następujących urządzeń:
pH-metry
konduktometry
termometry
chłodziarki
elektrody do pH-metrów
elektrody do konduktometrów
Pobieranie prób
Dokumentacja – protokoły poboru i karty kontrolne