Podejmowanie odpowiednich decyzji
zmierzających do użycia właściwego
rodzaju substancji , aby lek stały był
trwały
( czopki, globulki)
Podejmowanie odpowiednich decyzji
zmierzających do użycia właściwego
rodzaju substancji , aby lek stały był
trwały
( czopki, globulki)
Czopki wg FP VIII, są stałą, dawkowaną postacią leku,
przeznaczoną do wprowadzania do jam ciała - odbytnicy,
pochwy lub cewki moczowej - w celu uzyskania działania
miejscowego lub ogólnego substancji leczniczej.
mają różny kształt i masę
substancje lecznicze w określonych dawkach powinny być
równomiernie rozproszone, rozpuszczone lub zemulgowane
w odpowiednim podłożu.
powinny topić się, mięknąć lub rozpuszczać w temperaturze
ciała ludzkiego i uwalniać substancję leczniczą w miejscu
aplikacji
Cel stosowania czopków
Działanie miejscowe
Stosowanie czopków zawierających substancje lecznicze
działające w miejscu aplikacji po podaniu doodbytniczym,
dopochwowym, do cewki moczowej.
Działanie ogólne
Stosowanie czopków:
u osób, którym podanie leków doustnie jest niemożliwe,
gdy podajemy leki wpływające drażniące na przewód
pokarmowy,
lub ulegające rozkładowi pod wpływem soków trawiennych i
enzymów
w leczeniu dzieci
Czopki powinny być wykonywane wyłącznie gdy nie jest
możliwe zastosowanie preparatu leczniczego
produkowanego przez przemysł.
Ponieważ , tylko w tych preparatach określana jest
dostępność farmaceutyczna i biologiczna substancji
leczniczych.
Z tych względów uważa się, że sporządzanie czopków w
recepturze powinno być incydentalne.
Czopki doodbytnicze o działaniu miejscowym stosowane
są
m.in.
w leczeniu stanów zapalnych błony śluzowej odbytu oraz hemoroidów.
Zawierają one substancje działające ściągające, przeciwbakteryjnie,
miejscowo znieczulająco
przeczyszczające, takie jak: tanina, tlenek cynku, zasadowe sole
bizmutu, balsam peruwiański, rezorcyna itp..
Uzyskanie działania ogólnego po podaniu czopków jest możliwe dzięki
wchłanianiu substancji leczniczych przez błonę śluzową odbytnicy
bezpośrednio do krwiobiegu.
W postaci czopków doodbytniczych stosuje się m.in. substancje
lecznicze przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, przeciwreumatycz ne,
uspokajające, przeciwwymiotne, przeciwastmatyczne i rozkurczowe
W zależności od przeznaczenia czopki dzieli się na:
1.
Czopki doodbytnicze - Suppositoria analia lub Suppositoria
rectalia. Kształt: jednostronnie zaostrzony cylinder; długość
1-3 cm; średnica 1-1,5 cm; masa: 1-3 g. Czopki dla dzieci należy
sporządzać o masie l g, dla dorosłych, o ile to możliwe, o ma sie 2
g. Przeznaczone są one do wprowadzania do odbytnicy , w celu
uzyskania działania ogólnego lub miejscowego.
2.
Czopki dopochwowe, globulki, gałki dopochwowe
(Suppositoria
vaginalia, syn. Globuli vaginales, Ovula vaginalia). Kształt:
kulisty, jajowaty; masa: 2-5 g. Zasadniczo stosuje się globulki
dopochwowe o masie 3 g. Przeznaczone są do wprowadzania do
pochwy w celu uzyskania działania miejscowego.
3. Pręciki (czopki docewkowe) (Bacilli medicati, Styli lub
Cereoli). Kształt: cylindryczny. Długość: 4-8 cm; średnica 3-5 mm;
masa . 1-3 g w przypadku pręcików docewkowych (Suppositoria
urethralia, Bacilli urethrales), lub długość: 2-3 cm; średnica: 3-5
mm; masa 0,5-1 g w przypadku pręcików dopochwowych (Bacilli
vaginales)
Podłoża czopkowe stosowane do sporządzania czopków, globulek i
pręcików dzielą się na dwa zasadnicze typy
1. Podłożą lipofilowe nierozpuszczalne w wodzie: olej kakaowy, oleje
utwardzone,
półsyntetyczne glicerydy kwasów tłuszczowych,
syntetyczne estry.
2. Podłoża hydrofilowe rozpuszczające się w wodzie i wydzielinach
błon śluzowych:
masy żelatynowo-glicerolowe,
makrogolowe (glikole polioksyetylenowe).
Podłożom czopkowym stawia się wysokie wymagania.
Podłoża te nie mogą:
drażnić błony śluzowej (odbytnicy, pochwy, cewki
moczowej),
wywoływać uczuleń,
wywierać własnego działania farmakologicznego,
wpływać negatywnie na trwałość substancji leczniczej i
jej dostępność biologiczną.
Podłoża czopkowe powinny:
zachowywać stałą konsystencję w temperaturze pokojowej, aby
umożliwić aplikację czopka,
topić się w temperaturze ciała ludzkiego albo rozpuszczać w
wydzielinach błon śluzowych, w celu odpowiedniego uwolnienia
substancji leczniczej,
charakteryzować się w stanie stopionym odpowiednią lepkością,
zapobiegającą szybkiej sedymentacji zawieszonej substancji
leczniczej i gromadzeniu się jej w zaostrzonej części czopka, co w
konsekwencji może być przyczyną kruszenia czopka podczas
aplikacji,
charakteryzować się małą różnicą między temperaturą topnienia a
temperaturą krzepnięcia, w celu umożliwienia szybkiego zastygania
stopionego podłoża w czasie sporządzania czopków,
podczas krzepnięcia zmniejszać swoją objętość
(kontrakcja), co ułatwia wyjmowanie gotowych
czopków z form,
umożliwiać formowanie czopków przez wytłaczanie w
temperaturze pokojowej i przez wylewanie stopionej
masy,
odznaczać się dobrymi właściwościami emulgującymi
dla cieczy hydrofilowych i lipofilowych,
charakteryzować się trwałością chemiczną, ponieważ
produkty utlenienia mogą drażnić błonę śluzową oraz
wpływać na rozkład substancji leczniczych
Masło kakaowe – Cacao Oleum ( FP VI)
Otrzymuje się z nasion kakaowca. Jest to mieszanina
trójglicerydów kwasu olejowego, palmitynowego i
stearynowego. Kwas olejowy stanowi około 30% kwasów
tłuszczowych.
Masło kakaowe ulega zjełczeniu, a wytworzone nadtlenki
mogą rozkładać substancje lecznicze w czopkach, dlatego
należy je przechowywać w naczyniach szczelnie
zamkniętych, w chłodnym miejscu i chronić przed światłem.
Masło topi się w temperaturze 30- 35
o
C.
Jako trójgliceryd może występować w 4 odmianach
polimorficznych, które samorzutnie przechodzą w siebie.
Najtrwalsza jest forma β, z której składa się normalne masło
kakaowe. Pozostałe α, β', γ są odmianami nietrwałymi.
Odmiana γ – topi się w temp. 18
o
, α – w temp. 24
o
, β’ – w
temp. 28-31
o
, β – 30 -35
o
Tworzenie się poszczególnych postaci polimorficznych zależy
od stopnia podgrzania i szybkości studzenia.
Przy krótkim ogrzaniu do temp. 36
o
w stopionej masie
tworzy się znikoma ilość form o niskiej temperaturze
topnienia.
Przy dłuższym ogrzewaniu w temp. powyżej 40
o
powstaje
mieszanina form polimerycznych, która w temperaturze
pokojowej nie zastyga od razu. Przechodzi ona w trwałą
formę β w ciągu 1-nego a niekiedy po 4 dniach.
Proces ten można przyspieszyć, dodając do upłynnionej
masy niewielką ilość odmiany β ( strużków masła). Tworzy
się w ten sposób źródła krystalizacji, powodując szybkie
zestalanie masy.
Masło kakaowe mimo swoich wad jest powszechnie
stosowanym podłożem czopkowym w recepturze aptecznej.
.
Do niekorzystnych cech oleju kakaowego należy również
mała zdolność emulgowania wody lub roztworów wodnych
substancji leczniczych.
Liczba wodna oleju kakaowego nie przekracza wartości 20-
30.
Przez dodatek większości emulgatorów typu w/o można
nieznacznie powiększyć zdolność masła kakaowego do
emulgowania cieczy.
Półsyntetyczne glicerydy kwasów tłuszczowych
To triglicerydy nasyconych wyższych kwasów tłuszczowych,
najczęściej o długości łańcucha C
12
-C
18
, np. laurynowego,
mirystynowego, palmitynowego i stearynowego.
Oprócz trójglicerydów zawierają domieszkę mono- i
diglicerydów.
Surowcem wyjściowym do otrzymywania półsyntetycznych
podłoży są naturalne oleje roślinne, np. olej palmowy lub
kokosowy, które poddaje się zmydleniu.
Podłoża te łatwo uwalniają substancje lecznicze oraz
odznaczają się małą rozpiętością pomiędzy temperaturą
topnienia a tem peraturą krzepnięcia, odpornością na
jełczenie oraz łatwością wyjmowania z form. Są one jednak
bardziej kruche i łamliwe na skutek braku glicerydów
niższych i nienasyconych kwasów tłuszczowych
Dzięki obecności mono- i diglicerydów w podłożach półsyn
tetycznych mają one dobre właściwości zawieszające i
emulgują ce; umożliwiają wprowadzenie do nich w stanie
stopionym wody w ilości prawie równej ich masie z
utworzeniem emulsji w/o.
Półsyntetyczne glicerydy kwasów tłuszczowych stanowią
dobre podłoża do czopków, zwłaszcza z substancjami
zwiększającymi lub zmniejszającymi temperaturę topnienia,
albo wymagającymi dobrego zawieszenia lub zemulgowania.
Wprowadzone zostały do wielu farmakopei, m.in. od FP VI-
VIII, pod nazwami: Adeps neutralis, Adeps solidus, Massa
Estarinica, Massa suppositorium.
Produkowane przez różnych producentów podłoża tego typu
różnią się między sobą głównie temperaturą topnienia,
lepkością, zawartością różnych substancji pomocniczych.
Występują one pod różnymi nazwami handlowymi:
Witepsol, Massa Estarinum, Massupol, Novata, Suppocire,
Adeps solidus
Podłoża syntetyczne
Przy sporządzaniu czopków przez wylewanie stosuje się również
podłoża o charakterze syntetycznych estrów, np. ftalan cetylowy.
Należy do nich m.in. Lasupol (Cethyliumphthalicum).
Jest to syntetyczny ester kwasu ftalowego i wyższych alkoholi,
głównie cetylowego, z dodatkiem alkoholu cetylowego,
stearylowego oraz niejonogennego emulgatora z grupy glikoli
polioksyetylenowych, tworzącego emulsję w/o.
Stopione podłoże krzepnie szybko i łatwo oddziela się od formy, ile
nie jest ogrzane do temperatury powyżej 70°C, gdyż wówczas
zmieniają się jego właściwości fizyczne, m.in. lepi się do ścian
formy.
Korzystnie jest prowadzić wylewanie czopków w temperaturze 40-
45°C.
Ujemne cechy tego podłoża to kruchość czopków i szybka
deformacja w czasie upałów.
Podłoża hydrofilowe
Podłożami tego typu są masy żelatynowo-glicerolowe, które
rozpuszczają się w wydzielinach jam ciała w temperaturze
ciała ludzkiego.
Najczęściej stosuje się następujący skład masy żelatynowo-gli-
cerolowej do sporządzania globulek dopochwowych: 15 cz.
żelatyny, 70 cz. glicerolu i 15 cz.wody.
Substancję leczniczą rozpuszcza się lub zawiesza w wodzie i
dodaje rozdrobnioną żelatynę, glicerol i ogrzewa płyn na
łaźni wodnej.
Po rozpuszczeniu żelatyny masę wylewa się do form, chłodząc
do zastygnięcia.
Zwiększenie ilości żelatyny w tym podłożu powoduje wzrost
twardości podłoża i przedłużenie czasu jego rozpuszczenia.
W przypadku sporządzania pręcików docewkowych należy
zwiększyć ilość żelatyny do 26 cz., wody do 24 cz.,
natomiast glicerolu powinno być 50
cz.
Zaletą, podłoży żelatynowo-glicerolowych jest ich
rozpuszczalność w wodzie, a więc i w wydzielinach jam ciała,
wadą obecność glicerolu, który działa odwadniające i może
oddziaływać lekko drażniąco na jelito grube.
podłoża żelatynowo-glicerolowe tworzą niezgodności z
niektórymi substancjami, jak np. kwasem salicylowym,
metenaminą, taniną i innymi garbnikami, solami glinu i
wapnia, wodzianem chloralu.
Ze względu na to, że żelatyna jest dobrym podłożem do
rozwoju bakterii, korzystne jest dodanie do mas żelatynowo-
glicerolowych środków konserwujących.
Makrogole
Makrogole (glikole polioksyetylenowe, PEG) są mieszaninami
polimerów tlenku etylenu.
Jako podłoża czopkowe stosuje się stałe polimery o różnych
masach cząsteczkowych (m.cz. 2000-6000) lub [ich
mieszaniny z makrogolami płynnymi (m.cz. 200-600) lub o
konsystencji mazistej (m.cz. 1000-1500).
Makrogole stałe topią się w temperaturze 54°-60°C.
Dodatek makrogoli płynnych (m.cz. 300, 400) do stałych
(m.cz. 4000, 6000) wpływa na szybsze rozpuszczenie masy
czopkowej i szybszą resorpcję rozpuszczonych lub
rozproszonych substancji leczniczych.
Podłoża z makrogoli stosowane są przede wszystkim do:
-globulek dopochwowych, przewyższając swoimi
właściwościami podłoża lipofilowe,
-czopków o działaniu miejscowym.
Nie należy ich stosować do sporządzania czopków
zawierających substancje lecznicze o działaniu
ogólnym, ponieważ są one higroskopijne i
powodują osmotyczne odciąganie wody z błony
śluzowej w miejscu aplikacji, co może
spowodować bolesność oraz utrudnienie
wchłaniania substancji leczniczych.
Dodatek 20-30% wody do tego podłoża lub
zwilżenie czopka wodą przed aplikacją i pobiega
temu zjawisku.
Zaletą podłoży z makrogolami jest ich trwałość oraz
możliwość rozpuszczenia w nich wielu substancji
leczniczych.
Należy zwrócić uwagę na to, że podłoża z makrogoli
powodują niezgodności in. z garbnikami, kwasem
salicylowym, kwasem acetylosalicylowym ,solami rtęci,
jodem, jodkami, chininą, penicyliną, rezorcynolem,
fenobarbitalem, balsamem peruwiańskim.
Powyższe podłoża rozpuszczają się w wodzie o temperaturze
37°C w ciągu 30 minut.
Do podłoży hydrofilowych zalicza się:
galaretki z agarem o składzie 2 cz. agaru, 50 cz. glicerolu i
48 cz. wody.
sporządza się je, rozpuszczając agar w części wody,
ogrzewając mieszaninę do zagotowania i, stale mieszając,
dodaje glicerol.
żel stearynianu sodu w glicerolu, stosowany w czopkach
glicerolowych (GlyceroliSuppositoria), o działaniu
przeczyszczającym
Wybór podłoża czopkowego zależy od:
sposobu działania substancji leczniczej działania
ogólnego lub miejscowego,
drogi podania doodbytnicza, dopochwowa lub do
cewki moczowej,
właściwości substancji leczniczej i jej zgodności z
podłożem,
stabilności substancji leczniczej w podłożu
Zgodność substancji leczniczej z podłożem i jej
stabilność w podłożu
1.
W większości przypadków podłoża lipofilowe są mniej
reaktywne chemicznie niż podłoża makrogolowe.
2.
Na ogół nie występują więc l problemy ze zgodnością i
stabilnością substancji leczniczej z podłożami lipofilowymi.
Niektóre substancje lecznicze (np. wodzian chloralu)
powodują obniżenie temperatury topnienia podłoża
lipofilowego.
3.
Niewielki dodatek wosku białego lub estru cetylowego
wosku może zapobiec temu zjawisku.
4.
Podłoża zawierające glikole polioksyetylenowe są odporne
na działanie temperatury. Nie ulegają deformacji w
podwyższonej temperaturze podczas przechowywania, ale
rozpuszczają się w miejscu aplikacji.
5.
Podłoża lipofilowe topią się w temperaturze ciała ludzkiego i
dlatego są bardziej wrażliwe na wyższe temperatury i muszą
być przechowywane w pomieszczeniu chłodnym .
Substancje pomocnicze stosowane przy
sporządzaniu czopków
W celu uzyskania postaci leku o odpowiednich
właściwościach zalecane jest dodawanie różnych
substancji pomocniczych:
zwiększających lepkość,
wypełniających,
adsorbujących,
emulgujących
przeciwutleniaczy,
modyfikujących temperaturę topnienia czopków.
W celu utwardzenia podstawy czopkowej
w porze letniej lub w przypadku obecności w czopkach
substancji leczniczych obniżających temperaturę topnienia
podłoży lipofilowych (np. wodzian chloralu, gwajakol,
kamfora, olejki eteryczne) dodaje się do nich wosk pszczeli
w ilości 3-5%, olbrot, alkohol stearylowy, alkohol cetylowy i
ich mieszaniny lub monostearynian glicerolu.
Jako plastyfikatory ułatwiające formowanie czopków przez
wytłaczanie mogą służyć oleje roślinne lub lanolina.
Stosuje się również substancje pomocnicze zapobiegające
sedymentacji substancji leczniczej w stopionym podłożu
czopkowym, przez zwiększenie lepkości w czasie
sporządzania czopków metodą wylewania.
Powoduje to równomierne rozproszenie substancji leczniczej
w podłożu czopkowym, a tym samym zwiększa dokładność
jej dawkowania.
Do tych substancji należy zaliczyć monostearynian glicerolu
(5%), stearynian magnezu, stearynian glinu (1—3%),
monostearynian glinu (2%), koloidalną krzemionkę, np.
Aerosil (1-2%), bentonit, parafinę stałą, wosk.
Jako substancje wypełniające i adsorbujące proponuje się
użycie laktozy, sacharozy, glinki białej, węglanu wapnia,
tlenku magnezu, krzemionki koloidalnej.
Substancje wypełniające dodaje się w przypadku
przepisania małej ilości substancji leczniczej,
substancje adsorbujące mają ułatwić wprowadzenie do
podłoża czopkowego płynnych substancji leczniczych na
zasadzie ułatwienia ich rozproszenia.
Do podłoży czopkowych dodawane są emulgatory w celu
zwiększenia zdolności emulgowania wody, roztworów substancji
leczniczych lub innych cieczy, np. glicerolu.
Do wprowadzenia substancji leczniczych do podłoża w postaci
roztworu można użyć niewielkich ilości wody, glicerolu, glikolu
propylenowego.
Przeciwutleniacze dodaje się w celu ochrony substancji leczniczej
wrażliwej na utlenianie, jednocześnie stabilizują lipofilowe podłoża
czopkowe (tokoferole, galusan etylowy, galusan propylowy).
Barwniki stosowane są w celu poprawy wyglądu czopków
,ułatwiają również rozróżnienie czopków zawierających substancje
silnie działające.
Farmakopea Polska zezwala na dodawanie środków
konserwujących do podłoży hydrofilowych lub lipofilowych,
do których wemulgowano wodne roztwory substancji
leczniczych z wytworzeniem emulsji w/o.
Mogą być stosowane estry kwasu p-hydroksy-benzoesowego
(nipaginy) lub kwas sorbowy i jego sole.
Ogólne uwagi dotyczące sporządzania , wydawania
czopków
1.
Czopki doodbytnicze, globulki dopochwowe i pręciki
docewkowe jako postacie leku przeznaczone do jam ciała,
zgodnie z zaleceniem FP VI powinny spełniać określone
wymogi czystości mikrobiologicznej (FP VI, s. 118-119). Z
tego względu sporządzanie tych postaci leku powinno
odbywać się z zachowaniem szczególnych wymogów
czystości.
2.
Najbardziej wskazanym sposobem sporządzania czopków i
globulek powinno być wylewanie do form, stanowiących
jednocześnie spakowanie postaci leku.
1.
W przypadku czopków i globulek zawierających antybiotyki
należy wykonać je w warunkach aseptycznych, zapewniając
jałowość postaci leku.
2.
Substancja lecznicza może być w podłożu czopkowym
zawieszona lub roztwór jej zemulgowany. Rzadziej spotyka się
układy, których substancja lecznicza rozpuszcza się w podłożu
(czopki , globulki na podłożu z makrogoli lub podłożu
żelatynowo-glicerolowym). Substancje lecznicze
nierozpuszczalne w podłożu powinny być sproszkowane,
przesiane przez sito 0,08 i dokładnie rozproszone w podłożu.
Rozproszenie substancji leczniczej w czopkach powinno być
jednakowe w całej masie czopków
Nie wolno wydawać czopków, w których substancja
lecznicza zgromadziła się, np. w wyniku sedymentacji, w
zaostrzonej części czopka na skutek nieprawidłowego
sporządzania.
Odporność mechaniczna czopków, ich trwałość i spoistość
po miną chronić je przed kruszeniem i deformacją.
Czopki powinny charakteryzować się odpowiednią
odpornością mechaniczną, aby nie ulegały żadnym
zmianom, np. kruszeniu albo deformacji podczas pakowania,
transportu lub w czasie sto sowania
Farmakopea Polska VIII zaleca dwie metody sporządzania
czopków:
przez wylewanie stopionej masy do odpowiednich form,
przez wytłaczanie w prasie (maszynce do czopków i
globulek, tzw. czopkarce).
Czopki, globulki i pręciki z masłem kakaowym można sporzą
dzać obydwiema metodami.
W przypadku podłoży żelatynowo-glicerolowych i
makrogolowych stosuje się metodę wylewania
.
Przed sporządzeniem czopków przez wylewanie lub
wytłaczanie należy dokonać standaryzacji form i dokładnego
obliczenia właściwej ilości podłoża potrzebnego do
wypełnienia formy, której użyje się do ukształtowania
czopka, z uwzględnieniem współczynników wyparcia dla
poszczególnych substancji leczniczych.
Standaryzacja jest to ustalenie rzeczywistej pojemności
formy w gramach. Polega ona na napełnieniu określonej
ilości otworów formy stopionym podłożem (metoda
wylewania) lub wytłoczenie w pra sie czopków z samym
podłożem.
Po ich zastygnięciu lub wypchnięciu z czopkarki uzyskane
czopki waży się i ustala średnią masę jednego czopka.
Każda forma wymaga standaryzacji dla określonego podłoża
czopkowego.
Formy do czopków mają określoną objętość, w przybliżeniu
odpowiadającą czopkom z olejem kakaowym o masie l lub 2
g.
Substancja lecznicza zawarta w czopku w postaci stałej
zajmuje pewną objętość.
Dlatego ilość podłoża zastosowanego do sporządzenia
czopka o określonej masie powinna być odpowiednio
mniejsza. Współczynnik wyparcia (f) określa w gramach
ilość pod łoża odpowiadającego objętością l g danej
substancji.
W przypadku, gdy współczynnik wyparcia wynosi 0,67,
oznacza to, że l g substancji leczniczej zajmuje taką samą
objętość jak 0,67 g podłoża.
Jeżeli w skład czopków (globulek) wchodzą większe ilości
proszków, to przy formowaniu przez wylewanie stopionej
masy lub wytłaczanie należy zmniejszyć ilość podłoża
czopkowego (oleju kakaowego) o objętość, jaką zajmują
użyte substancje lecznicze z uwzględnieniem ich
współczynnika wyparcia
.
W celu obliczenia właściwej ilości podłoża stosuje się wzór:
M= F- (f • s),
gdzie:
M- potrzebna całkowita ilość podłoża (oleju kakaowego)
F - pojemność formy w gramach podłoża czopkowego łącznie dla
całej liczby czopków (globulek); przyjmuje się rzeczywistą,
ustaloną do świadczalnie podczas standaryzacji form (a nie
deklarowaną) pojem ność formy, tzn. średnią masę czopka w
gramach i mnoży przez licz bę czopków (globulek)
f' - współczynnik wyparcia (tab.)
s - ilość przepisanej substancji leczniczej w gramach na wszystkie
czopki (globulki).
Trudności związane z wykonaniem czopków dotyczą
konieczności stosowania leków gotowych z powodu: braku
substancji pro receptura, nadmiernej ilości proszków lub
roztworów przepisanych do ich wykonania.
Jeżeli w skład recepty wchodzą substancje lecznicze
znajdujące się w aptece wyłącznie w postaci tabletek, należy
tabletki dokładnie sproszkować w moździerzu i przesiać
przez sito 0,08, przed wymieszaniem z pozostałymi
substancjami leczniczymi.
Ilość substancji leczniczej określa się na podstawie
deklarowanej przez producenta zawartości substancji w
tabletce.
W przypadku drażetek przed sproszkowaniem należy
usunąć otoczkę
Jeżeli przepisana ilość substancji stałych jest zbyt duża, to
należy wówczas dodać np. olej roślinny lub lanolinę.
Takie postępowanie zaleca się szczególnie przy formowaniu
czopków lub globulek w temperaturze nie podwyższonej,
czyli przez wytłaczanie.
W pewnych przypadkach należy jednak porozumieć się z
lekarzem, w celu dokonania korekty składu recepturowego,
tj. zmniejszenia ilości proszku.
•
Zasady formowania czopków i globulek przez wylewanie
Urządzenia i utensylia do formowania czopków lub globulek.
Formy do czopków mogą być metalowe, najczęściej
aluminiowe (ryć. 6) lub z tworzyw sztucznych, stanowiące
jednocześnie opa kowanie gotowych czopków.
Do sporządzania czopków oprócz form konieczne jest użycie
parownicy lub zlewki, łaźni wodnej. Ogólnie można
powiedzieć, że formy metalowe zapewniają bardziej jednolite
i dokładne dozowanie.
Wewnętrzną powierzchnię formy metalowej należy przetrzeć
niewielką ilością parafiny ciekłej, aby ułatwić oddzielanie
zestalonego czopka.
Formy jednorazowego użytku nie wymagają przed użyciem
smarowania, ponieważ czopek wydobywa się z nich przez
lekki ucisk zwężonego końca foremki lub zdejmuje się
plastikowe tworzywo przed aplikacją.
Ustalenie doświadczalnie rzeczywistej pojemności
odpowiedniej formy na czopki lub globulki, jeżeli wcześniej
tego nie przeprowadzono (standaryzacja form).
4
. Obliczenie ilości w gramach masy proszku lub
mieszaniny proszków oraz podłoża czopkowego, przy
uwzględnieniu współczynnika wyparcia dla poszczególnych
substancji leczniczych, na przepisaną liczbę czopków z
nadmiarem na l czopek.
Przy obliczaniu właściwej ilości podłoża czopkowego nie
uwzględnia się współczynnika wyparcia w przypadku: bardzo
małej ilości substancji leczniczej przepisanej na l czopek, np.
5 mg w czopku masie 2.0 g stanowi zaledwie 0,25% masy
czopka, lub gdy wartość współczynnika wyparcia wynosi 1.
5. Substancje stałe należy bardzo miałko sproszkować w moździerzu i
przesiać przez sito 0,08.
6. Stapianie i wylewanie do form. Olej kakaowy stapia się na łaźni
wodnej. Stopiony olej kakaowy w temperaturze 34°C powinien być
opalizujący, o barwie kremowej. Do takiego oleju wprowadza się stałe
substancje lecznicze. Wizualnie można stwierdzić, kiedy temperatura
stopionego oleju kakaowego przekroczy temperaturę topnienia (36°C),
ponieważ zmienia się on w płyn przezroczysty, o zabarwieniu złotym. W
celu uniknięcia przegrzania oleju kakaowego (przekroczenie temperatury
36°C) należy dodawać go porcjami do ogrzanego naczynia.
W przypadku przekroczenia temperatury 36°C należy naczynie zdjąć z
łaźni wodnej i dodać następną porcję świeżo utartego oleju kakaowego,
zawierającego głównie odmianę trwałą ß w celu obniżenia temperatury
topnienia i ułatwienia zestalenia masy w formie.
W przypadku stosowania półsyntetycznych glicerydów
kwasów tłuszczowych, np. Witepsole, stapianie podłoża
powinno być kontrolowane. Temperatura nie może
przekraczać 60°C.
Podłoża PEG topią się w temperaturze od 37 do 63°C. Mogą
być podgrzewane do temperatury 100°C bez
niebezpieczeństwa rozkładu.
Sposób wykonania czopków metodą wylewania
W parownicy stapia się na łaźni wodnej w temperaturze nie
prze kraczającej 36°C rozdrobniony olej kakaowy i ciągle
mieszając pręcikiem szklanym, dodaje stopniowo bardzo
miałko sproszko waną substancję leczniczą. Po
równomiernym wymieszaniu masy parownicę zdejmuje się
z łaźni wodnej i cały czas miesza, aby zawieszone w niej
proszki nie osiadały na dnie parownicy. Stapianie podłoża
można przeprowadzić również w zlewce.
Stopioną masę schładza się do temperatury zbliżonej
do temperatury zastygania (olej kakaowy zaczyna
krzepnąć w temperatu rze 28°C), aby zapobiec
sedymentacji substancji leczniczych w samej formie i
uniknąć nagromadzenia ich w części spiczastej
czopka.
Następnie masę czopkową wlewa się po pręciku
szklanym do otworów formy z niewielkim nadmiarem,
ponieważ masa czopkowa skurczy się, kiedy zastygnie.
Po zastygnięciu masy czopkowej w formach w
temperaturze pokojowej należy wypełnione formy
ochłodzić lodem lub włożyć do lodówki na około 30
minut, aby czopki lub globulki mogły stwardnieć.
Nie należy wylewać stopionej masy do form uprzednio
silnie schłodzonych, gdyż wówczas czopki mogą mieć
kształt nieforemny.
Po wyjęciu z lodówki formy metalowej z czopkami należy
usu nąć nożem nadmiar masy zastygłej na jej
powierzchni.
Następnie formę rozkłada się, a czopki wypycha,
stosując lekki ucisk dużym palcem (przez bibułę) na ich
podstawę w kierunku zwężonego końca.
Każdy czopek lub globulka, wyjęte z metalowej formy,
powinny być owinięte w folię aluminiową i umieszczone
w odpowiednich pudełkach.
Sporządzanie czopków i globulek w aparacie Erweka
W aptekach szpitalnych sporządza się zazwyczaj czopki i globulki
w większych ilościach. Do tego celu może służyć aparat do
wylewania firmy Erweka.
Aparat ten ma zbiornik z płaszczem grzewczym, w którym
następuje topienie podłoża i mieszanie z substancjami leczniczy-
w ciągły sposób, przy użyciu odpowiedniego mieszadła.
Za pomocą termoregulatora ustawia się właściwą temperaturę
ogrzewania masy czopkowej. Prowadzi się kontrolę wewnątrz
zbiornika i płynną masę czopkową przez naciśnięcie
odpowiedniej dźwigni wlewa się do form umieszczonych na
ruchomej podstawie.
Po wypełnieniu form i schłodzeniu czopki przenosi się do
właściwego opakowania.
Metoda podwójnego wylewania
W metodzie tej sporządza się mieszaninę substancji leczniczych ,
i stopionego podłoża czopkowego w ilości przypadającej na
przepisaną liczbę czopków z nadmiarem na l czopek.
Podłoża czopkowego należy wziąć celowo mniej, niż wynika to z
obliczeń.
Masę czopkową wylewa się do wcześniej przygotowanych form,
uzyskując całkowite ich napełnienie.
Brakujące ilości masy w formach zapełnia się z nadmiarem
stopionym podłożem bez substancji leczniczej.
Po zastygnięciu czopków należy usunąć nożem nadmiar masy
zastygłej na powierzchni formy i, po rozłożeniu jej, należy
wypchać czopki.
Otrzymane czopki stapia się ponownie przez łagodne
ogrzewanie na łaźni wodnej i dokładnie miesza, a następ nie po
raz drugi napełnia formy ilością pasującą już do ich objętości.
Dalej należy postępować analogicznie jak w metodzie
wylewania. W każdym czopku będzie teraz dokładnie przepisana
ilość substancji leczniczych.
Jeśli wystąpią straty w masie czopkowej przy tych czynnościach
na skutek jej przylegania do ścian naczynia (zlewki lub
parownicy), to tylko jeden czopek będzie niepełny, natomiast
pozostała liczba przepisanych czopków będzie na pewno dobra.
Metoda ta pozwala na uzyskanie dokładnego dawkowania
substancji leczniczych i nie wymaga standaryzacji form
Sporządzanie czopków i globulek przy użyciu aparatu
Unguator
Użycie tego rodzaju aparatu ma tę zaletę, że czopki
sporządzane są przy użyciu form, które stanowią ich
bezpośrednie opakowanie.
W przypadku czopków możliwe jest częściowe lub całkowite
stopienie podłoża i homogenne zawieszenie sproszkowanych
składników, jak również wemulgowanie wodnych roztworów
substancji leczniczych.
Aparat wyposażony jest w mieszadła, pojemniki (15-500 ml),
aplikatory, końcówki dozujące oraz formy do czopków i globulek
.
Proces sporządzania czopków przy użyciu mieszalnika
recepturowego Unguator składa się z dwóch etapów:
uzyskania homogennej, płynnej mieszaniny podłoża z substancją leczniczą
przez dobór odpowiednich parametrów technologicznych: czasu i
szybkości obrotów mieszadła,
przetłaczania (wylewania) płynnej (lub nadtopionej) masy czopkowej do
jednorazowych form z tworzywa sztucznego.
W czasie wylewania czopków do form część masy pozostaje na pokrywie
pojemnika, uniemożliwiając całkowite wypełnienie ich przy użyciu
aplikatora. Stwarza to konieczność odkręcenia nakrętki i przelania
pozostałej ilości bezpośrednio do formy, co nie jest korzystnym
rozwiązaniem.
Dlatego, w celu uzyskania przepisanej w recepcie liczby czopków,
należałoby uwzględnić nadmiar masy czopkowej w zależności od ilości
czopków (nadmiar masy czopkowej
W aparacie Unguator uzyskuje się masę czopkową nadtopioną, ; nie
stopioną, co zapewnia jednolitość rozproszenia substancji leczniczej w
podłożu i uniknięcie sedymentacji.
Przy obliczaniu liczby składników masy czopkowej z nadmiarem
postępuje się analogicznie jak przy sporządzaniu czopków przez
wylewanie
Do wytarowanego pojemnika o odpowiedniej pojemności odważa się
obliczoną ilość oleju kakaowego. Następnie dodaje się sproszkowane
substancje lecznicze.
Pojemnik przykryty pokrywką, wprowadzonym wcześniej
mieszadłem (o odpowiednio dobranej (wielkości), należy zamontować
w aparacie.
Należy ustawić wcześniej ustalone doświadczalnie parametry
szybkości obrotów mieszadła i czas mieszania oraz uruchomić aparat
Bezpośrednio po zakończeniu pracy aparatu zdejmuje się
pojemnik i usuwa mieszadło.
Do pokrywki wkręca się aplikator, przez który przetłacza płynną
zawartość, wywierając nacisk na ruchome dno pojemnika.
Masę wylewa się do form jednorazowego użytku z tworzywa
sztucznego.
W celu zestalenia się masy czopki umieszcza się w lodówce.
Następnie zabezpiecza sieje folią aluminiową i pakuje się do
pudełek tekturowych.
Do sporządzania poszczególnych rodzajów czopków lub globulek
stosuje się nowe pojemniki, aplikatory i formy.
Do mieszania stosuje się mieszadła, które przed rozpoczęciem
sporządzania no o rodzaju czopków myje się wodą z detergentem
i przeciera się etanolem 70°.
•
Sporządzanie czopków i globulek przez wytłaczanie (formowanie
w prasie
Urządzenia i utensylia do sporządzania czopków i gałek
Zasada sporządzania czopków tą metodą polega na sprasowaniu
jednolitej mieszaniny oleju kakaowego i substancji leczniczej. Masę
czopkową tłoczy się mechanicznie pod ciśnieniem przez wąskie kanaliki
do form o kształcie czopków. Pod wpływem wysokiego ciśnienia masa
czopkowa ulega powierzchniowemu nadtopieniu i uplastycznieniu,
dzięki czemu czopki mają prawidłowy kształt gładką powierzchnię.
Do sporządzania czopków (globulek) tą metodą służą specjalne pra sy
(czopkarki), zazwyczaj z płaszczem chłodzonym wodą dla unik nięcia
nadmiernego nagrzewania się podłoża podczas wytłacza nia,
szczególnie latem
Dodatkowym wyposażeniem czopkarki są formy metalowe
(matryce) na czopki l- i 2-gramowe oraz formy na globulki.
Matryce zazwyczaj mają 3 otwory w kształcie czopka lub l
otwór na globulki. Do przygotowania masy czopkowej stosuje
się moździerz, pistel, szpatułki metalowe lub plastikowe.
Przed przystąpieniem do sporządzania czopków należy w
pierwszej kolejności przeprowadzić standaryzację form, tzn.
doświadczalnie ustalić faktyczną pojemność formy (matrycy)
do czopków w przeliczeniu na masę czopka.
Ilość oleju kakaowego potrzebnego do sporządzenia
prawidłowej masy czopkowej oblicza się w tej metodzie
również z uwzględnieniem współczynnika wyparcia.
Masło kakaowe rozdrabnia się w celu łatwiejszego mieszania
ze składnikami sypkimi.
Substancje lecznicze i olej kakaowy umieszcza się w
moździerzu i dokładnie miesza.
Przy dużej ilości substancji proszkowych dodaje się kilka kropli
oleju roślinnego, parafiny ciekłej lub niewielką ilość lanoliny i
ugniata na jednolitą masę plastyczną. Substancje stałe należy
dodawać po przesianiu przez sito 0,08. Substancje lecznicze
rozpuszczalne, a przepisane w niewielkich ilościach, można
rozpuścić w wodzie, etanolu lub innym rozpuszczalniku. Jeżeli
przepisane substancje lecznicze są wyłącznie w postaci
tabletek, należy postępować analogicznie, jak opisano przy
sporządzaniu czopków przez wylewanie.
Przy sporządzaniu czopków i globulek z ichtammolem należy
najpierw odważyć masło kakaowe, następnie ichtammol,
nakładając ) na warstwę rozdrobnionego oleju kakaowego oraz
przepisane substancje lecznicze, i zarabiać na jednolitą masę.
Przy sporządzaniu czopków pewną trudność sprawia ilościowe
tłoczenie całej masy czopkowej do form.
Najlepiej jest umieścić na tłoku prasy najpierw nadmiar
sprasowanego masła kakaowego określony doświadczalnie,
dopiero w następnej kolejności wprowadzić masę czopkową i
tłoczyć czopki.
Gwarantuje to całkowite wypełnienie formy i wypchnięcie
określonej liczby czopków.
Przy wtłaczaniu niepodzielnej przez 3 liczby czopków należy najpierw
wytłoczyć z prasy jeden (lub dwa) czopek, a następnie po ponownym
przestawieniu tarczy - resztę czopków. Prasowanie masy w czopkarce
należy przeprowadzić przez powolne dokręcanie tłoka. Następnie po
cofnięciu tłoka odsunąć tarczę zasłaniającą matrycę i wycisnąć czopki
przez ponowne dokręcenie tłoka. Sporządzone czopki lub globulki
należy owinąć folią aluminiową i umieścić w odpowiednim pudełku.
Po zakończeniu pracy czopkarka powinna być oczyszczona za pomocą
benzyny.
Zaletą metody wytłaczania jest uniknięcie oddziaływania wysokiej
temperatury zarówno na podłoże, jak i substancje leczni cze,
wyeliminowanie niebezpieczeństwa sedymentacji substancji leczniczej.
Niedogodnością tej metody jest fakt, że nie może być .1 do każdego
podłoża, a w czopkach pozostają pęcherzyki powietrza sprzyjające
jełczeniu
Rp.
Aminophyllini dihydrici
0,25
Cacao olei
q.s.
M. f. supp. anal. D. t. d. No XII
D.S. 2 x dziennie założyć czopek
Czopki należy sporządzić przez wytłaczanie w prasie (czopkarce),
stosując formy o pojemności 2 g. Rzeczywista pojemność formy,
ustalona podczas ich standaryzacji, wynosi 1,99 g.
Ilość aminofiliny na 12 czopków = 12 x 0,25 = 3,0 g. Ilość oleju
kakaowego potrzebną do otrzymania 12 czopków wylicza się wg
wzoru: M= F- (f • ś) = (12 x 1,99) - (3,0 x 0,88) = = 23,88 - 2,64
= 21,24 g; /= 0,88
Odważone ilości aminofiliny (3,0 g) i rozdrobnionego oleju
kakaowego (21,24 g) należy wsypać do moździerza i wymieszać
dokładnie za pomocą pistla i karty celuloidowej. Następnie
umieścić na tłoku prasy najpierw nadmiar sprasowanego oleju
kakaowego (2,0 g), a następnie wprowadzić masę czopkową i
tłoczyć czopki. Gotowe czopki owinąć folią aluminiową i umieścić
w tekturowym pudełku.
.Rp.
Hydrocortisoni 0,005
Neomycini s ul f a tis 0,01
Ephedrini hydrochloridi
0,01
Benzocaini
0,2
Zinci oxidi
0,3
Bismuthi subgallatis
0,3
Cacao olei
q.s.
M. f. supp. anal. D. t. d. No XX
D. S. 2 razy dziennie założyć czopek
Na łaźni wodnej w parownicy lub zlewce należy stopić 35,03 g
kakaowego, nie dopuszczając do przekroczenia temperatury
o oleju powyżej 36°C. Następnie zawiesić odważone składniki
w stopionym podłożu, dokładnie mieszając pręcikiem. Masę
czopkową wylać do form metalowych, posmarowanych
uprzednio cienką warstwą parafiny ciekłej, po czym schłodzić
Rp.
Procaini hydrochloridi 0,15
Hydrocortisoni 0,025
Ammonii bituminosulfonatis 0,15
Cacao olei q. s.
M. f. suppos. anal. D. t. d. No XX
D.S. 2 razy dziennie założyć czopek
Czopki należy sporządzić przy użyciu aparatu .
Czopki należy sporządzić przy użyciu aparatu Unguator,
stosując formy jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych o
pojemności 2,0 g.
Do wytarowanego pojemnika o pojemności 50 ml należy
odważyć obliczoną ilość rozdrobnionego oleju kakaowego.
Następnie dodawać odważone, bardzo miałko sproszkowane
substan cje lecznicze: chlorowodorek prokainy i hydrokortyzon.
Na końcu odważyć bezpośrednio do pojemnika
sulfobituminian amonowy
Rp.
Benzocaini
0,05
Ammonii bituminosulfonatis 0,2
Hydrocortisoni
0,05
Cacao olei
q. s.
M. f. supp. D.t.d. No XII
D.S. 3 razy dziennie założyć czopek
CZOPKI P/ZAPALNE
Rp.
Papaverini h-chloridi 0,04
0,1 % Sol. Adrenalini gtt II
Anaesthesini 0,04
Neomycini 0,2
Hydrocortisoni 0,05
Cacao olei 1,5
m. f. supp. analia
Rp.
Ammonii bituminosulfonatis
Cacao olei
M. f. supp. anal. D.t.d. No XII
D.S. 3 razy dziennie założyć czopek
Rp.
Natrii carbonatis anhydrici 1,68
Glyceroli 860 g/l 91,0
Acidi stearinici 8,19
M. f. supp. anal.
D.S. Czopki przeczyszczające
Bezwodny węglan sodu rozpuścić w glicerolu , ogrzewając na łaźni
wodnej, mieszając .
Do gorącego roztworu dodać niewielkimi porcjami rozdrobniony
kwas stearynowy .
Ogrzewać do ustania wydzielania się CO
2
i uzyskania
przezroczystej cieczy ; ciecz wylać do lekko powleczonych
ciekłą parafiną odpowiednich form i pozostawić do ostygnięcia
Czopki po wyjęciu z form należy zawinąć szczelnie w folię
aluminiową
Dziękuję za uwagę i cierpliwość