Psychologiczne podstawy
edukacji 7 Temperament
Dr Adam Jagiełło-Rusiłowski
Temperamentum –
umiarkowanana mieszanina
sangwini
k
choleryk
melanch
olik
flegmaty
k
Gallen: u podstaw różnic jest biologia a
temperament wpływa na zdrowie
Teofrast: charakter – czynniki zewnętrzne
Typologia Pawłowa
Typ
układu
nerwo-
wego
Słaby (melancholik)
silny
Niezrównoważo
ny (choleryk)
zrównoważony
Ruchliwy
(sangwinik)
Powolny
(flegmatyk)
Kontinuum Kagana
Temperament a osobowość
• Costa i McCrae :
wielka piątka to
temperament
• Strelau: ekstrawersja
i neurotyczność, ale
nie sumienność,
ugodowość i
otwartość (to cechy
charakteru)
• Różnice co do genezy
i treści
oso-
bo-
wość
Kategorie cech wg Guilforda
Ontogeneza
• Pewne cechy temperamentu ujawniają się już
w okresie prenatalnym
• W dzieciństwie tworzą fundament, na którym
rozwija się osobowość
• Diamond z perspektywy ewolucyjnej
wyodrębnił impulsywność, towarzyskość,
agresywność i lękliwość obecne tak u ludzi jak i
zwierząt (selektywna hodowla szczurów i psów)
• Allport : zjawiska charakteryzujące
emocjonalną naturę człowieka, które są stałe i
dziedziczne
Badania bliźniąt
• Zuckerman (2005): wskaźniki odziedziczalności
temperamentu w granicach 0,30 do 0,60 a
mediana wynosi ≤ 0,50 wskazują, że za
wariancję cech temperamentu w równym stopniu
odpowiada czynnik genetyczny, jak i środowisko
• Środowisko jest obecne już od okresu
prenatalnego
• Cech nie dziedziczymy bezpośrednio, ale przez
struktury i mechanizmy biochemiczne układu
nerwowego, które nas predysponują do pewnych
reakcji behawioralnych, afektywnych lub
poznawczych
Czy temperament jest
wrodzony?
• Tak – bo genetycznie uwarunkowany i
poddany oddziaływaniu przez środowisko
w łonie matki
• ALE następnie cechy wchodzące w skład
jego struktury są modyfikowane przez
DOŚWIADCZENIE nabywane za pomocą
mechanizmów biologicznych
• Wrodzoność temperamentu nie jest
silniejsza (50%) niż cech charakteru
(np.
sumienność 53%)
Mechanizmy biologiczne
• odnoszą się do różnic indywidualnych w
poziomie aktywacji mechanizmów
neurologicznych i biochemicznych na poziomie
autonomicznego i ośrodkowego układu
nerwowego
• Te różnice w progu reaktywności i w wielkości
potencjału pobudzeniowego współ-determinują
kształtowanie się cech temperamentu
• ALE ten sam mediator nerwowy czy hormon
uczestniczy w przebiegu wielu różnych funkcji i
odwrotnie (Netter – Strelau/Kozielecki tab 14.1)
Status cech temperamentu
• Krytyka rozumienia cechy jako spójnej
między-sytuacyjnie predyspozycji do
odpowiednich zachowań przez
psychologię poznawczą (Mischel)
• Jednak jak coś determinowane
genetycznie może być tylko fikcją?
• Epstein: badania wykazują spójność
sytuacyjno-czasową różnic
indywidualnych temperamentu
Definicja cechy Strelau’a
• Względnie stała, charakterystyczna
dla jednostki, zgeneralizowana
tendencja do określonych zachowań
przejawiająca się w różnych, spójnych
z tą tendencją sytuacjach
• Ujawnia się tylko wtedy gdy leżące u
jej podstawy mechanizmy biologiczne
pod wpływem zaistniałej sytuacji lub
motywacji są aktywowane
Hipotetyczny status cechy
• Tendencja do określonych zachowań o
podłożu genetycznym jest modyfikowana
przez w rozwoju ontogenetycznym
mechanizmy neurologiczne, biochemiczne
i hormonalne, a także przez czynniki
środowiskowe i doświadczenie oparte na
uczeniu się (ryc.14.1 Strelau)
• Zachowania i procesy wprowadzają do podstaw
biologicznych zmiany w strukturach neuro-
biochemicznych
Biologiczne podstawy
indywidualności
• W wyniku indywidualnie specyficznych
doświadczeń sieci neuronalne i
połączenia synaptyczne mózgu ulegają
zmianie, co wraz z specyficzną dla
każdego ekspresją genów prowadzi do
niepowtarzalnej biologicznej cechy
psychicznej (tendencji do zachowań)
• Nie można tych cech ani nazwać ani
zrozumieć sposobu ich funckcjonowania
Nieredukowalność cech
• Cechy przejawiają się w zachowaniu,
ale się do nich nie sprowadzają
• Nie da się ich także zredukować do
biologi
• ALE wiemy, że te jakościowo różne
zjawiska zachodzą gdzieś w mózgu
choć są niematerialne (nie mogą być
oddzielone od ciała)
Właściwości emergentne
• Wynik neurobiochemicznych procesów
zlokalizowanych na różnych poziomach
struktur mózgu i interakcji między nimi
• Różnią się jakościowo od ich elementów
składowych
• Nie sposób ich zlokalizować i mierzyć
• Ujawniają się w sytuacjach naturalnych
http://www.youtube.com/watch?v=gdQgo
Nitl1g&feature=related
Trudności z „trudnym”
dzieckiem
• Jeżeli u dziecka dana cecha
temperamentalna lub ich konfiguracja
przybiera skrajne natężenie rodzice i
nauczyciele dopatrują się w tym
przyczyn trudnego zachowania lub
nieprzystosowania
• Cechy te mogą prowadzić do zaburzeń
zachowania, zwłaszcza w interakcji z nie
sprzyjającymi warunkami środowiska
Konfiguracja cech NYLS
Niebezpieczeństwo
etykietowania
• Uwypukla role cech zwalniając
rodziców/pedagogów z odpowiedzialności
za nieskuteczność własnych zabiegów lub
wręcz działanie destrukcyjne dla dziecka
• Uruchamia samospełniającą się
przepowiednię (nastawienie i zachowanie
rodziców)
• Zmienia się z wiekiem i kontekstem, może
być zjawiskiem z obszaru percepcji
społecznej (Bates)
Wspólny mianownik
• 1. Nie sam w sobie, ale konstelacja
cech o skrajnych wartościach
• 2. cechy te występują w normalnej
populacji
• 3. w pewnych warunkach obecność
tych cech zwiększa
prawdopodobieństwo pojawienia się
zaburzeń zachowania
Dobroć dopasowania
• Dostosowanie zabiegów wychowawczych
likwiduje ryzyko zaburzeń w zachowaniu
• Wiele zależy od wymagań otoczenia
społecznego (np. przedszkolaki
portorykańskie nadpobudliwe, ale giętkie
pod względem zasypiania)
• Funkcjonalne znaczenie cech zależy od
specyficznej interakcji z czynnikami
środowiskowymi (kultura, warunki fizyczne:
Kenia)
Temperament a szkoła
• Poszukiwanie doznań = IQ
• Dziecko trudne jest zatem bardziej
stymulowane i przez to bardziej
inteligentne
• Według nauczycieli „trudni” są mniej
wyuczalni, ale chodzi o brak
orientacji zadaniowej, małą
elastyczność i wysoką reaktywność
Nisza rozwojowa i paradoks
• Wymóg długotrwałej koncentracji na
trudnych zadaniach nie jest cechą życia
rodzinnego. Natężenie emocji mają się
nijak do wymagań szkoły, ale w domu są
predykatorami dobrego przystosowania
• Dziecko rozwija się niezależnie od
temperamentu tylko wtedy gdy trafia na
otwartą strukturę socjalizacji i postawy
opiekunów świadomych priorytetów i
wartości