WIEDZA I SĄDY O ŚWIECIE SPOŁECZNYM

Nasze postępowanie bardziej zależy od
tego, jak swój świat rozumiemy, niż od
tego, jaki ów świat w istocie jest.
Rzecz w tym, że świat społeczny jest
światem interpretowanym przez
uczestników
-znaczenia sytuacji społecznych nie są
z góry dane, lecz w dużym stopniu są
skutkiem interpretacji dokonywanych
przez uczestniczących w nich ludzi.

Uśmiech profesora wręczającego indeks

z oceną może oznaczać życzliwość

(kiedy w indeksie jest piątka), albo

złośliwość (kiedy w indeksie jest dwója).
Uśmiech i zainteresowanie kobiety

partnerem przelotnej interakcji są

widziane przez nią samą i inne kobiety

jako przejaw zwyczajnej życzliwości,

choć większość mężczyzn widzi w nich

flirt i zachętę erotyczną (Abbey, 1982).

Ponieważ owe interpretacje mogą
być diametralnie różne (i łatwo tu o
poważne kłopoty, jak w przypadku
dylematu flirt czy życzliwość), warto
wiedzieć, jakie struktury wiedzy
zawiera ludzki umysł, jak są one
zbudowane i co decyduje o ich
użyciu.

Schematy zawierają nie wszystkie

wiadomości na temat danego fragmentu

rzeczywistości, lecz wiedzę uogólnioną,

wyabstrahowaną z konkretnych

doświadczeń (epizodów, czyli

egzemplarzy schematów). Wiedza o

typowym przebiegu egzaminu,

sposobach stawiania pytań i robieniu

dobrego wrażenia na egzaminatorze

składa się na schemat "zdawanie

egzaminu".

Natomiast wspomnienie przebiegu

egzaminu z psychologii społecznej

zdawanego w konkretnym czasie i

miejscu u profesora X, to wspomnienie

tylko jednego z konkretnych egzemplarzy

schematu "zdawanie egzaminu". W

trakcie tego egzaminu mogło się zdarzyć,

że profesor zrobił nam kleksa w indeksie

podczas wpisywania oceny, ale takie

zdarzenie zwykle nie jest reprezentowane

w ogólnym schemacie "zdawanie

egzaminu", ponieważ nie ma ono

typowego charakteru (zwykle

profesorowie nie robią kleksów w

indeksie).

Ogólnie rzecz biorąc, obowiązuje
zasada, że im lepiej wykształcony jest
jakiś schemat, tym bardziej jego
zawartość jest wyabstrahowana z
wiedzy o konkretnych egzemplarzach,
zaś im słabiej wykształcony schemat,
tym większą rolę w jego reprezentacji
odgrywają wiadomości o
pojedynczych egzemplarzach.

Czasami prototyp pozostaje pod silnym
wpływem jakiegoś egzemplarza - np.
mądrość potoczna głosi, że prototypem
kobiety jest dla mężczyzny własna
matka: Najczęściej jednak prototyp jest
jakimś wypośrodkowaniem czy
uśrednieniem wiedzy o wszystkich
napotkanych- w szczególności
niedawno - egzemplarzach schematu.

Zasada prototypowości cechuje
wszystkie schematy, które stosownie
do rodzaju reprezentowanych w nich
obiektów podzielić można na trzy
rodzaje: schematy osób i ich
rodzajów, skrypty i schematy cech.
Te pierwsze, to stereotypy, którymi
zajmiemy się w następnym
podrozdziale.

Skrypt jest umysłową reprezentacją
zdarzeń, działań lub ich ciągów, takich
jak np. "egzamin" czy "wizyta
towarzyska". Skrypt reprezentuje nie
jakiś konkretny ciąg zdarzeń (np.
egzamin z psychologii społecznej u
profesora X), lecz typowe elementy i
okoliczności charakterystyczne dla
danego zdarzenia i powtarzające się w
większości jego wykonań.

Skrypt jest zatem schematem
reprezentującym zdarzenia, zaś
egzemplarzami tego schematu są
kolejne wykonania skryptu –
poszczególne egzaminy z różnych
przedmiotów. Poszczególne scenki
składające się na skrypt są w różnym
stopniu typowe dla poszczególnych jego
wykonań - np. pytanie o wyznaczniki
agresji jest bardziej typowym
elementem egzaminu z psychologii niż
pytanie o samopoczucie.

Skrypty charakteryzują się jeszcze jedną

własnością, która nie występuje w

przypadku innych schematów,

mianowicie czasową organizacją scenek.

Poszczególne scenki cechują się zwykle

pewnym typowym następstwem w

czasie, np. egzamin zawsze zawiera

scenki "zadanie pytań", "wysłuchanie

odpowiedzi" i "wystawienie oceny" i to w

takiej właśnie kolejności.

Skrypt jest strukturą zarówno
poznawczą, jak i wykonawczą. Z
jednej strony jest więc umysłowym
narzędziem przetwarzania informacji
(służy do interpretacji i
zapamiętywania zdarzeń), z drugiej
zaś strony stanowi gotowy program
działania dla jednostki, jeżeli wystąpi
ona w roli jednego z aktorów skryptu.

Schematy cech nie odzwierciedlają

ani "całych" ludzi, ani całych

zdarzeń, lecz jedynie pewne rodzaje

ich zmienności. Przykładem są:

inteligencja (cecha człowieka lub jakiegoś

jego wytworu, jak wypowiedź),

uczciwość, towarzyskość czy wrogość.

Najważniejszym przejawem cech

człowieka są jego zachowania, które

stanowią też główną podstawę do

wnioskowania o cechach.

Dla poszczególnych cech znaleźć
można dziesiątki konkretnych,
wyrażających je zachowań, a ludzie
wywodzący się z tej samej kultury są
zgodni co do ich typowości dla cechy,
a więc tego, które zachowania' słabo,
a które silnie pozwalają wnioskować
o cesze.

W tym sensie można mówić o
prototypowej strukturze cech –
niektóre zachowania są typowym
przejawem np. uczciwości ("Podniósł
zgubiony portfel i oddał go
nieznajomemu"), inne - słabym
("Bierze taksówkę, by nie spóźnić się
na umówione spotkanie").

Jednak konkretne akty zachowania są
z reguły wieloznaczne, tzn. każdy z
nich może świadczyć o wielu różnych
cechach. Np. zachowanie "Bierze
taksówkę, by nie spóźnić się na
umówione spotkanie" oznacza
zarówno wygodnictwo, jak i
odpowiedzialność, uczciwość,
towarzyskość itd.

Poza wymienionymi rodzajami
schematów, w umyśle człowieka
istnieje wiele innych, słabiej
zbadanych rodzajów wiedzy, jak
teorie potoczne. Mogą to być ogólne
teorie człowieka, lecz i teorie różnych
jego własności, np. inteligencji czy
charakteru moralnego.

Carol Dweck (1996) pokazała, że
ważnym zróżnicowaniem potocznych
teorii inteligencji jest przekonanie o
stałym bądź zmiennym jej charakterze.
Około 40°ludzi uważa, że inteligencja
jest własnością daną raz na zawsze
(np. sądzi, że "Każdy ma pewną
określoną ilość inteligencji i niewiele
można zrobić, by to zmienić"), zaś
podobny odsetek ludzi uważa
inteligencję za własność plastyczną,
podatną na zmiany i rozwój.

Jednak po przejściu do gimnazjum, gdy
środowisko zmienia się, a wymagania
rosną, dzieci przekonane o plastyczności
własnej inteligencji lepiej sobie radzą z
nauką (głównie dlatego, że uważają
porażki za coś możliwego do
przezwyciężenia), niż dzieci przekonane o
jej stałości (które reagują na porażki jako
coś, z czym nie można dać sobie rady).

Ogólnie mówiąc, najważniejszą funkcją

schematów jest ułatwianie przetwarzania

dochodzących do nas z zewnątrz danych,

a więc ułatwianie zrozumienia i pamięci

zdarzeń. Jeżeli nowo napotkany Jan

zostanie zidentyfikowany jako -

powiedzmy - bokser, to łatwiej

zauważymy nawet subtelne właściwości

typowe dla bokserów (np. lekkie

zaburzenia mowy – następstwo

wstrząsów mózgu przy nokautach), lepiej

zapamiętamy rozległość barów, szybki

refleks i złamany nos Jana.

W pewnym badaniu przedstawiano
ludziom zwięzły opis wypadku
samochodowego, który spowodował
albo 22-letni młodzieniec, albo 84-
letni starzec. Badanych proszono o
wskazanie, jakie dalsze informacje są
im potrzebne do rozstrzygnięcia o
stopniu odpowiedzialności bohatera
za wypadek.

Chęć posiadania dodatkowych informacji
silnie zależała od schematu młodego i
starego kierowcy. Np. przy młodym
kierowcy aż 82% badanych poszukiwało
informacji na temat spożycia alkoholu
(przy starym jedynie 45%), zaś przy
starym kierowcy 38% badanych
rozważało jego psychiczne samopoczucie
(przy młodym jedynie 4%).

Schematy wpływają też na
rozumienie zdarzeń i formułowanie
sądów. Przybiera to z reguły postać
asymilacji: wieloznaczne dane
zostają "podciągnięte" pod schemat,
a w konsekwencji ta sama informacja
może zostać różnie zrozumiana w
zależności od tego, przez który jest
interpretowana.

Jeżeli dowiadujemy się, że pewien
młodzieniec, Donald, bez większego
doświadczenia żeglarskiego zamierza
samotnie na jachcie przepłynąć Atlantyk,
to możemy ów zamiar potraktować jako
wyraz odwagi bądź lekkomyślności. Którą
z owych dwóch jednakowo możliwych
interpretacji wybierzemy zależy od
bliskości użycia schematu danej cechy.

Ludzie, którzy przed interpretacją
posługiwali się w innym zadaniu
pojęciem "odwaga", uważają Donalda
raczej za odważnego, natomiast
ludzie, którzy posługiwali się
pojęciem "lekkomyślność" uważają
go bardziej za nierozważnego
(Higgins,Rholes, Jones, 1977).

W jednym z eksperymentów opisywano
badanym pewną osobę, manipulując
informacją o studiowanym przez nią
kierunku. Badani przekonani, że
opisywana osoba jest na chemii
przypominali sobie więcej informacji
zgodnych z tym schematem (np. tytułów
książek z tej dziedziny), niż badani
przekonani, że studiuje ona psychologię.

Wiele badań dowodzi, że również
sprzeczność danych ze schematem
podnosi poziom ich zapamiętywania,
szczególnie wtedy, kiedy człowiek
ma czas i możliwości przemyślenia
owej sprzeczności, a więc może ją
głęboko przetworzyć przez kojarzenie
z wieloma innymi informacjami, co
ułatwia późniejsze jej przypominanie.

Aby odpowiedzieć na to pytanie,
należy wyjść poza potoczne
rozumienie pamięci jako reprodukcji,
czyli wiernego i biernego zapisywania
w umyśle odebranych danych.
Przypominanie byłoby w myśl takiej
potocznej koncepcji pamięci
wydobyciem owego zapisu z umysłu i
ponownym jego "przejrzeniem".

Jednak w rzeczywistości tworzenie
zapisów wydarzeń ma charakter bardziej
skomplikowany. Napotykając jakieś
zdarzenie czy osobę, zestawiamy je z
odpowiednim schematem: np.
wysokiego blondyna w niebieskim
mundurze, który zatrzymał nasz
samochód za pomocą lizaka zestawiamy
oczywiście ze schematem "policjant".

W trakcie takiego zestawiania
dochodzi do przemieszania informacji
o tym konkretnym blondynie z
informacjami o prototypowym
policjancie - możemy np.
"zapamiętać", że blondyn miał białą
pałkę, choć ten akurat jej nie miał (w
pałkę jest natomiast wyposażony
typowy policjant).

Tego typu "wkroczenia" informacji
schematopochodnych we
wspomnienia konkretnych zdarzeń
czy osób są określane mianem
konstruującego przetwarzania
informacji i stanowią podstawowy
przejaw generatywnego, a nie
jedynie reproduktywnego charakteru
pamięci.

Zbiór ten służy uzupełnianiu
reprezentacji napotkanego,
konkretnego egzemplarza o cechy
typowe, ale brakujące, bądź
niezauważone przez spostrzegającego
człowieka (np. wskutek zbyt krótkiego
czasu zetknięcia się z danym
egzemplarzem, nadmiaru informacji
itp.).

Aby dokładniej przyjrzeć się
mechanizmom pamięci reproduktywnej i
generatywnej, rozważmy serię badań
Arthura Graessera (1981), w których
analizowano właśnie względną częstość
fałszywych alarmów i trafień w
rozpoznawaniu zdarzeń. Punktem
wyjścia badań było ustalenie
kompletnego spisu scenek tworzących
szereg skryptów, takich jak "wstawanie
rano", „wykład na uczelni" itp.

W badaniu pilotażowym poproszono
dużą grupę" osób o ocenę stopnia
typowości zdarzeń składających się
na poszczególne skrypty (zdarzeniem
wysoce typowym dla skryptu
"wstawanie rano" jest np. ubranie się
czy zjedzenie śniadania, mniej
typowym jest czytanie gazety, a
nietypowym - kłótnia z sąsiadem).

Na tej podstawie skonstruowano

historyjki opisujące działania pewnej

osoby zwanej Jackiem. Każda historyjka

stanowiła spełnienie ośmiu różnych

skryptów, choć była to ich realizacja

niepełna, w której opuszczano różne

scenki wchodzące w skład kompletnej

postaci skryptu (np. w jednej wersji

pominięto informację, że Jacek ubrał

się, a w innej - że zjadł śniadanie).

Poziom fałszywych alarmów (np.

stwierdzanie, że Jacek zjadł śniadanie,

choć faktycznie w przeczytanej wersji

zdarzenie to było opuszczone) jest

czystym wskaźnikiem generatywnego

funkcjonowania pamięci, czyli

wnioskowania, że dane zdarzenie stało

się elementem przeczytanej historyjki na

podstawie znajomości jedynie ogólnego

skryptu, którego była spełnieniem.

Poziom trafień nie jest jednak czystym
wskaźnikiem pamięci reproduktywnej,
bowiem stanowi rezultat łącznego
oddziaływania reprodukcji danych i ich
generowania ze schematu. Jeżeli w
materiale eksponowanym badanemu
zjawiła się scenka "Jacek zjadł
śniadanie" i badany ją rozpoznaje, to nie
wiadomo, czy wynika to z faktycznego
przypomnienia, czy jest raczej skutkiem
zgadywania opartego na skrypcie.

Odpowiedź na pytanie, które informacje
- zgodne czy sprzeczne ze schematem -
są lepiej zapamiętywane, zależy więc
głównie od tego, co określamy mianem
pamięci. Jeżeli przez pamięć rozumieć
procesy czystej reprodukcji danych
(oddzielone od wnioskowania, czyli
generowania danych ze schematów),
odpowiedź brzmi, że lepiej pamiętane są
dane nietypowe, niezgodne ze
schematem, a więc mamy tu do
czynienia z efektem sprzeczności.

Jeżeli jednak przez pamięć rozumieć
sumę subiektywnych wspomnień czy
wypowiedzi na temat
przypominanego obiektu lub
zdarzenia, to nie ulega wątpliwości, że
więcej takich wspomnień mamy na
temat danych zgodnych ze
schematem, ponieważ wiele spośród
tych danych jest rekonstruowanych
(generowanych) na podstawie
schematu. Mamy tu więc do czynienia
z efektem zgodności.

Posługiwanie się schematami jest

nieodzownym warunkiem orientacji w

świecie społecznym. Ma ono jednak

swoją cenę w postaci błędów nadużycia

schematu - "przypominania" sobie takich

danych, z którymi człowiek faktycznie się

nie zetknął, które jedynie wywnioskował,

zaś oba te rodzaje danych są

subiektywnie nierozdzielne i wydają nam

się jednako dotyczyć faktów.

Schematami, które mają najbardziej
oczywisty związek z działaniami są
skrypty - reprezentując ciągi zdarzeń
i działań stanowią one nie tylko
umysłowe narzędzie pozwalające
zrozumieć i zapamiętać zdarzenie,
ale stanowią również gotowy
program zachowania.

Aby skrypt został wykonany, w
naszym zachowaniu spełnione muszą
być trzy warunki. Po pierwsze, musimy
taki skrypt mieć wykształcony w
umyśle, jako trwały element wiedzy o
świecie. Po drugie, skrypt musi zostać
w danej sytuacji zaktywizowany. Po
trzecie wreszcie, musimy wejść w
skrypt w roli jednego z jego aktorów.

Wdzięczną ilustracją zasady, że skrypt
musi zostać zaktywizowany, aby
wpłynąć na zachowanie jest badanie,
w którym młodym mężczyznom
umożliwiano realizację skryptu
"podrywanie", podstawiając im ładną
dziewczynę jako współpracowniczkę
(w rzeczywistości dziewczyna była
współpracownicą eksperymentatorów.

Badani czytający uprzednio tekst o

podrywaniu częściej na swoją

współpracowniczkę spoglądali, więcej do

niej mówili i uśmiechali się, a także

oceniani byli przez samą dziewczynę

jako bardziej nią zainteresowani, niż

badani czytający tekst kontrolny.

Aktywizacja skryptu "podrywanie"

prowadziła zatem do silniejszych prób

jego realizacji we własnym zachowaniu.

Samo zaktywizowanie skryptu nie

wystarcza do jego realizacji, jeżeli nie

dysponujemy jakąś regułą wchodzenia w

skrypt w roli jednego z aktorów, a więc

regułą podejmowania decyzji (świadomej

lub nie) o zainicjowaniu przepisanych

skryptem działań. W przypadku

"podrywania" może to być np. reguła

"jeżeli jest ładna i uśmiechnie się po

moim pierwszym zdaniu". Jeśli któryś z

tych warunków nie zostanie spełniony

(albo w ogóle nie mamy określonej

reguły wejścia), nawet zaktywizowany

skrypt nie zostanie zrealizowany.

Uogólniając nieco to, co przedtem
powiedzieliśmy o skryptach – aby jakaś
struktura wiedzy mogła wpływać na
przetwarzanie danych muszą być
spełnione co najmniej trzy warunki:
struktura owa musi być
wykształcona, zaktywizowana i
stosowalna do danych
przetwarzanych w tej konkretnej
sytuacji, o którą idzie.

Wykształcenie schematu jako trwałego
elementu wiedzy jest warunkiem
najbardziej oczywistym. Jeżeli ktoś nie ma
w ogóle takiego schematu jak
"psycholog" (tylko niejasno podejrzewa,
że to osoba, którą interesują psy) - to,
rzecz jasna, nie może się nim posługiwać.
Jednak ludzie tej samej kultury podzielają
zwykle podobne schematy, zaś
socjalizacja może być rozumiana jako
proces nabywania struktur umysłowych
charakterystycznych dla danej
społeczności.

Drugim warunkiem użycia schematu
jest jego a k t y w i z a c j a, czyli
uczynnienie, co najprościej można
sobie wyobrazić jako "przejście"
schematu (lub jego kopii) z pamięci
długotrwałej do pamięci operacyjnej,
roboczej. Aktywizacja oznacza zatem
zmianę stanu funkcjonalnego
schematu, który z wiedzy latentnej,
"nieczynnej" przeradza się w wiedzę
pamięciowo dostępną, aktualnie przez
nas używaną.

Trzecim istotnym warunkiem użycia
schematu jest jego s t o s o w a l n o
ś ć do przetwarzanej informacji, co
oznacza, że schemat musi być w
pewnym stopniu podobny do
spostrzeganej osoby czy zdarzenia
(cechy spostrzeganego obiektu
muszą się w pewnym stopniu
pokrywać z cechami prototypu).

Wspominaliśmy już uprzednio o
eksperymencie, w którym
przedstawiano badanym Donalda
zamierzającego samotnie przepłynąć
Atlantyk. Badani, u których przed
zapoznaniem się z tą historyjką
aktywizowano cechę "odwaga" wyżej
oceniali Donalda niż badani, u których
aktywizowano "lekkomyślność".

U innych osób badanych w tym
samym eksperymencie aktywizowano
inne jeszcze cechy pozytywne (np.
schludny) lub negatywne
(niegrzeczny), co jednak nie wpływało
na sądy o Donaldzie, ponieważ cechy
te były niestosowalne - nie miały nic
wspólnego z zamiarem przepłynięcia
Atlantyku.

Zapewne najważniejszym dla orientacji
w otoczeniu społecznym rodzajem
schematów są stereotypy. Stereotyp to
schemat reprezentujący grupę lub rodzaj
osób wyodrębnionych z uwagi na jakąś
łatwo zauważalną cechę określającą ich
s p o ł e c z n ą t o ż s a m o ś ć, jak
płeć, rasa, narodowość, religia,
pochodzenie społeczne, zawód.

Pojęcie pokrewne to u p r z e d z e n i
e, czyli negatywny lub (rzadziej)
pozytywny stosunek do członków
jakiejś grupy utrzymywany z tego
powodu, że są jej członkami.
Najczęstsze postaci uprzedzeń to
etnocentryzm - odrzucanie osób
należących do grup kulturowo i/lub
rasowo odmiennych, a akceptowanie
osób kulturowo podobnych, rasizm (np.
antysemityzm), nacjonalizm czy
szowinizm i seksizm.

Wreszcie trzecie pokrewne pojęcie to
d y s k r y m i n a c j a, przez którą
rozumie się wrogie lub
niesprawiedliwe zachowanie wobec
osób należących do
stereotypizowanej grupy - na
podstawie samej przynależności do
grupy, a nie indywidualnych
właściwości danego człowieka.

Stereotyp jest zatem zbiorem sądów
na temat członków jakiejś kategorii
osób (np. stereotyp kobiecości zawiera
przekonania, że kobiety są uległe,
bierne i opiekuńcze), uprzedzenie to
stosunek emocjonalny (np. niechęć
do kobiet), zaś dyskryminacja to
zachowania (np. pomijanie kobiet przy
awansie). Wszystkie trzy zwykle ze
sobą współwystępują, choć ich związek
jest na tyle słaby, że owych trzech
pojęć nie można utożsamiać

Większość stereotypów (a także
uprzedzeń i skłonności do
dyskryminacji) jest przejmowana
przez jednostkę z jej otoczenia
społecznego. Dowodzi tego bardzo
wczesne pojawianie się stereotypów i
uprzedzeń, także w stosunku do
grup, z którymi ma się niewiele
kontaktów.

Choć stereotypy pokolenia dzieci i
rodziców są bardzo zbliżone,
skorelowanie indywidualnych
stereotypów dzieci z rodzicami jest z
reguły słabe, co sugeruje, że dzieci
przejmują je nie tyle bezpośrednio od
rodziców, ile od szerszego otoczenia
społecznego.

Ważnym pośrednikiem w przekazywaniu
stereotypów jest język. Zarówno w
najprostszej warstwie znaczeniowej (w
każdym języku znajdziemy bez trudu
takie wyrażenia, jak "ocyganić",
"oszwabić", "pruski dryl" lub "czeski
film"), jak i dzięki subtelnemu
różnicowaniu sposobów posługiwania
się językiem do opisu różnych grup.

Przykładem tego ostatniego jest
wykryta międzygrupowa asymetria
językowa, polegająca na
abstrakcyjnym opisie zachowań i
zdarzeń stawiających w dobrym
świetle członków grupy własnej, a w
złym świetle - członków grup obcych.
Natomiast w konkretny sposób
wyrażane są negatywne informacje
na temat członków grupy własnej, a
pozytywne - członków grup obcych.

Opisem abstrakcyjnym jest zwykle
opis w kategoriach trwałych cech
("oni byli agresywni"), które mogą się
ponownie przejawiać w przyszłości i
w innych sytuacjach. Opis konkretny
to zwykle opis w kategoriach
specyficznych zachowań i epizodów
("krzyczeli i wygrażali"), które
powtórzyć się nie muszą.

Kiedy więc niemieccy skini pobiją się z

polskimi, prasa obu krajów nieco

inaczej przedstawi to zajście. Nasi

dziennikarze napiszą, że polscy skini

krzyczeli i wymachiwali pałkami, a ich

adwersarze byli hałaśliwi i agresywni.

Niemiecka prasa doniesie akurat

odwrotnie. Prawdopodobnie nie będzie

rozbieżności w przedstawieniu faktów

(np. kto zaczął starcie), niemniej

sposób interpretacji zdarzenia

subtelnie wprowadzi informację, że

"nasi" skini są mniej źli od "tamtych" .

Analiza niemal dwóch tysięcy zdjęć z
kolorowych magazynów i prawie
tysiąca portretów malowanych w
ciągu ostatnich sześciu wieków
wykazała, że 75% wizerunków
mężczyzn koncentruje się na samej
ich twarzy, natomiast w przypadku
kobiet wygląda tak mniej niż połowa
wizerunków.

Zjawiska tego rodzaju przekonują, że
stereotypy i uprzedzenia mają
charakter społeczny nie tylko w tym
sensie, że dotyczą obiektów
społecznych (ludzi, grup), ale że są
społecznymi konstrukcjami -
wytworami pewnego konsensusu co
do tego, jacy są członkowie różnych
grup i kategorii społecznych.

Wskazanie, że ludzie przejmują
stereotypy i uprzedzenia od innych, czy
też współtworzą je z innymi na zasadzie
społecznego konsensusu nie rozwiązuje
do końca kwestii genezy stereotypów,
bowiem nie odpowiada na pytanie
dlaczego ich obiektem stają się te, a nie
inne grupy społeczne i dlaczego
stereotypy zawierają te, a nie inne
treści. Na pytanie o to, jakie grupy są
stereotypizowane odpowiadają dwie
kolejne koncepcje.

Teoria rzeczywistego konfliktu
interesów zakłada, że uprzedzenia
powstają wtedy, kiedy różne grupy
społeczne współzawodniczą o trudno
dostępne lub skąpe dobra i stają się
wrogami rozgrywającymi grę o sumie
zerowej, tj. taką, gdzie wygrana
jednej ze stron to przegrana drugiej
strony.

Liczne dane wskazują zgodnie z tą
teorią, że uprzedzenia narastają wraz
ze wzrostem konfliktu, np. najniższe
klasy społeczne są zwykle najsilniej
uprzedzone w stosunku do imigrantów
i mniejszości etnicznych (Stephan,
Stephan, 1999), ponieważ ich
przedstawiciele są dla nich
konkurentami w rywalizacji o pracę i
inne zasoby (lepiej uposażone klasy
wykonują z reguły zajęcia, na które
imigranci i tak nie mają szans).

Teoria konfliktu nie wyjaśnia jednak
uprzedzeń w stosunku do grup, z
którymi się nie rywalizuje, czy nawet
nie ma żadnego kontaktu. Np. w
Polsce dość częste są uprzedzenia
wobec Żydów, choć jest ich w
naszym kraju zaledwie kilka tysięcy,
co oznacza, że większość Polaków
zapewne nigdy nie spotkała Żyda.

Tego rodzaju zjawiska lepiej wyjaśnia
t e o r i a p r z e n i e s i e n i a
a g r e s j i. Zakłada ona, że
uprzedzenia powstają wtedy, kiedy
ludzie przenoszą na grupy
mniejszościowe agresję wywołaną
frustracją, której sprawca nie może
być zaatakowany, gdyż jest
abstrakcyjny, nieznany lub zbyt silny.

Koncepcje rzeczywistego konfliktu i

przeniesienia agresji wyjaśniają

powstawanie raczej uprzedzeń niż

stereotypów.

Odwrotnie t e o r i a

k a t e g o r y z a c j i s p o ł e c z n y c

h - wyjaśnia raczej genezę stereotypów

zakładając, iż są one ubocznym

skutkiem skądinąd normalnego

funkcjonowania ludzkiego umysłu -

dzielenia napotykanych osób na

kategorie i gromadzeniu o nich wiedzy.

Dzięki temu nie trzeba każdej osoby
"uczyć się" od nowa i oddzielnie,
można wykorzystać zgromadzoną już
wiedzę o rodzajach ludzi, można wyjść
"poza dostarczone informacje"
(wnioskować o brakujących danych i
przewidywać) oraz można
automatycznie przetwarzać informacje
o innym człowieku, oszczędzając czas i
zasoby umysłowe, czyli wykorzystywać
stereotyp jako narzędzie umysłowe.

Nałożenie się kategoryzacji obiektów (ich

przynależności do różnych jakościowo

kategorii) na ich zmienność pod względem

jakiejś cechy ciągłej prowadzi do dwóch

konsekwencji: (1) wzrostu spostrzeganych

różnic międzykategorialnych oraz (2)

spadku spostrzeganych różnic

wewnątrzkategorialnych. Dzieje się tak pod

warunkiem, że kategoryzacja jest

systematycznie powiązana z cechą ciągłą.

Wzrost spostrzeganych różnic

międzykategorialnych oznacza, że

subiektywne różnice między

kobietami i mężczyznami pod

względem agresywności zostają

zaakcentowane, czyli stają się

większe niż w rzeczywistości. Spadek

spostrzeganych różnic

wewnątrzkategorialnych oznacza, że

różnice wśród kobiet są subiektywnie

pomniejszane - są one widziane jako

bardziej jednakowo łagodne, niż to

jest w rzeczywistości.

Podobne pomniejszenie różnic dotyczy
także i drugiej kategorii - mężczyźni są
widziani jako bardziej jednakowo
agresywni niż to jest w rzeczywistości.
Kiedy więc dwie osoby są widziane jako
przedstawiciele tej samej kategorii
(Marian i Leszek są bokserami), to
spostrzegamy je jako bardziej podobne
do siebie (obu uważamy za
agresywnych), niż wtedy kiedy
traktowalibyśmy je jako niepowiązane
jednostki.

Gdy zaś dwie osoby widziane są jako
przedstawiciele odmiennych kategorii
(Marian jest bokserem, Leszek szachistą),
to spostrzegamy je jako bardziej różniące
się od siebie (Mariana jako agresywnego,
Leszka jako łagodnego), niż miałoby to
miejsce bez zaliczenia każdej z tych osób
do odrębnych kategorii poziomu
agresywności.

Efekt jednorodności grupy obcej
wynika z ignorancji - czyli niewielkiej
znajomości grupy obcej - oraz ze
skłonności do kodowania danych o
członkach grupy obcej jako informacji
o grupie, zaś danych o członkach
grupy własnej jako informacji o
poszczególnych osobach.

Zjawisko faworyzacji grupy własnej i
bliźniacze zjawisko deprecjacji grup
obcych wyjaśnia teoria tożsamości
społecznej. Zakłada ona, że: (1) ludzie
mają skłonność do dzielenia
napotykanych osób na kategorie, (2) w
przypadku społecznych kategoryzacji
jedna identyfikuje zawsze własną
kategorię podmiotu (my), zaś pozostałe
identyfikują grupy obce oraz (3) ważnym
źródłem pozytywnej samooceny jest dla
ludzi przynależność do cenionych grup
społecznych.

Skłonność do przekonania, że własna grupa

jest lepsza od pozostałych stanowi więc

sposób obrony i/lub podwyższania

samooceny, a ten

m o t y w a u t o w a l o r y z a c j i jest

jednym z najsilniejszych pozabiologicznych

motywów ludzkich. Teoria tożsamości

społecznej pozwala przewidywać, że

faworyzacja grupy własnej nasila

tożsamość społeczną (identyfikowanie się !

jednostek z grupą własną) i podwyższa

samoocenę. Wiele badań dowodzi, że

sukces w rywalizacji międzygrupowej

faktycznie nasila identyfikację z grupą .

Teoria tożsamości społecznej przewiduje
też wzrost faworyzacji grupy własnej, a
deprecjacji grupy obcej w warunkach
zagrożenia samooceny, a spadek tych
skłonności - w warunkach podbudowania
samooceny. Drugą część tej hipotezy
potwierdzają badania, w których
mężczyźni i kobiety oceniali sprawność
kierownika-kobiety lub kierownika-
mężczyzny na podstawie
jednostronicowego opisu jej bądź jego
zachowań.

Tuż przed tym zadaniem badani
otrzymywali sprzężenie zwrotne na temat
wyników uzyskanych w teście "inteligencji
emocjonalnej" rozwiązywanym tydzień
wcześniej. Badani dowiadujący się, że
wypadli średnio wykazywali silną
faworyzację własnej płci i deprecjację płci
przeciwnej.

Mężczyźni oceniali kierownika-mężczyznę
wyżej niż kierownika-kobietę, zaś oceny
badanych kobiet układały się odwrotnie.
Skłonność do deprecjacji płci przeciwnej
zanikała natomiast u osób, których
samoocena została wzmocniona bardzo
pozytywnym sprzężeniem zwrotnym o
wyniku w teście.

Podsumowując, stereotypy i uprzedzenia
są przede wszystkim przejmowane od
innych, a ich wyznawanie w dużym
stopniu jest przejawem konformizmu i
dostosowywania się do norm własnej
grupy. Stereotypy i uprzedzenia dotyczą
w szczególności grup, na które własna
grupa przenosi agresję, lub z którymi
pozostaje w konflikcie.

Wreszcie stereotypy są przejawem i
konsekwencją procesów kategoryzacji, a
więc dzielenia ludzi na grupy czy rodzaje.
Ważną funkcją stereotypów jest
gromadzenie i przekazywanie wiedzy
społeczności o różnych grupach,
uproszczenie procesu przetwarzania
informacji o nowo napotkanych osobach
oraz obrona i/lub podwyższenie
samooceny dzięki spostrzeganiu grupy
własnej jako bardziej pozytywnej od
innych grup.

Podobnie jak wszystkie struktury wiedzy,
stereotypy ułatwiają przetwarzanie
związanych z nimi danych. Po aktywizacji
stereotypu, mniejsza ilość informacji
wystarcza do wykrycia związanych z nim
treści.

Co ważne, stereotypy umożliwiają także

"zaoszczędzenie" operacyjnych zasobów
umysłu, a dzięki temu lepsze wykonanie
innych, równolegle rozwiązywanych zadań.

Stereotypy i uprzedzenia są często
funkcjonalne i użyteczne z punktu
widzenia posługującej się nimi jednostki
gdyż pozwalają wykorzystać wiedzę
innych i usprawiedliwić istniejący
porządek społeczny, zaoszczędzić czas i
wysiłek poznawczy, spostrzegać ludzi w
trakcie równoczesnego wykonywania
innych zadań itd.

Nie ulega jednak wątpliwości, że ze

społecznego punktu widzenia, stereotypy

i uprzedzenia często bywają

dysfunkcjonalne, ponieważ przyczyniają

się do zaostrzenia konfliktów

społecznych, niesprawiedliwego

traktowania jednostek czy marnowania

talentów, jeżeli są posiadane przez osobę

pochodzącą z grupy, której stereotyp

wyklucza ten talent (np. kobiety

uzdolnione jako organizatorki często są

niedopuszczane do pozycji

kierowniczych, gdyż stereotyp kobiecości

wyklucza skuteczne kierowanie innymi).

Stąd też psychologowie wiele uwagi
poświęcili możliwościom
modyfikowania stereotypów i
uprzedzeń oraz kontrolowania ich
wpływu na własne reakcje
spostrzegającego, czyli
niedopuszczania do tego, by
wywierały wpływ na spostrzeganie
konkretnych osób.

Aby uprzedzenia i stereotypy
zlikwidować, należy doprowadzić do
wzajemnych kontaktów i poznawania
się przez członków różnych grup, co
zaowocuje rozpoznaniem, że nie
wszystkie cechy członków grupy
obcej są negatywne i nie wszyscy oni
są tacy sami.

Jednak nie każdy rodzaj kontaktu
owocuje spadkiem uprzedzeń.

Po pierwsze, skuteczny jest

kontakt w warunkach współpracy i
współzależności, w przeciwieństwie
do warunków rywalizacji, gdzie
kontakt często nasila uprzedzenia.

Po drugie, redukcja uprzedzeń wymaga
kontaktu osób równych sobie statusem
społecznym. Jeżeli kontakty Polaków z
Ukraińcami będą ograniczać się głównie
do relacji pracodawca-pracobiorca
(zwykle na "czarnym rynku", poza
obszarem praw chroniących
pracobiorcę), to trudno spodziewać się
redukcji wzajemnych uprzedzeń.

Bardziej współczesne podejście do redukcji

uprzedzeń odwołuje się do poznawczych

mechanizmów ich powstawania i zasadza

się na r e k a t e g o r y z a c j i,

czyli inspirowaniu ludzi, by spostrzegali

innych nie jako przedstawicieli grupy

obcej, lecz jako "egzemplarze" szerszych

kategorii, do których należy też i

spostrzegający podmiot, albo

przedstawicieli kategorii niewywołujących

negatywnych uprzedzeń (a więc

spostrzegali daną osobę np. nie jako Żyda,

lecz jako lekarza).

Innym sposobem przeciwdziałania

uprzedzeniom i stereotypom jest ich

ś w i a d o m a k o n t r o l a -

powstrzymywanie się od tego, aby

wpłynęły na nasze sądy i zachowania.

Wielu psychologów zachowuje

sceptycyzm wobec możliwości

kontrolowania stereotypów, ponieważ

uważa je za nieuchronną konsekwencję

funkcjonowania umysłu, w dodatku o

automatycznym charakterze, a więc

trudną do skontrolowania.

• Otoczenie społeczne współczesnego

człowieka jest bardzo bogate w
informacje - spotykamy codziennie
dziesiątki ludzi, innych widujemy w
telewizji lub czytamy o nich w prasie;
uczestniczymy w dziesiątkach
interakcji społecznych, a
przynajmniej je obserwujemy.

Ilość informacji dopływających do
naszego umysłu znacznie przekracza
możliwości ich dokładnego, analitycznego
przetworzenia, podobnie jak liczba
podejmowanych na co dzień mniejszych i
większych decyzji (którą markę pasty do
zębów kupić? na który z filmów się
wybrać?) znacznie przekracza nasze
możliwości ich przemyślanego podjęcia.

W tej sytuacji umysł nasz ucieka się

h e u r y s t y k,

czyli uproszczonych reguł myślenia

pozwalających na formułowanie

sądów bez analizy większości

informacji, na których sąd powinien

się opierać.

Heurystyki są nieświadomie
stosowanymi "drogami na skróty" w
przetwarzaniu informacji. W
psychologii myślenia - rozróżnienia się
a l g o r y t m (niezawodną, choć
często złożoną metodą rozwiązywania
problemu) od heurystyki (metody
prostej, zawodnej, choć zwykle
skutecznej).

Najważniejsze drogi na skróty w
formułowaniu sądów to:

• heurystyka dostępności,
• heurystyka

zakotwiczenia/dostosowania,

• heurystyka symulacji i
• heurystyka reprezentatywności.

Heurystyka dostępności

• Heurystyka dostępności to ocena częstości

lub prawdopodobieństwa zdarzeń w oparciu

o łatwość, z jaką przychodzą nam na myśl

ich przykłady. Zwykle heurystyka ta

prowadzi do formułowania trafnych ocen,

ponieważ zdarzenia częste są łatwo

dostępne pamięciowo (często je

napotykamy, często o nich myślimy, a więc

łatwo je przypomnieć). Jednak czasami

bywa ona myląca, ponieważ nie wszystkie

informacje dostępne pamięciowo dotyczą

zdarzeń częstych.

Dlaczego zatem ludzie intuicyjnie
sądzą, że jest odwrotnie? Oczywiście
ważną przyczyną są mass media,
znacznie częściej donoszące o
zabójstwach, które bywają
spektakularne (czternastolatki
mordują rówieśnika, gdyż ten uderzył
ich koleżankę; bandyci mordują
ministra) niż o samobójstwach, które
są zwykle sprawą dość wstydliwą, a w
każdym razie mało medialną.

Heurystyka dostępności prowadzi do
wzrostu wpływu wywieranego na nasze
sądy przez zdarzenia łatwo
przypominane (choć niekoniecznie
częste), a więc: dramatyczne, konkretne
i wyraziste, niedawne, wielokrotnie
omawiane w mass mediach i lokalnie
dominujące (często pojawiające się w
naszym bezpośrednim otoczeniu).

Heurystyka

zakotwiczenia/dostosowania

Heurystyka
zakotwiczenia/dostosowania polega na
tym, że oceniając jakąś wartość
liczbową (liczbę przypadków, częstość,
prawdopodobieństwo) bierzemy za
punkt wyjścia jakąś łatwo dostępną
(np. podawaną przez innych, liczbę) a
następnie modyfikujemy ją stosownie
do kontekstu i swej wiedzy.

• Jednak modyfikacja jest zwykle

niewystarczająca i sąd jest
przesunięty w kierunku owej
pierwszej liczby, która ogranicza
zakres sądu, tak jak kotwica
ogranicza zakres ruchów statku,
który ją zarzucił.

Rozważmy sytuację kupowania domu i

oceny, jaka jest jego rzeczywista

wartość. Pośrednik agencji handlu

nieruchomościami pokazuje nam dom i

mówi, jaka jest jego cena, zaś my

musimy zdecydować nie tylko czy dom

nam się podoba czy nie, ale także, czy

cena odpowiada rzeczywistej wartości.

Na czym oprzemy tę ocenę?

Heurystyka

zakotwiczenia/dostosowania każe

przewidywać, że punktem wyjścia

będzie cena podana przez pośrednika.

Heurystyka zakotwiczenia/dostosowania

jest więc przejawem tej samej ogólnej

prawidłowości co heurystyka dostępności

- prawidłowości, że przetwarzanie

informacji i zachowanie są zdominowane

przez wiedzę zaktywizowaną. Działanie

tych heurystyk pozwala wyjaśnić wiele

zjawisk z zakresu sądów o świecie

społecznym. Np. błąd fałszywej

powszechności polegający na

przecenianiu stopnia rozpowszechnienia

naszych własnych poglądów i zachowań.

Ponieważ najczęściej kontaktujemy się z

ludźmi o podobnych poglądach,

powoduje to stale podwyższoną

dostępność naszych opinii (a nie

przeciwstawnych), co z kolei prowadzi do

przeceniania stopnia powszechności

naszych opinii (przypominamy sobie, że

większość myśli tak jak my). Ponadto,

własny pogląd może służyć jako

zakotwiczenie przy ocenie poglądów

innych ludzi.

Heurystyka symulacji

• Heurystyka symulacji to wydawanie sądu w

oparciu o umysłową symulację
(wyobrażenie) przebiegu z d a r z e ń.
Łatwość symulacji wpływa na treść sądu -
np. zdarzenia,  które łatwo sobie wyobrazić
wydają się bardziej prawdopodobne, co  ma
wiele interesujących konsekwencji. W
swojej klasycznej  demonstracji heurystyki
symulacji, Kahneman i Tversky (1982)
stawiali przed badanymi np. takie zadania:

I Kowalski, i Nowak spóźnili się o pół
godziny na swój lot.
Samolot Kowalskiego odleciał o
czasie.
Samolot Nowaka odleciał 25 minut
po planowym czasie.

• Który z nich bardziej się denerwował

z powodu spóźnienia?

• Albo

Adam zwykle nie bierze

autostopowiczów,ale w zeszłym

tygodniu wziął jednego, i ten go

obrabował.
Marek często bierze autostopowiczów. W

zeszłym tygodniu wziął znów jednego, a

ten go obrabował.
Kto bardziej żałuje, że wziął

autostopowicza - Adam czy Marek?

Znaczna większość badanych uważa, że

bardziej będzie się denerwował Nowak

niż Kowalski, a Adam bardziej będzie

żałował niż Marek. Powodem jest

łatwiejsze wyobrażenie sobie takiego

biegu wydarzeń, w którym Nowak

jednak dąży na samolot -

wystarczyłoby, żeby na jednych

światłach nie było korka, natomiast

trudniej sobie wyobrazić taki bieg

wydarzeń, przy którym Kowalski zdążył

na swój samolot - powiedzmy, aż trzy

korki musiałyby nie mieć miejsca.

Przypadek autostopowiczów ilustruje

regułę, że łatwiej sobie wyobrazić

alternatywę dla niezwykłego niż dla

zwykłego biegu wydarzeń - ponieważ

zabranie autostopowicza przez Marka

było niezwykłe, łatwiej da się

pomyśleć, że nie wziął autostopowicza

i owym fatalnym razem. Natomiast w

przypadku Adama, wymagałoby to

zmiany jego zwykłego sposobu

postępowania - w ogóle musiałby

zaprzestać zabierania osób do

samochodu.

Posługiwanie się heurystyką dostępności
prowadzi więc często do
m y ś l e n i a k o n t r f a k t y c z n e g o -
myślenia o tym, co mogłoby się zdarzyć,
choć się nie zdarzyło, to zaś wpływa na
nasze oceny i emocje. Negatywne
następstwa niezwykłych (rzadkich,
nietypowych) zdarzeń są oceniane jako
bardziej negatywne, gdyż łatwo sobie
wyobrazić ich lepszą alternatywę.
Natomiast negatywne następstwa zdarzeń,
dla których trudno sobie wyobrazić dobrą
alternatywę, są oceniane jako mniej
negatywne.

Nietrudno zauważyć, że heurystyka
symulacji jest pewną odmianą
heurystyki dostępności. W związku z
tym sądzić można, że również ta
pierwsza będzie prowadzić do
różnych tendencyjności sądów, jako
że najbardziej umysłowo dostępne
scenariusze zdarzeń wcale nie muszą
być najbardziej prawdopodobne.

Heurystyka

reprezentatywności

Heurystyka reprezentatywności to ocena
przynależności obiektu do kategorii
(klasy, rodzaju) na podstawie jego
podobieństwa do typowych egzemplarzy
tej k a t e g o r i i. Kategoryzując ludzi
np. do zawodów, opieramy się na
informacji, jak dalece dana osoba
wygląda na reprezentatywnego
przedstawiciela danego zawodu.

• Jeżeli ktoś jest cichy, zgarbiony,

zamknięty w sobie i nosi okulary,
założymy że jest raczej
bibliotekarzem niż rolnikiem. Jest to
całkiem rozsądne założenie - w końcu
większość bibliotekarzy wygląda jak
bibliotekarze, a większość rolników
-jak rolnicy.

Wyrazistość

Ważnym, choć często bezwiednym aspektem

kontekstu jest to, co decyduje o wyrazistości

obiektu naszych sądów. O b i e k t y w y r a z i s t

e t o t a k i e, które stanowią figurę na tle innych

wskutek tego, że są bardziej intensywne (np.

kolorowe, hałaśliwe), aktywne (poruszają się),

nieoczekiwane (chodzenie na rękach w bibliotece)

albo odróżniające się od innych, współobecnych

obiektów, w szczególności z powodu statusu

solisty. Wyrazista jest więc jedyna kobieta wśród

mężczyzn (bardziej niż ta sama kobieta w

towarzystwie innych kobiet), albo mężczyzna o

zielonych włosach, oczywiście z wyjątkiem

sytuacji, w których większość obecnych ma

zielone włosy.

Wyrazistość jest zjawiskiem powszechnym i ma
wiele konsekwencji dla przetwarzania informacji.

Po pierwsze, osoby (i inne obiekty) wyraziste

przyciągają więcej uwagi, wskutek czego są np.
lepiej pamiętane.

Po drugie, są spostrzegane jako wywierające

większy wpływ społeczny i bardziej
przyczyniające się do osiąganych przez grupę
wyników. Zapewne jest to jednym z powodów,
dla których szefowie zajmują z reguły pozycję u
czoła stołu - nawet jeżeli nic nie robią,
wyróżniona pozycja przestrzenna zapewnia
odpowiednie ich spostrzeganie przez
podwładnych.

Po trzecie, osoby wyraziste są oceniane

w bardziej krańcowy sposób: jedyny

kulturalny Rosjanin wśród Polaków

będzie spostrzegany jako bardziej

kulturalny niż wśród innych Rosjan (i ja

o bardziej niekulturalny, jeżeli

niestosownie się zachował).

Po czwarte, wyrazistość - głównie

wywołana statusem solisty - decyduje o

kategoryzacji spostrzeganego

człowieka, a więc o tym, przez pryzmat

jakiej struktury wiedzy informacja na

temat tego człowieka jest

przetwarzana.

Oczywiście każdy człowiek może być
kategoryzowany na wiele sposobów -
Anna Kamińska, siedemdziesięcioletnia
polonistka będzie traktowana jako
kobieta wśród swoich kolegów z pokoju
nauczycielskiego (uczy w technikum,
gdzie przeważają mężczyźni), jako
staruszka lub doświadczony nauczyciel
w gronie młodych polonistek
spotykających się w kuratorium, jako
Polka podczas zjazdu emerytowanych
nauczycielek w Berlinie itd.

Co ciekawe, wyrazistość wynikająca za

statusu solisty nasila spostrzeganie

danej osoby jako typoego

przedstawiciela schematu - np. jedyna

kobieta w otoczeniu mężczyzn jest

widziana jako bardziej kobieca niż ta

sama kobieta w otoczeniu innych

kobiet, a jej zachowanie w większym

stopniu zaczyna być interpretowane

przez pryzmat stereotypu kobiecości.

Kontrast i asymilacja

Ważnym elementem kontekstu w
procesie formułowania sądów jest
obecność innych obiektów niż obiekt
osądzany. Nietrudno przewidzieć, że
kiedy nauczyciel ocenia ucznia, na
ocenę tę mogą wpływać także
postępy innych odpytywanych
uczniów. Wpływ ten może mieć
postać asymilacji bądź kontrastu.

Efekt asymilacji polega na przesunięciu

oceny w kierunku informacji

kontekstowej, tzn. dodatni kontekst

podwyższa ocenę, albo ujemny kontekst

o b n i ż a o c e n ę. Z efektem tym

mamy do czynienia, gdy ocena średniego

ucznia rośnie wskutek tego, że jest on

oceniany w tym samym czasie, jak inni

dobrzy uczniowie, albo spada, kiedy jest

oceniany równocześnie z innymi, złymi

uczniami.

Efekt kontrastu polega natomiast na
odsunięciu oceny od informacji
kontekstowej, tzn. dodatni kontekst obniża
ocenę, albo ujemny kontekst podwyższa
ocenę. Z efektem tym mamy do czynienia,
gdy ocena średniego ucznia rośnie na tle
współocenianych z nim bardzo złych
uczniów, albo spada na tle równocześnie
ocenianych bardzo dobrych uczniów.

Warunkiem koniecznym zarówno

asymilacji, jak i kontrastu jest jakiś

stopień wieloznaczności ocenianego

obiektu. Jak już była o tym mowa,

warunek ten jest łatwy do spełnienia przy

ocenianiu osób, ponieważ dotyczące ich

dane (przede wszystkim zachowania)

cechują się sporą wieloznacznością.

Natomiast o tym, czy kontekst

doprowadzi do asymilacji, czy też do

kontrastu, decyduje włączanie-wyłączanie

informacji kontekstowej w umysłową

reprezentację ocenianego obiektu.

Najważniejszym wyznacznikiem
włączania-wyłączania jest  wielkość
różnicy między obiektem ocenianym
a obiektami  stanowiącymi kontekst.
Jeżeli różnica między kontekstem a
obiektem ocenianym jest  mała, to
występuje asymilacja, jeżeli różnica
jest duża - pojawia się  kontrast.

Tak więc, jeżeli oceniamy średniego

studenta Adama wkrótce po dość dobrym

studencie Bogdanie, ocena Adama będzie

nieco wyższa niż bez kontekstu- Adam

zostanie zasymilowany do Bogdana

wskutek małej różnicy między nimi

(podobnie dość mierny student Bogdan

mógłby obniżyć ocenę Adama). Jeżeli

jednak różnica między Adamem a

Bogdanem będzie duża, pojawi się efekt

kontrastu - jeżeli Bogdan jest wybitnym

studentem, to ocena Adama spadnie;

jeżeli zaś Bogdan jest bardzo złym

studentem, to ocena Adama wzrośnie.

Innym wyznacznikiem włączania-

wyłączania jest wspólna bądź odmienna

kategoryzacja obiektu ocenianego i

kontekstowego. Jeżeli obiekt oceniany

jest kategoryzowany jako przynależący

do tego samego rodzaju co obiekty

kontekstowe, to pojawia się asymilacja,

jeżeli obiekt oceniany i kontekstowy są

klasyfikowane do kategorii odmiennych,

to pojawia się kontrast.

Efekty asymilacji są w ocenach
częstsze niż efekty kontrastu. Wynika
to z tego, iż asymilacja jest procesem
automatycznym i bezwysiłkowym (nie
wymaga uwagi, woli i wolnych "mocy
przerobowych" umysłu). Obrazowo
mówiąc, asymilacja zwykle polega na
biernym "wlaniu się" kontekstu do
reprezentacji ocenianego obiektu.

Kontrast jest natomiast rezultatem
aktywnego przeciwstawienia się
wpływom kontekstu przez oceniający
podmiot. Kontrast zwykle dochodzi do
skutku na mocy procesów
kontrolowanych - wymaga aktu woli, a
więc pewnej motywacji, uwagi i wolnych
zasobów operacyjnych umysłu. Np.
kontrast zanika, jeżeli w momencie
wydawania ocen uwaga podmiotu jest
częściowo pochłonięta innym,
równolegle wykonywanym zadaniem.

• Mądrość potoczna przekonuje, że

dobry nastrój działa jak nałożenie
różowych okularów, dzięki którym
wszystko widzimy w przyjemniejszym
świetle, podczas gdy nastrój zły,
analogicznie, sprzyja czarnowidztwu.

Szczególną własnością nastroju jest

jego niespecyficzny, rozlany i

umiarkowany charakter. Nastrój nie

ma wyraźnego źródła i odniesienia - w

przeciwieństwie do emocji, które mają

wyraźne zakotwiczenie - gniewamy się

na Jacka, a kochamy Placka, jednak

trudno byłoby powiedzieć, że jesteśmy

w złym nastroju z powodu konkretnej

osoby czy innego bodźca. Ta różnica

między nastrojem a specyficznymi

emocjami ma dwie interesujące

konsekwencje.

Po pierwsze, choć emocje bywają z reguły
silniejsze od nastrojów, ich wpływ na
nasze sądy jest zwykle mniejszy, bowiem
pozostaje ograniczony jedynie do treści
związanych z konkretną emocją. Na
przykład strach podnosi ocenę ryzyka,
ale nie wpływa na przypisywanie winy,
podczas gdy gniew odwrotnie - wpływa
na przypisywanie winy, ale nie ocenę
ryzyka.

Po drugie, nastrój można traktować jako
ogólną informację o relacji jednostki z
otoczeniem. Dobry nastrój informuje o
tym, że otoczenie nie sprawia
problemów i nie wymaga podejmowania
żadnych szczególnych działań. Zły
nastrój - odwrotnie, że otoczenie stwarza
problemy i konieczność podejmowania
jakichś działań zaradczych.

W konsekwencji, nastrój jest czynnikiem
decydującym o tym, czy przetwarzania
informacji ma charakter pobieżny i
heurystyczny, czy też głęboki, dokładny i
przemyślany. Ludzie w dobrym nastroju
bardziej pobieżnie przetwarzają
informacje - silniej ulegają heurystyce
dostępności, łatwiej popadają w skrypty,
stereotypy i uprzedzenia, zaś w trakcie
perswazji słabo rozróżniają między
argumentami silnymi i słabymi.

Natomiast w nastroju negatywnym ludzie
stają się bardziej uważni - mniej ulegają
heurystykom i stereotypom,
uwzględniając zindywidualizowaną
informację na temat spostrzeganych
osób, a w trakcie perswazji bardziej
ulegają argumentom silnym niż słabym.

Ważnym rodzajem schematów są
stereotypy powiązane z
uprzedzeniami i dyskryminacją;
wszystkie one są zwykle przejmowane
od otoczenia społecznego i mogą
wynikać z międzygrupowego konfliktu
interesów przenoszenia agresji i
naturalnych procesów kategoryzacji
napotykanych osób.

Schematy ukierunkowują proces

poszukiwania danych, decydują o

sposobie ich rozumienia (przez

asymilację wieloznacznych danych do

schematu) i zapamiętania, w którym

ważną rolę odgrywają procesy

rekonstrukcji przypominanych zdarzeń

na podstawie schematu. Posługiwanie

się schematami ułatwia i przyspiesza

przetwarzanie danych, szczególnie w

niesprzyjających warunkach.

Sądy o świecie społecznym są silnie

uzależnione od wyrazistości ocenianych

obiektów, własnych stanów oceniającego

podmiotu (w szczególności nastroju) oraz

od innych współocenianych obiektów,

które wpływają na oceny przez asymilację

albo kontrast. Wiele omawianych w tym

rozdziale procesów może przebiegać w

sposób bardziej automatyczny lub

bardziej kontrolowany w zależności od

warunków, w jakich mają one miejsce.

Document Outline