Pedagogika hermeneutyczna – propozycja 

intencjonalna (?)

twórcy i przedstawiciele:

H.G.Gadamer, Prawda i metoda,
Habermas, Teoria i praktyka,
M. Haidegger, Bycie i czas (ujęcie fenomenologiczne, tzw. 

„bycie w świecie” -Desain),

 R. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie.

polscy przedstawiciele: J. Rutkowiak, T. Szkudlarek, R. 

Kwaśnica, Z. Melosik, M. Reut, A, Folkierska,

 
różne ujęcia hermeneutyki:

•

definicja słownikowa, jako tzw. teoria interpretacji, w ujęciu 

         filologicznym, (NIE)

•

przekaz światopoglądowy nazywany ontologią rozumienia. 

        Człowiek we wszystkim, co czyni, skazany jest na sens. 
        Rozumienie, bowiem to ontyczna cecha jednostki 

przedrefleksyjnie 

         związanej z byciem

. 

różne ujęcia hermeneutyki (cd):

•       Podstawę hermeneutyki stanowi tzw. koło 

hermeneutyczne,            polegające na tym, że punkt 

wyjścia refleksji jest jednocześnie    jej punktem dojścia. 
             Istnienie owego koła przyjęte jest w krytyce   

hermeneutycznej      z całą świadomością tego, iż nie  

istnieje żadna myśl, która    

byłaby bezzałożeniową, 

myślą „czystą”: „rozumiemy tylko   

to, co już wiemy” - 

Gadamer     

       

Rys. Koło hermeneutyczne                 

                                                                    R – rozumienie
                                                                    T – tekst (teoria)

(

cd):

•       przedmiot hermeneutyki można zredukować do 

„rzeczywistości     językowej”. Wszystko, co da się 

zrozumieć – jest językiem  

•       wg. Diltheya - rozumienie -  jako metoda badania 
(rozumienie   wyższe, niższe),

•       rozumienie nie jako tzw. „wczuwanie się” - poza 
psychologią, jako  

tzw. sposób bycia,

•        wg. M. Heideggera - rozumienie nie w ujęciu 
epistemologicznym   ale ontycznym jako pytanie o sens 
bycia  - poprzez dialog,  
  
zgodnie z tezami:

M. Bachtina, ....„Życie jest dialogowe z natury. Żyć, znaczy 
uczestniczyć     

w dialogu, pytać, słuchać, odpowiadać, 

zgadzać się..”
W. Bibler - ...”spór z samym sobą - „Ja” i inne „Ja”, jako 
przejście do tzw. 

dialogiki, z, której wynika tzw. zasada 

polifoniczności,

• różne, w różny sposób uprawomocnione DYSKURSY,

• w ramach DIALOGU, w którym znaczenia nabiera : pytanie, 
słuchanie,     
wątpliwości, tolerancja i przedrozumienie - jako kategorie 
pedagogiczne,

           stąd pytanie o przedrozumienie ? - czym jest?,
         

•     aprioryczne kategorie umysłu,

•     czystą świadomością,

•     podświadomością,

•     językiem, który narzuca konceptualizację świata,

•     racjonalnością,

      Przedrozumienie to także inaczej: wiedza „uprzednia”, 
„milcząca”, „cicha”, „pierwotna”, „implicitna”, „głęboka”, 
„ukryta”, „aprioryczna”, „przedwiedza”, „przedsądy”, 
„presumpcje”, warunki możliwości wiedzy”, „pojęciowe ramy 
wiedzy”, „ukryty język wiedzy, „struktury sensotwórcze”, 
„idee regulatywne doświadczenia”, itp. 
    To utajone przesłanki naszego myślenia, tego „czegoś”, 
co nas skrycie określa, co wyznacza horyzont, w którym byt 
się ukazuje.

      Definicja  ... „ to uwikłanie w to wszystko co przemawia 
jako przekaz. Jego źródłem jest nasze zadomowienie w 
tradycji, nasze pierwotne obeznanie ze światem....” ,

 z tego wynika:

•     możliwość rozumienia, określenia sensu,

•     możliwość tworzenia pojęć, 

•     wzorce i kategorie kultury, 

•     sposób widzenia świata,

•     tzw. „milcząca wiedza”, jako tzw. niejawna wykładnia sensu,

•     wiedza „obiektywnie” opisująca świat,

•     tzw. działanie z ukrycia (ex post) - oczywiste i naturalne,

      teza:
      ...o przedrozumieniu zapominamy tak jak o języku, stąd 
należy ulegając władzy zapomnienia, pamiętać o tym 
zapomnieniu, i stawiać pytania drugiego stopnia - 
KRYTYCZNE o:
     

•     przesłanki wiedzy, rozumienie warunkowego charakteru 
wiedzy,

•     prawdę,

•     sens, 

•     wolność,

•     źródła i granice wiedzy,

          Z edukacyjnego punktu widzenia – uwzględniając 

różnice w metafizycznym i egzystencjalnym 
(hermeneutycznym) pytaniu o przedrozumienie – 
konkluzje przedstawiają się następująco: 

1.    Edukacja jest – jeśli tak można powiedzieć – 

„pomysłem” (fenomenem) metafizycznym. Jest nim w tym 
sensie, że pytanie pedagogiczne  - które jakkolwiek byśmy je 
wypowiedzieli, pyta zawsze o to samo: jakiego człowieka i 
jak należy kształtować? 

2.    Edukacja jest w ogóle możliwa (sensowna) i prawomocna 

dzięki metafizycznemu (celowościowemu) myśleniu o 
świecie, innych ludziach oraz o sobie samym., 

3.    Teraźniejszość jako czas metafizyki jest czasem sporu 

o edukację. Ujawnia on, że dzisiaj mamy do czynienie 
zarówno z kryzysem, jak i renesansem pytania 
pedagogicznego. 

     Teraźniejszość jest czasem kryzysu instrumentalnej, 

(przedontologicznej i przedkrytycznej) wersji tego pytania. 
Ale ów kryzys nie jest przegraną edukacji jako 
celowościowego myślenia o człowieku, 

4. Edukacja pozostaje nadal „wywoływaniem pożądanych 

zmian w człowieku”, tyle tylko, że inaczej myślimy o tym, 
na czym ma polegać owo „wywoływanie pożądanych 
zmian”, i o tym, „ku czemu mają one prowadzić”. 

5. Współczesny spór o edukację jest, więc w istocie sporem 

tych dwóch metafizycznych (celowościowych) sposobów 
zapytywania o człowieka. Spór ów, jak i sama edukacja 
pozostaną dla nas, ludzi ukształtowanych przez 
kulturę Zachodu, czymś koniecznym, oczywistym i 
sensownym dopóty, dopóki naszą naturą będzie metafizyka. 

Kultura „hermeneutyczna” projektowana przez H. 

Gadamera reguluje, działania komunikacyjne wyposażone 
jednocześnie w sens światopoglądowy związany z refleksją 
nad założeniami semantyki tych działań. 

Może być odczytana jako postulat wprowadzenia 

światopoglądu na powrót w obszar codziennej 
aktywności „życiowej” jednostki w momencie dezintegracji 
tradycyjnych systemów światopoglądowych i w konsekwencji 
rozproszenia oraz „uprywatnienia” wartości. 

 

 

 

 

 

Cechą 

charakterystyczną 

powyżej 

scharakteryzowanej  propozycji  –  która  może  stanowić 
aksjologiczne  „zaplecze”  koncepcji  edukacyjnych  –  jest  jej 
antykonsumpcyjny  i  antytechnologiczny  charakter. 
Zarówno  hermeneutyka,  jak  i  np.  egzystencjalizm 
przeciwstawiają 

się 

światopoglądowi 

konsumpcyjnemu. 
          Są  opozycyjne  wobec  tzw.  cywilizacji  scjentystycznej. 
Przeciwstawiają  się  lękowi  przed  istnieniem  i  ucieczce  od 
cierpienia 

w 

bezpośredniość 

życia 

codziennego 

traktowanego 

jak 

realność 

niekwestionowalna 

i 

samowystarczalna. 
        Trwają  przy  wartościach  osobowych  akcentując 
pozorność  barier  społecznych,  uznając  za  wartość 
nadrzędną 

międzyjednostkowe 

oraz 

międzygrupowe 

porozumienie. 
    Stąd tolerancja i postawa otwarta względem różnych 
zespołów przekonań światopoglądowych. 
    Postulat żeby „być”, a nie żeby „mieć” – wyraża się w 
indywidualizowaniu  własnego  życia,  ale  zarazem  w 
wykraczaniu poza sferę prywatności. 

Krytyka:

      wg. J. Kmity, intuicjonizm, irracjonalizm (możliwość 
wykorzystania tzw. nawisu epistemologicznego) i:
 

•     swoisty sposób rozumienia interpretacji: definicja ...„to 
konieczny      warunek „rozumienia”, której to interpretacji 
hermeneutyka 

podejmuje się sama, bądź tworzy jej 

przesłanki i wskazuje na 

konieczność jej podjęcia każdej 

jednostce.....(...)..,
    

• ...”poprzez aktywność interpretacyjną jednostki podejmują 
- w myśl 

światopoglądowego przekazu hermeneutyki - 

wysiłek istnienia, 

wynikający z pojmowania świadomości 

indywidualnej jako  czegoś, co „zadane”, co należy dopiero 
przez partycypację w 

kulturze stworzyć, wykształcić, a nie 

czegoś, co absolutnie i 

przedkulturowo dane...”,

aplikacje pedagogiczne: Joanna Rutkowiak, Pytanie. Dialog. 
Wychowanie, PWN, 1992,

•     pytanie,  w szerszym sensie, kiedy sygnalizuje ono 
ustawiczność 

poznania (tzw. koło hermeneutyczne) ....” 

w pytaniu żyje nasza 

wiedza...” (…) ...” pytanie otwiera i 

ogranicza ją zarazem...”,

•     dialog ( i pytanie) nie jako narzędzie pracy nauczyciela, 
ale jako 

…”idee przewodnie przepajające całokształt 

wychowania, a 

tym samym wszelkie jednostkowe 

poczynania  wychowawców”… 

- ujęcie holistyczne 

myślenia teoretyczno-praktycznego