Maria Gordon
Psychologia
penitencjarna
Maria Gordon
Psychologia
penitencjarna
Wykład 2
„Historyczny rozwój
systemów
penitencjarnych”
Kara kryminalna
• osobista dolegliwość ponoszona przez
sprawcę jako odpłata za popełnione
przestępstwo, wyrażająca potępienie
czynu i wymierzana w imieniu państwa
przez sąd (Gardocki, 2002)
• dolegliwość wyrządzana sprawcy czynu
będącego przestępstwem przy pomocy
środków przymusu państwowego, jest
wyrazem ujemnej oceny społecznej
czynu i jego sprawcy (Krukowski, 1979)
Cele kary
prewencyjny, zapobiegawczy
odstraszający
sprawiedliwościowy
izolacyjny, eliminacyjny
ochronny
kompensacyjny
poprawczy, resocjalizacyjny
Rodzaje kar w polskim kodeksie
karnym:
• kara pozbawienia wolności, ograniczenia
wolności, grzywna, praca na cele
społeczne;
• kary dodatkowe - pozbawienie praw
publicznych,
pozbawienie
praw
rodzicielskich,
zakaz
zajmowania
określonych
stanowisk,
zakaz
wykonywania
zawodu,
prowadzenia
pojazdów mechanicznych, konfiskata
mienia, podanie wyroku do publicznej
wiadomości
Kara pozbawienia wolności
1 ) Okres niewolnictwa i feudalizmu
- narzędzie brutalnego odwetu
- środek do osiągnięcia innych celów -
przetrzymywanie w więzieniu do
czasu
wykonania wyroku śmierci
(lochy, tortury,
brak pożywienia, powietrza, ubrania)
Kara pozbawienia wolności
2 ) XVI wiek - początek reform więziennych
pod wpływem epoki oświecenia - domy
poprawy (opieka duchowa, praca, karność
- włóczędzy, żebracy,
młodociani przestępcy, prostytutki
- krnąbrni chłopcy, a później również
dziewczynki oddawani przez rodziców
- przestępcy dorośli skazywani na 10 – 20 lat
Kara pozbawienia wolności
• Domy poprawy i domy pracy
przymusowej w Anglii i Holandii
cel - poprawa przestępców (moralna)
metody – praca i praktyki religijne
• Zakłady amsterdamskie – 1589-96
zatrudnienie odpłatne
kształtowanie postaw moralnych
nauka czytania i pisania
izolacja w nocy
Kara pozbawienia wolności
•
Przytułki w Anglii, Holandii, Włoszech (druga
połowa XVII i XVIII wiek) – Filippo Franci
Poprawa przestępców
Placówki wychowawcze pozostające pod
wpływem kościoła (np. przytułek św. Michała
w Rzymie założony - przez papieża Klemensa
XI -1703)
zamknięcie w celi dla pokuty
umoralnianie drogą samotności
wspólna praca z zachowaniem milczenia w
dzień
nauka rzemiosł
(kadra: pastor i nauczyciel)
Kara pozbawienia wolności
3) System celkowy, XVIII w (Howard i
Bentham) Więzienie w Gandawie –
poprawa przestępców, cele pojedyncze
(w rzeczywistości funkcje represyjne i
prewencyjne)
Pierwszy system penitencjarny w świecie –
taki
sposób
wykonywania
kary
pozbawienia wolności, który był jednolity i
obejmował swym zasięgiem znaczne
obszary.
Idee Howarda
– apostoł uciśnionych w w
ciemnych lochach
(‚O stanie więzień’-
1777):
• kary, które odbierają skazanym nadzieję
powrotu do życia w społeczeństwie nie
powinny być stosowane,
• w więzieniach powinno być wprowadzone
kształcenie umysłowe i wychowanie religijne,
• w więzieniach powinna być wykonywana
praca społecznie użyteczna,
• w więzieniach należy stosować odosobnienie
skazanych,
• więźniów
pracowitych
i
wykazujących
poprawę należy zwalniać przed terminem.
Od 1777 roku przez około 100 lat w
Europie i Stanach Zjednoczonych
Odmiana pensylwańska (1790)
–
bezwzględne osamotnienie przez całą
dobę, nakaz milczenia, czytania biblii i
kontemplacja
Odmiana auburnska (1816)
– 3 grupy
więźniów: całkowicie izolowani (liczne
zgony i choroby psychiczne), izolowani
przez 3 dni w tygodniu, izolowani tylko w
nocy
Poprawie przestępców
przeszkadzały:
• bezczynność
• osamotnienie
• nakaz milczenia i brak możliwości
porozumiewania się
Podstawa: poglądy szkoły klasycznej
w
prawie
penitencjarnym
o
bezwzględności, dolegliwości kary i
jej funkcji odstraszającej.
4 ) System progresywny, druga połowa XIX
wieku
(francuski penitencjarysta Charles Lukas)
Wpływy
szkoły
pozytywnej
w
prawie
penitencjarnym- poprawa przestępcy
• Cel
-
wychowanie
przestępców,
ich
uspołecznienie
• Podstawa
wychowania
-
klasyfikacja
przestępców
• Podział czasu kary na zróżnicowane fazy,
różniące się zakresem przywilejów i
stopniem swobody
• Warunkowe przedterminowe zwolnienie
Zalety:
• podział okresu odbywania kary na etapy
różniące się zakresem przywilejów i
swobody poruszania się (zróżnicowanie
warunków odbywania kary)
• zerwanie z nakazem milczenia
• określenie wychowania jako celu
• wprowadzenie
instytucji
warunkowego
przedterminowego zwolnienia i okresu
próby
• stworzenie
warunków
sprzyjających
rozwojowi osobowości poprzez wzajemne
kontakty
Wady:
• izolacja celkowa w pierwszej fazie kary
• sformalizowany system ocen (kreski,
marki)
• brak pracy osobo poznawczej
• ograniczenie systemu do skazanych na
kary długoterminowe.
(Nadal funkcjonują pewne elementy – wolna
progresja)
5 ) Zakłady dla nieletnich i młodocianych w drugiej
połowie
XIX wieku – różnicowanie zakładów w zależności od
kategorii przestępców (początek typologii zakładów)
(
Międzynarodowy Kongres Penitencjarny w Paryżu w
1895r.)
Zakłady borstalskie w Anglii
Kolonie rolniczo – rzemieślnicze w Polsce
- cel: poprawa i odbudowa moralna
- metoda:
pierwszy okres
– ciężka praca fizyczna,
drugi okres
– nauka zawodów,
zróżnicowany
zakres obowiązków i ulg, ćwiczenia
fizyczne,
współzawodnictwo, zdrowe odżywianie,
atmosfera, liczna i wartościowa kadra
wychowawcza
6 ) Reformy penitencjarne na początku XX
wieku (Vervaeck w Belgii)
– klasyfikacja skazanych oparta na
badaniach naukowych (m.in. zakłady dla
psychicznie chorych, z zaburzeniami
psychicznymi, młodocianych, pierwszy
raz karanych, recydywistów)
- Komisja do badań biologiczno –
kryminologicznych w Polsce
(1933)
Rozwój klinik diagnostycznych i
klasyfikacyjnych.
Rozwój więziennictwa w Polsce
• Średniowiecze – brak podstaw prawnych,
brutalny odwet, wieża dolna i wieża górna
(wobec szlachty)
• Domy poprawy w Warszawie (1736) –
poskromienie i poprawa złych i swawolnych
ludzi (przymusowa praca
• Więzienie Marszałkowskie ( Marszałek
Lubomirski, 1767) – zatrudnienie, opieka
lekarska, odwiedziny bliskich, prawo do
skarg
Polska XVIII i XIX wiek
• Zacofanie więziennictwa w porównaniu z
zachodem Europy, gdzie coraz szerzej
postulowano wychowawczy cel kary
• Reformatorzy: J. U. Niemcewicz (1807 –
projekt reformy, K. Potocki, A. Zamojski, H.
Nakwaski (krytyka systemu celkowego,
propozycja kolonii rolnych)
• F. Skarbek – typologia przestępców (afekt
lub nędza - skłonność do zła), budowa
więzień
Więziennictwo polskie
• 1918 – pierwszy w historii polski kodeks
karny
• Kierowanie więziennictwem przez F. Skarbka
(1930) – oddzielenie więźniów karnych od
śledczych, opracowanie statystyki
więziennej (27% recydywiści), organizowanie
opieki nad młodzieżą moralnie zagrożoną,
nacisk na znajomość psychologii przestępcy.
• Ograniczenia finansowe i wynikające z
politycznej sytuacji Polski
7 ) Teoria nowej obrony społecznej (po II Wojnie
Światowej) – resocjalizacyjne i pedagogiczne
cele
kary. (Cramatica – Włochy, Ancel – Francja)
• Krytyka
pojęcia
przestępcy
(zachowanie
aspołeczne) i kary pozbawienia wolności
• Ograniczenie kar kryminalnych
• Stosowanie środków ochronnych prowadzących
do resocjalizacji przestępców bądź środków
uniemożliwiających
popełnienie
kolejnego
przestępstwa
• Nacisk na osobę przestępcy, a nie na czyn
• Indywidualizacja w wykonywaniu kary
• Udział specjalistów – lekarzy, psychologów