Etyka

Cnota

(łac. virtus, gr. ἀρετή - arete)

= nabyta, wyćwiczona, trwała predyspozycja do

czynienie dobra

= nabyta, wyćwiczona, trwała predyspozycja do

przestrzegania zasad moralnych

Cnotami zajmuje się aretologia — dział tzw. filozofii

praktycznej dotyczący sprawności moralnych

i poznawczych.

Cnota

Cnota jest bardzo starym pojęciem. Zanim pojęcie to zostało

wprowadzone przez Sokratesa w kontekst refleksji etycznej i

uzyskało odpowiednią do tego kontekstu treść, "cnota" była

rozumiana przez Greków ogólnikowo, jako tężyzna życiowa,

dzielność, sprawność w spełnianiu zawodowych czynności.

Sokrates (469 –399 p.n.e.) uznał cnotę za najwyższe dobro,

cenniejsze niż zdrowie, bogactwo czy sława,

dobro, którym warto zajmować się z perspektywy filozofii.

Cnota wynikała z wiedzy, z cnoty natomiast szczęście.

Na ukształtowanie się europejskiego pojęcia cnoty wpływ

miały zarówno intelektualizm etyczny Sokratesa jak i

teoria czterech cnót Platona, do których nawiązywał

Arystoteles

Cnota

Sokrates (469 –399 p.n.e.)

utożsamiał cnotę z wiedzą i w efekcie mówił o

cnocie mądrości.

Platon (ok. 427–347 p.n.e.)

wyróżniał już cztery cnoty:

mądrość, męstwo, umiarkowanie i

sprawiedliwość.

Arystoteles (384–322 p.n.e.)

uważał, że każde działanie ma swoją cnotę i wielość

cnót podzielił na dwie grupy, na

cnoty dianoetyczne (intelektualne) i cnoty

etyczne.

Cnota

U Arystotelesa

mądrość

okazała się najważniejszą z cnót dianoetycznych,

zwyciężając z takimi jak: sztuka /= znajomość reguł i umiejętność
posługiwania się nimi/ czy inteligencja.

Za najważniejszą z cnót etycznych, do których Arystoteles zalicza
takie jak: męstwo, umiarkowanie, hojność, wielkoduszność, dowcip,
uprzejmość, uzasadnioną dumę, łagodność, prawdomówność, umiar w
uczuciach, słuszne oburzenie itp. Za podstawę rozsądnego działania i
gwarancję wyboru właściwych środków uznał on –

roztropność

W koncepcji Arystotelesa
cnota jest przeciwieństwem wad i pojawia się jako

złoty

środek

między skrajnościami

np. godność między wadami zarozumialstwa i służalczości,
męstwo między wadami tchórzostwa i zuchwalstwa,
hojność między wadami skąpstwa i rozrzutności.

Cnota

W szkole kynickiej, której założycielem był

Antystenes z Aten (ok. 436–ok. 366 p.n.e.),

początkowo uczeń Gorgiasza (ok. 475–ok. 375 p.n.e.), później zwolennik Sokratesa (469 –399 p.n.e.),

przeciwnik Platona (ok. 427–347 p.n.e.) w kwestii systemu idei:

cnota jest środkiem osiągania szczęścia i polega na

uniezależnieniu się od potrzeb, wyzbyciu się pragnień,

mężnym znoszeniu niedostatku

Zdobywamy ją nie jak u Sokratesa dzięki aktywności intelektualnej, lecz w

wyniku łączenia wiedzy z praktycznym działaniem.

Mędrzec kynicki rezygnując ze wszystkiego staje się wolny, znajduje się

jakby ponad prawem stanowionym przez człowieka i ponad

społeczeństwem, współistnieje z naturą podporządkowując się jej prawu.

Tak pojęta cnota prowadzi do dobrowolnego wyboru życia żebraczego,

bez mieszkania, wyszukanego jedzenia, eleganckiego ubrania, bez

rodziny, przyjaciół, bez niczego, co mogłoby zniewolić.

Cnota

Znaczący wkład w refleksję na temat pojęcia cnoty wnieśli stoicy.

Przekonani, że

cnota jest warunkiem dostatecznym

szczęścia

uznali ją za

jedyne prawdziwe dobro.

Z perspektywy kultu natury, który był specyficzny dla stoickiego

poglądu na świat.

Życie cnotliwe, to życie zgodne z rozumną i boską naturą,

czyli dostosowujące się do jej harmonii.

Byli przekonani, że jedno prawo rządzi całą naturą, nie

wyłączając człowieka.

Ponieważ natura jest rozumna, więc życie zgodne z nią jest też

zgodne z rozumem i wolne od namiętności.

Cnota

Pojęcie cnoty występuje też w

filozofii chrześcijańskiej.

W etyce Augustyna (354 – 430)

Cnota jest umiejętnością

dobrego i moralnie rzetelnego życia,

umiejętnością ugruntowaną

nawykiem.

Podstawą tej cnoty jest miłość Boga.

Cnota

Tomasz z Akwinu (1225 - 1274)

określa

cnotę jako nawyk,

ale uważa, że ten nawyk nie jest tylko wynikiem

działania,

lecz że jest człowiekowi wrodzony lub dany przez Boga.

W efekcie cnoty dzieli na dwa rodzaje:

cnoty naturalne i cnoty nadprzyrodzone.

Do pierwszych zalicza

roztropność, sprawiedliwość, wstrzemięźliwość i męstwo.

W wyniku analizy drugich odróżnia

cnoty teologiczne, czyli boskie (wiara, nadzieja i miłość),

nadprzyrodzone odpowiedniki naturalnych cnót umysłowych

i obyczajowych,

oraz dary Ducha Świętego.

1
1

Cnota

4 cnoty kardynalne (łac. Cardo – zawias):



Roztropność- usprawnienie samego rozumu,

aby był zdolny takie dobro odczytać



Umiarkowanie – umiejętność i panowanie

nad uczuciami przyjemnymi i przykrymi,



Męstwo – panowanie nad uczuciami strachu

i bólu,



Sprawiedliwość – ma tak wychować wolę,

aby miała ona na względzie nie tylko nasze

osobiste dobro ale także dobro innych ludzi,

sprawiedliwość jest więc stale wolą

oddawania tego co komuś się należy.

1
2

Cnota

W ujęciu personalistycznym wszystkie te

cnoty rozumieć należy jako postacie miłości

(forma virtutum)

odniesione do

poszczególnych dziedzin ludzkiego

działania.

Rozróżnienia poszczególnych cnót

kardynalnych nie należy jednak rozumieć w

sensie podziału logicznego (nie występuje

tu cecha rozłączności);

w rzeczywistości każda z cnót kardynalnych

zawiera w sobie elementy pozostałych cnót.

1
3

Cnota

W ujęciu personalistycznym wszystkie te

cnoty rozumieć należy jako postacie miłości

(forma virtutum)

odniesione do

poszczególnych dziedzin ludzkiego

działania.

Rozróżnienia poszczególnych cnót

kardynalnych nie należy jednak rozumieć w

sensie podziału logicznego (nie występuje

tu cecha rozłączności);

w rzeczywistości każda z cnót kardynalnych

zawiera w sobie elementy pozostałych cnót.

1
4

Cnota

Cztery cnoty kardynalne są ze sobą

wzajemnie powiązane, choć nie są
sobie równe.



Najważniejszą jest roztropność,



potem sprawiedliwość,



następnie męstwo,



a na koniec umiarkowanie

1
5

Cnota

Roztropność – auriga virtutum (woźnica

cnót)

Św. Augustyn definiował roztropność jako

umiejętność poznania tego, co dobre i

do czego mamy dążyć, jak również

tego, co złe i czego mamy unikać.

Natomiast etymologicznie łacińskie słowo

prudentia wywodzono z dwu słów: porro i

videns (Izydor z Sewilli), co oznaczało

umiejętność widzenia dalej, czyli

przewidywania

1
6

Cnota

Czynności spełniane przez rozum:



Poznanie dla samego poznania (theoria)



Poznanie pojetyczne (przyporządkowaniu

poznaniu określonego wytworu)



Poznanie moralne (poznanie dobra dla

konkretnego człowieka)

Celem roztropności jest dobro ludzkie

(dotyka więc poznania moralnego).

To umiejętność poznania środków, które

prowadzić mają do obranego celu

1
7

Cnota

Poznanie roztropnościowe jest poznaniem

złożonym.

Fazy roztropności:



namysł (próbujemy tu zobaczyć, jakie

środki mamy do dyspozycji, o jakie musimy się

postarać)



rozmysł (staramy się znaleźć środek

najodpowiedniejszy)



roztropność wąsko pojęta (utożsamić ją

można z wyborem, czyli z decyzją: ten oto

środek wybieram).

1
8

Cnota

Składniki roztropności:



Pamięć (memoria)



Umiejętność czytania rzeczywistości

(intellectus)



Otwartość na rady innych (docilitas)



Domyślność (sollertia)



Zdrowy osąd (ratio)



Umiejętność przewidywania (providentia)



Oględność (circumspetio)



Zapobiegliwość (cautio)

1
9

Cnota

Umiarkowanie wprowadza ład w sposób

realizacji potrzeb związanych zwł. z
dwoma podstawowymi popędami
człowieka: popędem
samozachowawczym i seksualnym.

Dzięki cnocie umiarkowania popędy te

realizowane są zgodnie z rozumną
naturą osoby ludzkiej jako podmiotu
rozumnie wolnego.

2
0

Cnota

Męstwo jest cnotą usprawniająca wolę

człowieka do przezwyciężania trudności
na drodze do realizacji dobra powinnego;

uzdalnia ono człowieka do panowania

nad uczuciami (leku, strachu), np. w
obliczu groźby pozbawienia człowieka
ważnych dla niego dóbr lub obietnicy ich
uzyskania za cenę działania moralnie
niegodziwego.

2
1

Cnota

Dwie formy męstwa:



atak



wytrzymanie oporu

2
2

Cnota

Sprawiedliwość jest cnotą usprawniającą

jej podmiot do oddania każdemu tego,
co mu się należy (suum cuique reddere)
w obszarze tzw. dóbr dla osoby, ze
względu na powinność afirmacji dobra,
którym jest sama osoba, czyli w imię
miłości osoby.

2
3

Cnota

Sprawiedliwość dzieli się na:



sprawiedliwość współdzielcza (wiąże każdego człowieka z tytułu

przynależenia do pewnej społeczności, której coś się należy ze

strony każdego z nas; bez niej społeczność musiała upaść)



Sprawiedliwość wymienną (sprawiedliwość w wymianie

świadczeń pomiędzy jednostkami)



rozdzielczą (sprawiedliwość odnosząca się do działań legalnej

władzy w stosunku do obywateli);



legalna (sprawiedliwość w relacji obywatela do legalnej władzy).

Podstawową miarą sprawiedliwości jest to, co należne osobie z racji

tego, że jest osobą (dlatego chociaż przestępcy jako przestępcy

należna jest kara, to przestępcy jako osobie należna jest

afirmacja).

2
5

Wady moralne

Jako ujemna cecha moralna wada stanowi

osłabienie woli w dążeniu do dobra, ale nie

pozbawia człowieka wolności działania.

Powstaje ona przez dłuższe popełnianie

jakiegoś grzechu i niszczy dotychczasową

łatwość spełniania czynów dobrych (cnotę).

Człowiek działając pod naciskiem jakiejś

wady ma coraz mniej oporów i trudności i

nie doświadcza niepokojów sumienia. Może

nawet odczuwać specyficzną wewnętrzną

przy jemność, nawet w przypadku czynów

odrażających. Wady szczególnie mocno

zakorzenione zwane są nałogami.

2
6

Wady moralne

Wśród innych wyróżnia się grupę wad

szczególnie szkodliwych zwanych

wadami głównymi (vitia capitalia).

Używana czasami nazwa "grzechy główne"

nie jest słuszna, bo nie chodzi tu o

pojedyncze uczynki, nawet ciężkie, ale o

sprawności, trwałe usprawnienia do

spełniania czynów moralnie złych. Noszą

miano wad głównych, bo ich zatruwający

wpływ na psychikę jest wyjątkowo silny.

2
7

Wady moralne

Tradycyjnie wymienia się ich siedem:

- pycha - nieumiarkowana żądza wywyższania siebie, z której bezpo

średnio rodzi się próżność (żądza zewnętrznego uznania, szukania po

chwał itp.);
- chciwość - nieumiarkowane pożądanie dóbr materialnych, łatwo

rodzące skąpstwo; jej wpływ jest tak destrukcyjny, że św. Paweł pisze,

że "korzeniem wszelkiego zła jest chciwość pieniędzy" (1 Tm 6, 10);
- nieczystość - nieuporządkowana żądza przyjemności płciowej;
- zawiść - utrwalony stan smutku z powodu czyjegoś dobra; łatwo

prowadzi do nienawiści, gniewu, oszczerstw, obmów itp.;
- nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu - choć wyraża się w grzechach

na ogół lekkich (nieopanowania siebie), prowadzi do licznych innych

wad i wykroczeń, jak lekkomyślność, niesprawiedliwość, nieczystość itp.;
- gniew - nieopanowana żądza zemsty prowadząca do wybuchów

złości, obelg, kłótni, bluźnierstw itp.;
- lenistwo, zniechęcenie - stałe zniechęcenie do dóbr duchowych, do

stałej pracy nad sobą.

Document Outline