PEDAGOGIKA 
ANTYAUTORYTARNA

Bogusław Śliwierski

 

 

Pedagogika antyautorytarna jest prądem pedagogicznym, który 
nawiązuje najsilniej do pajdocentryzmu i pedagogiki Nowego 
Wychowania.1 Uwydatnia w swoich przesłankach rolę swobody i 
indywidualności nie tylko w odniesieniu do rozwoju dziecka, ale 
także do wychowawców. Przedstawiciele tego nurtu upomnieli się 
o poddanie głębokiej rewizji konserwatywnego, autorytarnego w 
swojej istocie modelu wychowania i edukacji. 

Okres przed i po II wojnie światowej to czas wzmagającego się 
totalitaryzmu na świecie (bolszewizm, hitleryzm, stalinizm), 
podział świata na strefy wpływów ideologicznych, politycznych i 
ekonomicznych, który pogłębił stan rozczarowania wobec nauk 
humanistycznych, w tym zwątpienie w moc oddziaływania 
pedagogicznego na życie codzienne. 

 

 

Przedstawiciele nurtu politycznego zabiegają o wolna 
osobowość jednostek ludzkich w wolnym społeczeństwie. 
Traktują zatem wychowanie jako element czy środek walki 
klasowej do rewolucyjnej zmiany społeczeństwa z 
kapitalistycznego na socjalistyczne, z klasowego na 
bezklasowe lub z totalitarnego na demokratyczne, 
obywatelskie. 
Prekursorem pedagogiki autyautorytarnej w aspekcie 
politycznym był wybitny humanista i filozof Theodor W. 
Adorno,
 który opublikował w 1966 r. esej zatytułowany 
"Wychowanie po Oświęcimiu" . Jego główną
 myślą było to, by już nigdy więcej niepowtórzył 
się Oświęcim. Chodziło mu także, by
 poszukiwać nowych idei edukacyjnych 
- pedagogiki miłości i tolerancji. 2

 

 

Ogromny wpływ na dyskusję o wychowaniu antyautorytarnym 
wywarł angielski pedagog Aleksander Sutherland Neill. Jego 
zdaniem prawie wszystkie dzieci są źle wychowywane, 
ponieważ tylko niektóre z nich dorastają w rodzinie, która 
zapewnia wolność, możliwość bycia sobą.3

A. S. Neill uważa, że nauczyciele jeszcze w większym stopniu 
niż rodzicie wykorzystują swoją instytucjonalną przewagę nad 
dziećmi. Wielu z nich nie interesują potrzeby, uzdolnienia i 
rozwój uczniów, boją się zmian kształcenia, czy wychowania. 
Celem wychowania ma być wolny człowiek, który jest w pełni 
szczęśliwy i żyje w harmonii z pokoleniem ludzi dorosłych. 
Wychowanie ma polegać na rozwijaniu i wspieraniu 
zainteresowań i ciekawości dziecka, a przez to będzie ono 
szczęśliwe, będzie w pełni sobą. A. S. Neill, zauważył, że 
"dziecko posiada wrodzoną roztropność i wrodzony zmysł 
rzeczywistości. Jeśli pozostawi się mu swobodę, nie skrępowaną 
żadnymi sugestiami dorosłych, dziecko rozwinie się na miarę 
swych maksymalnych możliwości" . Wolność oznacza dla niego 
prawo do czynienia tego wszystkiego, co danej osobie sprawiało 
radość, ale tylko na tyle, na ile nie zagrażało to wolności innych 
osób. We wspólnocie bowiem człowiek uczy się kompromisu, 
aby zachować wolność.4

 

 

* Dziecko jest z natury dobrą istotą ludzką i może się 
swobodnie rozwijać; 
* Należy zrezygnować w wychowaniu dziecka ze środków 
dyscyplinujących; 
* Najważniejszy jest rozwój emocjonalny i twórczy dziecka, zaś 
wtórny jest rozwój intelektualny; 
* Cel wychowania musi być zorientowany na indywidualne 
potrzeby dziecka oraz na jego dążenie do szczęścia; 
* Relacje wychowawcze dorosłych z dzieckiem powinny być 
partnerskie, a nie autorytarne; 
* Podstawową kategorią struktur (instytucji) pedagogicznych 
jest samostanowienie i samorządność; 
* Rezygnacja z sugestywnych oddziaływań na dziecko czy jego 
motywację tzn. brak indoktrynacji religijnej czy możliwość do 
przeżywania przez dzieci swojej seksualności; 
* Dobrowolny udział w zajęciach szkolnych; 
* Uczenie się w toku odkrywania, eksperymentowanie, zabawy. 
5

 

 

 nie wnosi nic nowego do pedagogiki , gdyż podobne rozwiązania znalazły się w 
szkołach Nowego Wychowania ( od 1921 r.) 
 celem naczelnym czyni szczęście osobiste, gdy tymczasem jest ono ubocznym 
celem wychowania. Wychowanie nie może być gwarancją ludzkiego szczęścia 
 akcentuje w wychowaniu samourzeczywistnienie , osobiste zadowolenie 
jednostki z życia, co może spowodować osamotnienie i niezdolność do życia w 
grupie społecznej, 
 rozbudza skłonności do dewiacji w sferze życia intymnego człowieka, przyznając 
dzieciom prawo do heteroseksualnych zabaw i wiedzy o życiu seksualnym ludzi 
dorosłych, 
 przecenia w wychowaniu rolę dynamiki rozwojowej i samostanowienia dziecka, 
 sprzyja tworzeniu prywatnych, elitarnych i drogich szkół dla zamożnych, pomija 
dzieci z rodzin robotniczych, 
 nie przygotowuje do życia w świecie pełnym walki, konkurencji, korupcji, 
 pozwala na dobrowolny udział dzieci w zajęciach szkolnych, bazuje na 
antyintelektualizmie i odrzuceniu duchowych wartości, 
 programy szkół antyautorytarnych są nie do powtórzenia w innych placówkach 
tego typu, gdyż ich wychowawcze sukcesy zależą od niepowtarzalnej osobowości 
ich twórcy, 
 zwracając zbyt dużą uwagę na ucznia , doprowadziła do nieuczenia się, przez co 
wzrósł odsetek analfabetów i wtórnych analfabetów, 
 doprowadziła do kryzysu system demokratyczny, w którym autorytarnie 
wychowane pokolenie nie jest zainteresowane aktywnym uczestnictwem w życiu 
politycznym państwa, 
 przyczyniła się do wzrostu patologicznych zachowań wśród młodzieży oraz 
wychowała dzisiejszych neofaszystów, 
 krytykując autorytety, zburzyła wzajemne zaufanie i ciągłość między dziećmi a 
starszym pokoleniem, 
 przez przyznanie dzieciom prawa do samo- i współstanowienia, doprowadziła do 
upadku roli nauczyciela i spadku autorytetu rodziców. 

 

 

Jednak zdaniem B. Śliwerskiego zbyt wiele złego przypisuje się idei 
wychowania autorytarnego, jakby ono tylko wpływało na zmianę postaw 
dzieci i młodzieży. Idea ta stała się natomiast doskonałym argumentem dla 
kolejnych pokoleń pedagogów, w forsowaniu swoich doktryn czy modeli 
wychowania. 
Trzeba zauważyć, że nie ma jednej pedagogiki czy teorii wychowania 
antyautorytarnego, gdyż można do niej zaliczyć wychowanie wolne od 
represji, od kar, od społecznych przymusów, od autorytetów, aż do 
wychowania rewolucyjnego, prowadzącego do zmian społeczno-politycznych 
w społeczeństwie. 
Nie każdy wychowawca, który jest przeciwnikiem autorytarnego, czy 
represyjnego stylu wychowania, jest przedstawicielem wychowania 
antyautorytarnego. 
Należy też odróżnić pedagogikę antyautorytarną o orientacji wychowawczej, 
która dąży do swobodnego rozwoju osobowości dziecka, od pedagogiki 
antyautorytanej o orientacji politycznej, zabiegającej o wolną osobowość 
jednostek ludzkich, w wolnym społeczeństwie. 
Idea wychowania antyautorytarnego jako przeciwstawna wychowaniu 
autorytarnemu, jest częścią szeroko pojmowanego wychowania liberalnego. 
Nie jest więc jedyną, ale jedną z wielu możliwych dróg do zagwarantowania 
wolności indywidualnego rozwoju w codziennych kontaktach między 
wychowawcami a ich wychowankami.