Nauki pedagogiczne a humanistyka

I. 

Przednaukowe i pozanaukowe orientacje filozoficzne

                      1. Metafizyka 

•  pytania: (tzw. fundamentalistyczne)
                        a) Jaka koncepcja „umeblowania świata” jest 

prawomocna

                        b) Jaka wiedza o świecie jest prawomocna?
                        c) Jakie wartościowanie etyczne albo estetyczne 

jest 

                             słuszne?

•  spekulatywizm, irracjonalizm, dedukcja jako sposób 

rozumowania 

   (przejście od ogółu do szczegółu)
                     2. Wybrane systemy filozofii spekulatywnej 

•  Filozofie chrześcijańskie (Augustynizm, neotomizm, 

personalizm)

•  Filozofie laickie (np. egzystencjalizm: człowiek i rzecz; istota i 

istnienie; 

                        wolność i odpowiedzialność; egzystencja

 

i 

koegzystencja

)

                                          
      
                            

 

 

I I. Pozytywistyczne orientacje filozoficzne – od XVII 
wieku   
     (początkowo tylko przyrodoznawstwo, później nauki 
humanistyczne)
Wyróżniki:

• ahistoryzm – badania poza historią,

• fenomenalizm – badanie tego co realne, fizyczne 
(fizykalizm),

• empiryzm – badanie w doświadczeniu (w praktyce),

• normatywizm – brak możliwości orzekania o 
wartościach,

• indywidualizm metodologiczny (psychologizm) – 
mechanizm     wyjaśnia indywidualnego przenoszony na 
wyjaśnianie tego co   społeczne (zbiorowe),

• kumulatywizm – rozwój wiedzy na drodze dodawania 
(kumulowania),

• indukcjonizm – jako sposób rozumowania (przejście od 
szczegółu do ogółu),

• 

sądy efektywne technologicznie – odnoszące się do wiedzy 

potocznej

• przekonania światopoglądowe motywujące potoczno-życiowe 
działania (światopogląd scjentystyczny).

 

 

 

Różne ujęcia pozytywistyczne (modernistyczne): 
„filozofii pozytywnej” 

• np. pragmatyzm - ujęcie podporządkowane 
praktyczności (utylitarności), patrz J. Dewey,

• neopozytywizm – ujęcie z zastosowaniem tzw. 
logicznej teorii języka, struktura lingwistyczna jest 
odbiciem budowy świata, twierdzenia teoriopoznawcze są 
twierdzeniami analitycznymi, - naczelne hasło „walka z 
metafizyką” ,

• strukturalizm – ogólna teoria systemów – badanie 
relacji między elementami struktury, też np. tzw.:

• struktura „porozumienia się co do czegoś”, Karla-
Otto Apela, którego nie interesuje relacja podmiotu 
poznającego do przedmiotu ale poznanie „struktury 
całkowitej” relacji: podmiot – partner podmiotowy 
komunikacji, relacji „hermeneutycznego rozumienia”,  

 

 

I I I. Przełom antypozytywistyczny w nauce

• koncepcje nawiązujące do pojęcia (procedury) 
“rozumienia” W. Diltheya 

• próba odpowiedzi na pytanie: w jaki sposób można poznać 
życie duchowe jednostki? 

• tzw. operacje intuicyjno-pozapojęciowe (irracjonalne). 
Dilthey: ”całość rozumienia jest irracjonalna, jak zresztą 
samo życie” 

• Dilthey twórcą idei filozoficznej  określanej mianem 
hermeneutyki, która w jego ujęciu była pozapojęciowym, 
czy też przedpojęciowym „przeżywaniem” siebie i świata.

• dla E. Sprangera są to tak zwane „formy życia” 
(człowiek:     poznawczy, estetyczny, ekonomiczny, 
współpracujący, władczy, religijny)

• Polscy przedstawiciele: (S. Hessen, B. Suchodolski, B. 
Nawroczyński) 

• historyczne ujęcie polskiego nurtu w tzw. „pedagogice 
kultury”. 

 

 

 

I V. Postpozytywistyczne orientacje filozoficzne

               1. Antynaturalizm metodologiczny

• opozycja wobec przyrodoznawstwa,

• niemiecka idealistyczna filozofia humanistyki, 

• rewaloryzacja metafizyki,

• odniesienie do wartości, orzekanie o wartościach,

• szczególna rola wartości w humanistyce

• źródło antynaturalizmu: „doświadczenie 

przedrefleksyjne”, szczególnego rodzaju 
doświadczenie humanistyczne,

• przedstawiciele: szkoła badeńska (Rickert), 

instrumentalizm M. Webera, fenomenologia E. 
Husserla, filozofia krytyczno-hermeneutyczna szkoły 
frankfurckiej.

•  dzisiejsze propozycje tzw. postmodernistyczne, 

w Polsce: T. Szkudlarek, Z. Melosik, Z. Bauman

 

 

                 2. Hipotetyzm (K. Poppera)

• poznanie naukowe jako „przedłużenie” 
(uzupełnienie)         potocznego doświadczenia.

• pierwotność teorii wobec doświadczenia 
(obserwacji),

• antypsychologizm,

                 3. Mitologia  naukowa

• psychoanaliza,

• mechanicyzm cybernetyzujący,

V. Orientacje filozofii marksistowskiej

• filozofia bazująca na materializmie historycznym 
(ujęcia teoretyczne, humanistyczne, praktycystyczne, 
kulturowe),

• filozofia przyrody,

• marksizm odnoszący się do światopoglądu tzw. 
„wczesnego Marksa

 

 

                Teoretyczny rozwój nauki

•  korespondencja do potocznego doświadczenia 

(nauki      przedteoretyczne , przełomu teoretycznego i 
teoretyczne,

•  historyczny rozwój kategorii (abstrakcja i 

konkretyzacja),

•  dyrektywa interpretacji humanistycznej,

•  założenie o racjonalności
             
                  Funkcje nauki:

1. Funkcja praktyczno-poznawcza (podstawowa),
2. Funkcja światopoglądowo-ideologiczna 

(uzupełniająca, wtórna),

3. Funkcja kulturowo-dydaktyczna (

uzupełniająca, 

wtórna).

 

 

Schemat badania naukowego

świat konstrukcji teoretycznych

                                   d

                

(2)

    

                                                                                                                                       

              

(3)

                                                                  

                    

T

                                                       

P

     

     
---------------------------------------------------------------------------------------
---
               i                                                                  h
         (1)                                                                                     
 (4)
                   

F

                                                        

F

świat faktów empirycznych

                                                     

                                                                            (?)

           F – fakty                              opis          wyjaśnianie                 norma
           P - przewidywania
           T - teoria

                                                                         

    
         

i – indukcja                                                                               

dyrektywa

         

h - hipoteza

           d - dedukcja

 

 

Literatura:

1.  Z. Kwieciński, B. Śliwerski, (red.), Pedagogika, Warszawa 2003, 

tom.1.

2. B. Śliwerski, Współczesne teorie i nurty wychowania, Kraków 

1998.

3. J. Kmita, O kulturze symbolicznej, Warszawa 1982, r. III, p.3. 

nauka jako przykład rozwijającej się historycznie dziedziny 
kultury symbolicznej.

4. A. E. Szołtysek, Filozofia wychowania, Toruń 1998. 
5. G.L. Gutek, „Filozoficzne i ideologiczne podstawy edukacji”, 

Gdańsk 2003.

6. H.H. Krüger, Wprowadzenie w teorie i metody badawcze nauk o 

wychowaniu, Gdańsk 2005.

7. Gofron A., Piasecka M. (red.) ,Podstawy edukacji: Wielość 

propozycji epistemologicznych a różnorodność  rozwiązań 
praktycznych w edukacji, Częstochowa 2007. 

8. Gofron A., Epistemologiczne podstawy modernizmu i 

postmodernizmu. Konteksty edukacyjne, Częstochowa 2010.