ŹRÓDŁÓ:
PSYCHOLOGICZNE PORTRETY CZŁOWIEKA
pod redakcją Anny I. Brzezińskiej
ŹRÓDŁÓ:
PSYCHOLOGICZNE PORTRETY CZŁOWIEKA
pod redakcją Anny I. Brzezińskiej
Życie człowieka jest podzielone na etapy, a w każdym
kolejnym okresie życia człowiek realizuje inne zadania
rozwojowe, dlatego przyjęto następujący podział biegu życia
człowieka:
1.
Okres Niemowlęcy do końca 1 r.ż.
2.
Wiek Poniemowlęcy
2-3 r.ż.
3.
Wiek Przedszkolny
3-4 - 6-7 r.ż.
4.
Wiek Szkolny
6-7 – 10-12 r.ż.
5.
Okres Dorastania
10-12 – 18 -20 r.ż.
6.
Wczesna Dorosłość
18-20 – 30-35 r.ż.
7.
Środkowa Dorosłość
30-35 – 60-65 r.ż.
8.
Późna Dorosłość
od 60-65 r.ż
Wiek niemowlęcy, to okres, w którym obserwujemy bardzo
dynamiczne zmiany w każdej sferze.
Dziecko rozwija się wtedy fizycznie, emocjonalnie, społecznie i
poznawczo.
Warunkiem koniecznym
prawidłowego rozwoju w każdej z trzech
sfer
1.
Fizycznej,
2.
Poznawczej
3.
Emocjonalnej
jest
prawidłowy rozwój społeczny
, dlatego otoczenie społeczne –
osób
dorosłych, zaspokajających potrzeby dziecka i wprowadzających
je
w samodzielność, jest w tym okresie szczególnie ważne.
W
okresie
niemowlęctwa
najważniejszym
zadaniem
rozwojowym jest
uformowanie przywiązania
– czyli związku
społecznego pomiędzy dzieckiem i jego najważniejszym
opiekunem. Stanowi to
warunek prawidłowego rozwoju
psychicznego
w kolejnych okresach życia. Ukształtowanie w
pierwszym roku życia,
bezpiecznego przywiązania
, pozostaje
zależne od jakości relacji pomiędzy niemowlęciem, a
opiekunem.
KSZTAŁTOWANIE
BEZPIECZNEGO
PRZYWIĄZANIA:
•
Wrażliwość opiekuna
•
Stałe nakierowanie uwagi na dziecko
•
Empatia
•
Właściwa odpowiedź na komunikaty dziecka
•
Dostarczanie dziecku tego, czego oczekuje
Ważne jest, że spełnianie oczekiwań dziecka jest właściwe,
tylko w 1-ym roku życia, na początku 2 roku wdraża się
standardy społecznej poprawności zachowania.
Dziecko w relacji z wrażliwym opiekunem znajduje optymalne
warunki do rozwoju i w takich warunkach ukształtuje tzw.
Bezpieczne Przywiązanie
, np. gdy dziecko poszukuje kontaktu z
matką i chce być wzięte na ręce, to wrażliwa matka trzyma je
na rękach tak długo, aż pragnienie bliskości zostanie
zaspokojone, wtedy po zestawieniu dziecka na podłogę , nie
będzie ono ponownie domagało się wzięcia na ręce.
Zachowanie matek
dzieci przywiązanych bezpiecznie
cechuje
to, że:
•
chętnie i z zadowoleniem wchodzą z nim w kontakt cielesny,
•
akceptują złości dziecka,
•
respektują autonomię niemowlęcia,
•
swobodnie okazują swoje emocje;
Obserwacje zachowania matek wyodrębniły istotne
różnice w sposobie sprawowania opieki przez:
1.
Matki dzieci z
przywiązaniem bezpiecznym;
2.
Matki dzieci z
przywiązaniem
pozabezpiecznym;
Opis zachowań matek z
przywiązaniem
pozabezpiecznym
przedstawia tabela
poniżej:
WZORZEC
PRZYWIĄZANIA
ZACHOWANIE OPIEKUNA
PRZYWIĄZANIE
AMBIWALENTNE
•brak stałości, spójności,
przewidywalności reakcji na
sygnały dziecka;
• niska dostępność
psychologiczna, czyli skupianie
się na własnych myślach, czy
działaniach- "zapominanie o
dziecku";
• słabe zaangażowanie w
interakcje, sterowane własnym
samopoczuciem;
• częste ignorowanie sygnałów
i pozostawianie ich bez reakcji;
• słaba skuteczność w
uspokajaniu dziecka,
wycofywanie się z kontaktu,
gdy dziecko doświadcza
napięcia;
WZORZEC
PRZYWIĄZANIA
ZACHOWANIE OPIEKUNA
PRZYWIĄZANIE UNIKAJĄCE
• arbitralność reakcji-
realizowanie własnego planu i
niska skłonność dostosowania
reakcji do dziecka;
• słaba zdolność przyjmowania
perspektywy dziecka;
• nadmierna kontrola reakcji
dziecka;
• zahamowana ekspresja
emocji - sztywność
emocjonalna;
• unikanie kontaktu
cielesnego, który jest źródłem
dyskomfortu;
• ignorowanie lub odtrącenie
dziecka, gdy wyraża ono swoje
emocje;
WZORZEC
PRZYWIĄZANIA
ZACHOWANIE OPIEKUNA
DEZORGANIZACJA
PRZYWIĄZANIA
• otwarte wyrażanie wrogości
wobec dziecka;
• zadawanie fizycznego bólu
dziecku;
• celowe wywoływanie
poczucia krzywdy i cierpienia;
• wywoływanie strachu u
dziecka - straszenie,
zamykanie w pomieszczeniu;
• okazywanie strachu w
kontaktach z dzieckiem;
• nietypowe zachowania,
wywołujące u dzieci niepokój i
dezorientację, np.. zastyganie
w bezruchu, brak reakcji na
otoczenie itp..;
CZYNNIKI RYZYKA DEZORGANIZACJI:
Konsekwencje
dezorganizacji:
•
Nieprawidłowe relacje z opiekunami (przejmowanie kontroli,
dominacja);
•
Agresja wobec rówieśników lub brak emocjonalnego kontaktu z nimi;
•
Zaburzenia opozycyjno- buntownicze; Objawy lęku i reakcje
depresyjne;
•
Symptomy dysocjacyjne
(łac.dissociatio- rozdzielenie; Jest to generowanie przez
rozmaitych (pozornych lub rzeczywistych) dolegliwości fizycznych w celu
uzasadnienia niepodejmowania działań przez jednostkę lub odwrócenia jej uwagi od
niechcianych myśli i uczuć. Polega na pojawieniu się objawów uszkodzenia fizycznego
lub utraty kontroli, czasowej drastycznej modyfikacji cech osobowości albo poczucia
tożsamości, w celu uniknięcia przykrych uczuć i myśli.
Niski status
socjoekonomicz
ny
Alkoholiz
m
opiekunów
Krzywdzeni
e dzieci
Zaburzeni
a
psychiczn
e
opiekunó
w
Dezorganizacj
a
przywiązania
POŚREDNIE ŹRÓDŁA ZAGROŻEŃ DLA ROZWOJU RELACJI
OPIEKUN-DZIECKO:
1.
Zasoby i osobowość opiekuna:
•
Matki dzieci przywiązanych bezpiecznie opisują siebie, jako:
niezależne, pogodne, dostosowujące się, czułe, mające do
siebie zaufanie;
•
Matki niemowląt z przywiązaniem unikającym są
najczęściej:
labilne emocjonalnie, szybciej się denerwują, mają
tendencję do unikania odpowiedzialności;
•
Podsumowując, poziom zdrowia psychicznego opiekuna ma
istotny wpływ na przebieg rozwoju psychicznego dziecka.
POŚREDNIE ŹRÓDŁA ZAGROŻEŃ DLA ROZWOJU RELACJI
OPIEKUN-DZIECKO:
2.
Doświadczenia opiekuna z dzieciństwa:
•
badacze stwierdzili, że wzorzec przywiązania rodziców
determinuje wzorzec przywiązania dzieci. W około 75%
przypadków, wzorzec przywiązania matki, pozwala
przewidzieć, jaki wzorzec przywiązania rozwinie dziecko w
12 miesiącu życia;
•
Wpływ na rozwój przywiązania dziecka mogą mieć również :
doświadczenia traumatyczne, śmierć rodzica, krzywdzenie
fizyczne, przemoc seksualna;
POŚREDNIE ŹRÓDŁA ZAGROŻEŃ DLA ROZWOJU RELACJI
OPIEKUN-DZIECKO:
3. Wsparcie społeczne:
•
Sieć społecznego wsparcia udzielonego opiekunowi, wszystkie
kontakty społeczne opiekuna, które są źródłem udzielanej mu
pomocy materialnej, dostarczają wsparcia emocjonalnego;
•
Niski poziom wsparcia społecznego (w skrajnej postaci- izolacja
społeczna) wiąże się z zasadniczą przewagą pozabezpiecznych
wzorców przywiązania u dzieci i stanowi istotny czynnik ryzyka
zakłóceń w rozwoju niemowląt;
•
Ważne są również relacje małżeńskie, związki rodzinne, relacje
przyjacielskie, stosunki sąsiedzkie – wszystkie one wpływają na
sposób zachowania opiekuna w relacji z dzieckiem;
•
Nasilenie konfliktów małżeńskich w okresie prenatalnym, zwiększa
prawdopodobieństwo wystąpienia pozabezpiecznych wzorców
przywiązania zarówno z matką , jak też z ojcem;
KONSEKWENCJE ZAKŁÓCEŃ W ROZWOJU
PRZYWIĄZANIA:
WZORZEC
PRZYWIĄZANIA W
NIEMOWLĘCTWIE
POCZUCIE
WŁASNEJ
WARTOŚCI
RELACJE
RÓWIEŚNICZE
ZALEŻNOŚĆ
OD
DOROSŁYCH
EMPATIA
PRĘŻNOŚĆ
EGO
1.
Poczucie własnej wartości:
badano dzieci w wieku przedszkolnym i
zaobserwowano niższy poziom poczucia własnej wartości u dzieci
z przywiązaniem unikającym;
2.
Prężność Ego, czyli zespół kompetencji
, tzn. zdolność do
elastycznego reagowania na zmiany, zaradność, wytrwałość w
dążeniu, pomysłowość. * Dzieci z przywiązaniem
ambiwalentnym miały trudności z zachowaniem kontroli w
trudnych sytuacjach i częściej reagowały impulsywnie. *
Dzieci z przywiązaniem unikającym miały objawy skrępowania.
3.
Zależność emocjonalna od dorosłych:
dzieci z przywiązaniem
ambiwalentnym poszukiwały bliskości nauczycielki – zajmowały
miejsce jak najbliżej niej, zaś z przywiązaniem unikającym – gdy
się skaleczyły, czy zostały skrzywdzone, nie prosiły o pomoc
nauczycielki, zaś w innych sytuacjach starały się skupić jej uwagę
kosztem rówieśników.
4.
Relacje rówieśnicze:
dzieci bezpieczne są bardziej empatyczne,
częściej nawiązują przyjaźnie, maja dobre relacje z rówieśnikami.
Dzieci z przywiązaniem unikającym są wrogie,
zachowują dystans, mają skłonność do wykorzystywania
rówieśników i podporządkowywania ich sobie, zaś z
ambiwalentnym najczęściej staja się ofiarami.
5.
Empatia: przyw. unikające- najniższy poziom empatii, przyw.
Ambiwalentne – maja trudności w odróżnieniu czyjejś przykrości
od własnej.
PODSUMOWUJĄC:
Prawidłowy rozwój przywiązania prowadzi do ukształtowania
w dziecku wysokiego poziomu poczucia bezpieczeństwa w
relacji z opiekunem, przy czym najważniejsze są wzajemne
relacje między opiekunem a dzieckiem w 1-ym roku życia.
Nieprawidłowe wzorce przywiązania w niemowlęctwie
stanowią istotny czynnik ryzyka dla pojawienia się w
kolejnych okresach życia różnych form zaburzeń
psychicznych, dlatego należy niwelować wpływ czynników,
zagrażających prawidłowemu rozwojowi niemowląt, gdyż
stanowi to istotny element profilaktyki i promocji zdrowia
psychicznego człowieka dorosłego.