Zmiany inwolucyjne w 

układzie oddechowym 

oraz ich rehabilitacja u 

pacjentów geriatrycznych

 

Inwolucja, rozwój wsteczny, wsteczne 

zmiany budowy lub zanik tkanek czy 

narządu w czasie rozwoju osobnika - np.: 

zanik grasicy w czasie dojrzewania 

płciowego, formowanie się palców dłoni 

poprzez zanik pewnych komórek w czasie 

rozwoju zarodkowego.

Inwolucją określa się również powrót 

narządów do wielkości naturalnej po 

przebytych chorobach lub fizjologicznym 

powiększeniu czynnościowym (np. powrót 

macicy po porodzie do stanu 

pierwotnego).

 

Wraz z postępem procesów starzenia 

się w narządach pojawiają się zmiany 

inwolucyjne i atroficzne o różnym 

stopniu nasilenia. W układzie 

oddechowym następuje  między 

innymi:

 ograniczenie powierzchni wymiany gazów

 pogrubienie bariery pęcherzykowo-

włośniczkowej

 spadek sprężystości płuc

 usztywnienie klatki piersiowej.
Proces starzenia się tkanki płucnej jest 

wielokierunkowy i prowadzi do spadku 

wydolności fizycznej oraz zwiększonej 

podatności na infekcje.

 

Chorzy na przewlekłe choroby układu 

oddechowego mają ograniczoną wydolność 

wysiłkową. Podczas wysiłku fizycznego 

występuje u nich nadmierna w stosunku do 

obciążenia wentylacja płuc. Jest ona 

spowodowana większym przyspieszeniem 

oddechów i znacznie mniejszym wzrostem 

objętości oddechowej niż u ludzi zdrowych. 

Zmniejsza się wentylacja pęcherzykowa. W 

czasie wysiłku dochodzi do nieznacznego 

obniżenia a nawet wzrostu stosunku wentylacji 

przestrzeni martwej do objętości oddechowej.

Dzięki systematycznemu stosowaniu wysiłku 

fizycznego o odpowiednim natężeniu dochodzi 

do zwiększenia możliwości wysiłkowych 

chorych na przewlekłe choroby układu 

oddechowego.

 

Fizjoterapia odgrywa ważną rolę w 

leczeniu chorób układu oddechowego. Jej 

celem jest nie tylko wyleczenie lub 

zahamowanie postępu procesu chorobowego, 

lecz również niedopuszczenie do powstania 

niewydolności oddechowej w następstwie 

przebytej choroby. 

Jedną z chorób dotykających pacjentów 

geriatrycznych jest przewlekłe zapalenie 

oskrzeli, cechuje się nadmiarem i zaleganiem 

śluzu w oskrzelach oraz upośledzeniem 

mechanizmu oczyszczania śluzowo-

rzęskowego. Jest to choroba, która przejawia 

się kaszlem i odpluwaniem utrzymującym się 

przez 3 kolejne miesiące roku lub dłużej, przez 

2 kolejne lata.

 

Leczenie w tej jednostce chorobowej polega 

na:

1. podawaniu leków: rozszerzających oskrzela, 

glikokortykoseroidów, zwalczajacych zakażenia, 

rozrzedzające wydzielinę w oskrzelach, leki 

wykrztuśne,

2. nauka ćwiczeń oddechowych,
3. nauka efektywnego kaszlu i wypluwania 

wydzieliny,

4. oklepywanie klatki piersiowej w kierunku głowy 

– obie strony,

5. masaż klatki piersiowej zmniejszający napięcia 

w jej obrębie,

6. pozycje drenażowe rano, przed śniadaniem i 

wieczorem, ułatwiające wykrztuszanie 

wydzieliny z oskrzeli.

 

Kolejność ćwiczeń i zabiegów 

przedstawia się następująco:

• - wypić szklankę gorącego mleka lub 

herbaty;

• - zażyć przepisany przez lekarza lek i 

odczekać 15-20 minut;

• - przyjmować opisane pozycje ułożeniowe;

• - wykonywać ćwiczenia oddechowe ogólne;

• - pozostając w pozycjach ułożeniowych, 

kaszleć tak, aby kaszel był skuteczny;

• - pozostawać najdłużej w tej pozycji, w 

której pobudzenie do kaszlu jest największe;

• -poprosić osobę z otoczenia, aby przede 

wszystkim w tej pozycji wykonała 

oklepywanie klatki piersiowej.

 

Celem ćwiczeń oddechowych jest 

poprawa czynności układu 
oddechowego poprzez:

• - utrzymanie prawidłowej wentylacji 

płuc,

• - zwiększenie ruchomości klatki 

piersiowej i przepony,

• - zwiększenie siły mięśni oddechowych,
• - pobudzenie do efektywnego kaszlu,
• - zapobieganie powikłaniom 

( niedodma, zapalenie płuc).

 

Przed przystąpieniem do ćwiczeń oddechowych konieczna 

jest nauka prawidłowego ich wykonywania:

 Należy je rozpoczynać od wydechu. 
 Stosunek czasu wdechu wykonywanego zawsze nosem do 

wydechu przez usta powinien wynosić 1:2, a czasami nawet 1:3. 

 Należy dążyć do maksymalnego wydłużenia czasu wydechu aż do 

uczucia „braku powietrza”. Wdech nosem powoduje 
oczyszczenie, ogrzanie i nawilżenie powietrza, natomiast wydech 
ustami zwiększa jego efektywność oraz ułatwia kontrolę czasu 
jego trwania. 

 Podczas wdechu brzuch musi się unosić, a w czasie wydechu 

zapadać. 

 Liczba powtórzeń ćwiczeń oddechowych nie powinna przekraczać 

3-4 w jednej serii. 

 Zbyt intensywne ich stosowanie może prowadzić do 

hiperwentylacji, której następstwem mogą być zaburzenia 
równowagi kwasowo-zasadowej. Lepiej przyjąć zasadę częstszego 
ich powtarzania z mniejszym natężeniem.

 

Ćwiczenie oddychania torem 

brzusznym polega na:

• wykonanie swobodnego oddechu,
• ułożenie na klatce piersiowej w okolicy 

mostka prawej dłoni pacjenta,

• ułożenie na podżebrzu lewej dłoni 

pacjenta,

• polecenie pacjentowi wykonania 

normalnego wdechu w ten sposób, aby 
dłoń ułożona na brzuchu wyraźnie uniosła 
się do góry, natomiast podczas wydechu 
opadła

• przećwiczenie tej czynności 3-krotnie.

 

Nauka efektywnego kaszlu 
Pokasływanie i wypowiadanie na wydechu litery „r” 

jest nazywane skutecznym, czy też efektywnym 

kaszlem. Powoduje on szybkie zmiany ciśnienia 

powietrza w oskrzelach i w rezultacie ich drgania 

oraz przesuwanie się wydzieliny w górę dróg 

oddechowych (tchawica, jama ustna).

Czynności właściwe przy efektywnym kaszlu to:

• - oklepanie klatki piersiowej,

• - wykonanie przez pacjenta głębokiego wdechu 

nosem,

• - wykonanie długiego, przerywanego wydechu 

przez otwarte usta. W czasie wydechu pacjent 

dokonuje kilku krótkich kaszlnięć. Zamiast kaszlu 

można zastosować wypowiadanie litery „r r r”,

• - wykonanie przerwy relaksacyjnej( 5-10 minut),

• - powtarzanie czynności 10 razy.[4]

 

Oklepywanie klatki piersiowej
Oklepywanie może wykonać osoba z najbliższego 

otoczenia chorego (po uprzednim instruktażu), 

może też wykonywać je sam chory znajdujący 

się w takiej pozycji drenażowej, w której 

przednia część klatki piersiowej jest dostępna 

dla oklepywania. 

Oklepuje się obie połowy   klatki piersiowej od 

podstawy do szczytu płuc, omijając okolice 

nerek i kręgosłupa. Przy oklepywaniu ręce 

ułożone są jak do czerpania wody („w łódkę”) i 

wykonują ruchy tylko w stawach promieniowo-

nadgarstkowych. Klatkę piersiową oklepuje się 

przez kilka minut, a liczba powtórzeń oraz serii 

zależy od stanu chorego.

Przeciwwskazaniem do tego zabiegu jest 

niewydolność oddechowa, niedawny krwotok 

płucny oraz inne, ustalone przez lekarza.

 

Masaż klatki piersiowej
Masaż klatki piersiowej jest bardzo 

wskazanym zabiegiem, który wykonywać 

również osoba z otoczenia pacjenta, po 

uprzednim jej przeszkoleniu. 

Masaż ma na celu zmniejszenie 

nadmiernego napięcia tych mięśni klatki 

piersiowej, które ulegają zmęczeniu na 

skutek zwiększonej pracy oddechowej. 

Powoduje rozluźnienie mięśni 

oddechowych, zapobiega przykurczom, 

uelastycznia tkanki oraz przywraca 

sprawność systemu regulacji i czynności 

układu oddechowego.

 

Pozycje drenażowe
Przyjmowanie zmieniających się pozycji, 

utrzymywanych przez krótki czas (15-

20 s.) ułatwia odkrztuszanie wydzieliny. 

Należy je stosować rano, przed 

śniadaniem oraz wieczorem przed 

kolacją lub 2 godziny po jej spożyciu. 

Przed tym pacjent powinien wypić 

szklankę gorącego mleka lub herbaty i 

zażyć przepisany przez lekarza lek 

ułatwiający odkrztuszanie oraz 

odczekać 15-20 minut ( do czasu jego 

zadziałania).

 

Pozycje drenażowe można przyjmować:

• w siadzie, wykonując skłony tułowia do przodu, do 

tyłu, na boki;

• w leżeniu tyłem, na boku lewym, prawym;

• w leżeniu na boku lewym i prawym na łóżku 

podwyższonym od strony stóp chorego;

• w leżeniu tyłem na łóżku podwyższonym o około 55 

cm od strony stóp chorego, który skręca tułów w 

lewo, następnie w prawo;

• w leżeniu przodem w poprzek łóżka, tak aby głowa i 

tułów zwisały poza łóżkiem. Czoło spoczywa na 

splecionych palcach rąk, pod usta chorego podkłada 

się naczynie na odkrztuszaną wydzielinę. W takiej 

pozycji pozostaje chory początkowo przez 3 minuty, 

przedłużając stopniowo czas jej trwania i dochodząc 

do około 20 minut. Istnieje wiele przeciwwskazań do 

przyjmowania tej pozycji zarówno ze strony układu 

oddechowego, jak i krążenia, dlatego może ją zalecić 

tylko lekarz, określając również czas jej trwania.

 

Dziękujemy.