Konflikt w Sudanie



U podłoża długiego okresu konfliktu w Sudanie leży podział

między północą, zamieszkałą głównie przez Arabów i

tworzącą rząd centralny w Chartumie, a dużo słabiej

rozwiniętym południem, zdominowanym przez pogańskie i

chrześcijańskie ludy afrykańskie. Brytyjskie władze

kolonialne traktowały północ i południe Sudanu jako

odrębne terytoria administracyjne: podczas gdy północny

Sudan znajdował się pod kontrolą Egiptu, zgodnie z

porozumieniem o kondominium brytyjsko-egipskim nad

Sudanem z 1899 roku, południe było faktycznie

administrowane przez samych Brytyjczyków, przez długi

czas prowadzących politykę afrykanizacji tego obszaru.

Jednak w 1946 roku Wielka Brytania uległa presji Arabów z

północy i na tzw. konferencji administracyjnej postanowiła o

scaleniu obu części Sudanu w jedną jednostkę

administracyjną z arabskim jako językiem oficjalnym. 18

sierpnia 1955 roku, gdy trwał proces uzyskiwania pełnej

niepodległości przez Sudan, wybuchła krwawa rebelia

żołnierzy z Korpusu Równikowego w południowym okręgu

Torit, która mimo jej szybkiego spacyfikowania stała się

początkiem pierwszej wojny domowej na linii północ-

południe w Sudanie



Pokój między Północą a Południem przetrwał ledwie dekadę ze

względu na szereg różnych czynników: spory wokół realizacji

porozumienia z Addis Abeby, brak pełnej demobilizacji weteranów

Anya-Nya, którzy wkrótce utworzyli ruch Anya-Nya II, odkrycie złóż

ropy naftowej na terytorium południowego Sudanu w 1979 roku i

radykalizację władzy generała Jaafara Mohammada Nimeiriego

(rządzącego od 1969 roku), który na początku lat 80-tych przyjął

politykę islamizacji Sudanu. Narastające napięcia wybuchły 16

maja 1983 roku, kiedy w mieście Bor doszło do buntu żołnierzy z

Południa, których poparł John Garang, południowiec wysłany przez

rząd centralny w charakterze mediatora. Na Południu utworzony

został Ludowy Ruch Wyzwolenia Sudanu (SPLM) na czele z

Josephem Oduko, a jego ramię zbrojne stanowiła

Ludowa Armia

Wyzwolenia Sudanu (SPLA), której liderem szybko okazał

się Garang

. Wkrótce potem, 5 czerwca 1983 roku Nimeiri wydał

dekret dzielący południowy Sudan na 3 odrębne regiony, tym

samym zrywając oficjalnie porozumienie z Addis Abeby. 29 kwietnia

1984 roku rząd centralny ogłosił stan wyjątkowy w południowym

Sudanie i powołał „sądy nadzwyczajne” orzekające na podstawie

prawa szaria.



Nadzieje na zażegnanie konfliktu przyniosło

odsunięcie Nimieiriego przez wojsko w kwietniu 1985

roku i przywrócenie rządów cywilnych w Chartumie.

24 marca 1986 roku SPLA i szereg partii sudańskich, w

tym rządząca Umma, podpisały w Etiopii deklarację

Koka Dam, wzywającą do zawarcia rozejmu, zwołania

narodowej konferencji konstytucyjnej i zniesienia

prawa szaria. W kwietniu 1986 roku w Sudanie odbyły

się wybory narodowe, a premier Sadiq al-Mahdi

spotkał się nawet z Garangiem 31 lipca w Addis

Abebie. Przyniosło to tylko pogłębienie nieufności

między oboma stronami, a zestrzelenie przez SPLA

koło Malakal w dniu 16 sierpnia samolotu

pasażerskiego Sudan Airways z 60 osobami na

pokładzie położyło kres rodzącemu się w bólach

procesowi pokojowemu.



30 czerwca 1989 roku miał miejsce w Sudanie przewrót wojskowy

brygadiera Omara Hassana Bashira związanego z radykalnymi

islamistami Hassana Turabiego. Nowy reżim przeprowadził w

sierpniu 1989 roku rozmowy z SPLA w Addis Abebie oraz w

listopadzie/grudniu 1989 roku w Nairobi (Kenia) przy mediacji

byłego prezydenta USA Jimmy’ego Cartera, ale nie przyniosły one

rezultatów. Podobnie było w przypadku rozmów pokojowych

zorganizowanych przez prezydenta Nigerii Ibrahima Babangidę w

Abudży w maju-czerwcu 1992 roku i kwietniu-maju 1993 roku,

mimo że wówczas SPLA była znacznie osłabiona wewnętrznymi

podziałami i utratą największego protektora – Mengistu Hajle

Mariama, którego reżim w Etiopii upadł w 1991 roku. Mediację

podjęła następnie, także bezskutecznie, regionalna Międzyrządowa

Władza ws. Rozwoju (Intergovernmental Authority on Development

- IGAD), która w marcu-wrześniu 1994 roku zorganizowała 4 rundy

rozmów między Chartumem a SPLA w Nairobi. Negocjacje pod

auspicjami IGAD w Nairobi były kontynuowane od listopada 1997

roku, a w czerwcu 2001 roku wzięli w nich udział nawet liderzy obu

stron – Bashir i Garang.



Wkrótce potem pojawiły się sygnały pierwszych rzeczywistych

postępów w trudnym procesie pokojowym, w co niemały wkład

miał powołany we wrześniu 2001 roku przez prezydenta USA

George’a W. Busha specjalny wysłannik John Danforth. Z jego

inicjatywy 19 stycznia 2002 roku sudański rząd i SPLA

uzgodniły w Burgenstock (Szwajcaria) 6-miesięczne odnawialne

zawieszenie broni w górach Nuba dotkniętych poważnym

kryzysem humanitarnym.

20 lipca 2002 roku obie strony

podpisały w Machakos w Kenii przełomowy protokół

dotykający dwóch najważniejszych kwestii leżących u podłoża

konfliktu, uznający prawo południowego Sudanu do określenia

własnego statusu politycznego w drodze referendum, ale

zezwalający rządowi na zachowanie mocy obowiązującej prawa

szaria na północy kraju. Bashir i Garang po raz pierwszy

spotkali się 27 lipca 2002 roku w Kampali w obecności

prezydenta Ugandy Yoweriego Museveniego. 15 października

SPLA i rząd w Chartumie postanowiły o zawarciu zawieszenia

broni na czas kolejnej rundy rozmów pokojowych.



W tej nowej atmosferze proces pokojowy szybko zaczął posuwać się do

przodu: we wrześniu 2003 roku w Naivashy (Kenia) podpisano kluczowe

porozumienie dotyczące kwestii wojskowych i bezpieczeństwa, w styczniu

2004 roku ustalono zasady przyszłego podziału dochodów ze sprzedaży

ropy naftowej, w maju 2004 roku podpisano porozumienie o podziale

władzy i uregulowaniu sytuacji na kilku terenach spornych. 19 listopada

2004 roku Garang i wiceprezydent Sudanu Ali Osman Mohamed Taha

zadeklarowali na specjalnym spotkaniu Rady Bezpieczeństwa ONZ w

Nairobi wolę doprowadzenia do zawarcia układu pokojowego przed końcem

2004 roku. Termin ten przeoczono zaledwie o kilka dni:

9 stycznia 2005

roku Garang i Taha podpisali w imieniu SPLA i rządu centralnego

całościowe porozumienie pokojowe (CPA) w Nairobi

, kończące drugą

sudańską wojnę domową, w wyniku której śmierć poniosły około 2 miliony

osób, a 4 miliony uciekły ze swoich domów. CPA przewidywało świecki

charakter Południa przy dalszym obowiązywaniu prawa szaria na Północy,

równy podział zysków z eksploatacji ropy naftowej ze złoż położonych na

terytorium Południa, samorządność Południa (w tym posiadanie własnej

armii) i podział władzy w instytucjach centralnych oraz referendum w

sprawie samookreślenia Południa po 6-letnim okresie przejściowym. 9 lipca

2005 roku Garang został zaprzysiężony na wiceprezydenta Sudanu.



Poważnym testem dla pokoju między Północą a Południem była

śmierć

Garanga 30 lipca 2005 roku w wypadku śmigłowca

w drodze z Ugandy do

Sudanu. Wywołało to kilkudniowe zamieszkach w Chartumie i innych miastach

Sudanu, w których zginęło ponad 130 osób. Przywództwo SPLM/A nie oskarżyło

jednak rządu w Chartumie o odpowiedzialność za katastrofę i śmierć Garanga, co

pozwoliło na uspokojenie sytuacji. 11 sierpnia na wiceprezydenta Sudanu

zaprzysiężony został Salva Kiir, ostatni żyjący założyciel SPLM. Mimo to napięcia

między Północą a Południem szybko zaczęły wychodzić na światło dzienne. 11

października 2007 roku SPLM wycofał się z rządu jedności narodowej powstałego

na mocy CPA, zarzucając Chartumowi nierealizowanie jego postanowień, m.in.

niewycofanie swoich wojsk z południowego Sudanu; innymi kwestiami spornymi

były

status naftowego regionu Abyei

, demarkacja granicy między Północą a

Południem, przygotowanie narodowego spisu ludności. Spór ten udało się

zażegnać powołując 27 grudnia nowy rząd jedności narodowej. W maju 2008

roku doszło do poważnej potyczki w Abyei, podczas której spalono większą część

miasta Abyei, ale w czerwcu 2008 roku armia sudańska i SPLA zaczęły

rozmieszczać wspólne siły w tym zapalnym regionie; w tymże miesiącu obie

strony postanowiły oddać kwestię granic Abyei do rozpatrzenia przez Stały

Trybunał Arbitrażowy w Hadze. Wydał on decyzję w tej sprawie 22 lipca 2009

roku, przyznając Północy najważniejsze pola naftowe, ale określając granice

zmniejszonego regionu Abyei w sposób korzystny dla Południa, zwiększając

znacznie prawdopodobieństwo, że w planowanym na 2011 roku referendum

mieszkańcy Abyei opowiedzą się za przynależnością do Południa.



Wielu obserwatorów ostrzegało, że gdy zbliżał się termin referendum

niepodległościowego na Południu obie strony zaangażowane były w wyścig zbrojeń,

przygotowując się na ewentualność wznowienia konfliktu. Wedle przypuszczeń SPLA

gromadziła broń, zarówno lekką jak i ciężką, pochodzącą głównie z Ukrainy –

przykładowo 25 września 2008 roku somalijscy piraci uprowadzili ukraiński statek MV

Faina z ładunkiem 33 czołgów T-72, które po zapłaceniu okupu najprawdopodobniej

trafiły do południowego Sudanu za pośrednictwem Kenii, przedstawianej jako oficjalny

odbiorca tych maszyn. Równocześnie armia Sudanu nabywała broń m.in. z Rosji, Chin,

Białorusi i Iranu. Tymczasem przywództwo Południa coraz bardziej oddalało się od idei

jedności Sudanu: 31 października 2009 roku Kiir powiedział w Jubie, stolicy Południa,

że wybranie jedności oznaczałoby zaakceptowanie statusu obywateli drugiej

kategorii, zaś secesja to wolność w niepodległym państwie. Napięcia na linii Północ-

Południe zaczęły narastać, m.in. w sierpniu 2010 roku rząd Południowców poskarżył

się, że decyzja Chartumu o przejściu z waluty obcej na lokalną w rozliczeniach zysków

z produkcji ropy naftowej wywołała kryzys finansów na Południu. Opóźnienia w

działaniach przygotowujących referendum, np. powoływaniu odpowiednich komisji,

przy równoczesnej militaryzacji terenów granicznych budziły zaniepokojenie

organizacji pozarządowych i poszczególnych państw; 24 września w kwaterze głównej

ONZ odbyło się spotkanie ministerialne na temat Sudanu z udziałem prezydenta USA

Baracka Obamy. Międzynarodowe obawy w dużym stopniu zmniejszyła wizyta

prezydenta Bashira w Jubie 4 stycznia 2011 roku, podczas której zapewnił on, że rząd

centralny uszanuje wynik referendum, a w przypadku secesji udzieli szerokiego

wsparcia nowemu państwu



Historyczne głosowanie odbyło się w dniach 9-15 stycznia 2011

roku i zgodnie z oczekiwaniami przyniosło ogromne poparcie dla

opcji niepodległości Południa

– 7 lutego Komisja ds. Referendum w

Południowym Sudanie ogłosiła, że opowiedziało się za nią aż 98,83%

głosujących. Sytuacja była jednak bardzo niestabilna – w poszczególnych

stanach Południa dochodziło do krwawych starć z licznymi dysydenckimi

grupami zbrojnymi; 13 kwietnia Lise Grande, koordynator spraw

humanitarnych z ramienia ONZ w Sudanie, poinformowała że od stycznia

ponad 800 osób straciło życie w przemocy w Sudanie Południowym, a 94

tysiące osób zostały wysiedlone. Ponadto wciąż nie było zgody co do losów

Abyei: 28 kwietnia Bashir oświadczył, że do uznania niepodległości Sudanu

Południowego przez Chartum nie dojdzie jeśli południowcy będą nadal

wysuwać roszczenia do tego regionu, a 21 maja po serii potyczek wojska

sudańskie zajęły miasto Abyei. Spór ten udało się zażegnać podpisaniem

20 czerwca przez obie strony w Addis Abebie (Etiopia) porozumienia o

wycofaniu wojsk, pełnej demilitaryzacji Abyei i wprowadzeniu etiopskich sił

pokojowych, co 7 dni później formalnie zatwierdziła Rada Bezpieczeństwa

ONZ uchwalając rezolucję w sprawie utworzenia misji pokojowej UNISFA na

obszarze Abyei. Gdy 9 lipca Sudan Południowy formalnie uzyskał

niepodległość, Sudan był pierwszym państwem, które oficjalnie uznało ten

fakt.

Document Outline