Proces umierania i proces 

żałoby

Katarzyna Rojewska 

Specjalista psycholog 

kliniczny

psychoterapeuta

 

 

Caplan 4 fazy przebiegu 

kryzysu

1.

Konfrontacja z sytuacją, która 
narusza ważne potrzeby czy 
wartości

•

wzrost napięcia, aktywizacja do 
przywrócenia stanu poprzedniej 
równowagi

•

Rozwiązywanie problemów 
znanymi środkami (nieefektywne).

 

 

Caplan 4 fazy przebiegu 

kryzysu

2.

Dalszy wzrost napięcia

•

przeżywanie bezradności

•

wtórnie potęguje napięcie lękowe

•

dezorganizacja działania

3.

Mobilizacja rezerw

•

Próby nowych sposobów rozwiązania 

problemu – poznawcze, emocjonalne 

przekształcenie sytuacji kryzysowej lub 

mechanizmy obronne minimalizujące 

przeżywanie przykrych emocji- brak zwrotu i 

nowej równowagi

 

 

Caplan 4 fazy przebiegu 

kryzysu

4.  Kumulacja sytuacji kryzysowej, 

wzrost patologicznych zachowań, 
najczęściej symptomy nerwicy, 
depresji, możliwa psychoza 
reaktywna

 

 

Adaptacja poznawcza do 

zagrażających wydarzeń – 

Shelly E.Taylor

1.

Poszukiwanie znaczenia zaistniałego 

zdarzenia, co dokonuje się poprzez:

•

atrybucję przyczyn

•

Przewartościowanie dotychczasowego życia

2.

Uzyskanie przynajmniej częściowej kontroli 

nad sytuacją zagrażającą (często forma 

kontroli nad domniemaną przyczyną).

3.

Wysiłki zmierzające do odzyskania poczucia 

własnej wartości; najczęściej używania 

strategia „porównywanie w dół” (osoby w 

gorszej sytuacji)

 

 

Stopień odczuwanego niepokoju 

pacjenta z terminalną diagnozą wg. 

E.M.Pattisona

1.

Ostra faza kryzysu – przyjęcie terminalnej 

diagnozy, od panicznego lęku do bezradności- 

mechanizmy obronne- od nich zależy 

efektywność procesu umierania. Poziom lęku 

wysoki.

2.

Przewlekła faza życia – umierania – redukcja 

lęku. Mieszanina rezygnacji i nadziei; słabną 

siły fizyczne, wzrasta uzależnienie od innych; 

walka pacjenta dotyczy głównie sfery 

psychicznej. Fakt umierania rzeczywistością- 

gdy zaakceptowany realność sytuacji. Pacjent 

uczy się godnego i spokojnego odejścia.

 

 

Stopień odczuwanego niepokoju 

pacjenta z terminalną diagnozą wg. 

E.M.Pattisona

3. Faza terminalna – zaczyna się w 

momencie zaakceptowania faktu 
umierania. Moment w którym pacjent 
zamyka się w sobie, zagłębia, 
wsłuchuje w sygnały płynące z 
wnętrza. Odwraca się psychicznie i 
fizycznie od świata zewnętrznego w 
kierunku świata wewnętrznego.

 

 

4 rodzaje reakcji na zbliżającą się 

śmierć wyróżnione w fazie 

terminalnej choroby przez 

R.Kastenbauma i R.Aisenberga

1.

Przezwyciężanie – psycholog pomaga 
odwołać się do nieśmiertelności, życia „ po 
drugiej stronie”. Pacjent odchodzi 
zwrócony twarzą przed siebie. Tym 
chorym pomaga wiara.

2.

Uczestniczenie – gdy pacjent aktywnie 
uczestniczy w przygotowaniu się do 
śmierci. Koncentruje się na swoim wnętrzu 
i potrzebach, a psycholog w miarę 
możliwości pomaga mu w ich realizacji.

 

 

4 rodzaje reakcji na zbliżającą się 

śmierć wyróżnione w fazie 

terminalnej choroby przez 

R.Kastenbauma i R.Aisenberga

3.

Obawa i lęk – przed cierpieniem, 
bólem, procesem umierania, 
przed ukaraniem i odrzuceniem 
w życiu po …

4.

Żal – traktowany jako naturalne 
pogodzenie się ze śmiercią.

 

 

3 fazy procesu żałoby wg. J. 

Makselon

1.

Faza początkowa (do 3-4 tygodnie po 

pogrzebie) 

•

Szok- niedowierzanie, zimno, 

oszołomienie, sparaliżowanie, pustka

•

Zgeneralizowany smutek – niekiedy 

obrony poprzez ucieczkę w używki

Hardt – w tym okresie stadium szoku, 

stadium fałszywej (pozornej) 

akceptacji śmierci)

 

 

3 fazy procesu żałoby wg. J. 

Makselon

2.

Faza pośrednia (od 3 do 8 miesiąca)

•

Poszukiwanie nowej tożsamości

•

Uczenie się nowych ról

•

Obsesyjne powracanie do scen ze 

zmarłym, winnienie siebie

•

Poszukiwanie zrozumienia śmierci

Hardt – stadium pseudoorganizacji, stadium 

depresji (poszukiwanie pamiątek po 

zmarłym, kształtowanie zwykle 

negatywnej postawy wobec śmierci)

 

 

3 fazy procesu żałoby wg. J. 

Makselon

3. Faza odzyskiwania równowagi (ok.. Roku po 

śmierci)

•

Godzenie się z realną stratą bliskiej osoby

•

Zajęcie się życiem

•

Okres reorganizacji życia

•

Akceptacja śmierci

•

Bardziej pozytywna ocena faktu ludzkiego 

przemijania

W końcowej fazie żałoby zwiększa się zaufanie do siebie i 

poczucie większej wartości. Wg. Makselon po przeżyciu 

żałoby ludzie wychodzą umocnieni.

 

 

Proces żałoby jako stan 

obejmujący człowieka jako 

całość

•

W żałobie zmiany w działaniu ukł. 

oddechowego, nerwowego, hormonalnego, 

osłabienie systemu odporności.

•

Zmiany fizjologiczne w wyniku działania 

długotrwałego, powtarzającego się stanu 

emocjonalnego, zależą od:

-

intensywności, czasu trwania emocji

-

konstytucjonalnej słabości narządu (próg 

reaktywności narządu)

-

od łatwości warunkowania aktywacji narządu.